1922 – Προσφυγιά Ι

To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Tα λάθη των τότε κυβερνήσεων δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ’ αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί. Δεν προσπερνούνται τέτοια γεγονότα, κι όποιος πιστεύει ότι κάποτε θα ξεχαστούν στο μέλλον πλανάται. Αυτά τα γεγονότα είμαστε εμείς αλλά δεν τα κρατάμε εμείς, εκείνα μας κρατάνε και κάποια μέρα που θα φύγουμε, τα γεγονότα θα παραμείνουν βαθιά χαραγμένα στην ιστορία, βαθιά ποτισμένα στο χώμα που βράχηκε από το αίμα των προγόνων μας. Θα θυμίζουν σε ποιο επίπεδο μπορεί να υποβαθμιστεί ο άνθρωπος και να γίνει χειρότερος από τη χειρότερη θεομηνία, εκεί που μπορεί να είναι καλύτερος από την λαμπρότερη ευλογία.

Εδώ οι Μνήμες παρουσιάζουν μια σειρά από αυθεντικές φωτογραφίες και μαρτυρίες που μάλλον δεν έχει ξαναδεί ο Ελληνισμός, με την παράκληση να μην ξεχάσει. Αυτές οι φωτογραφίες είναι παρμένες όχι από Έλληνες αλλά από ξένους δημοσιογράφους και φωτογράφους της εποχής που τους έκαναν μεγάλη εντύπωση. Ευχαριστούμε τον Ερυθρό Σταυρό που σίγουρα μερίμνησε για να δούμε αυτές τις εικόνες κι εμείς με τα μάτια μας έστω και τόσο αργά… Μέχρι σήμερα πόσο βελτιώθηκε ο πολιτισμός στον κόσμο;

Πρόσφυγες, μπρος στις στήλες του Θησείου το 1922. Φωτο - Library of Congress
Πρόσφυγες, μπρος στις στήλες του Θησείου το 1922. Φωτο Library of Congress 3c39256v

 

“Ο πατέρας μου έφυγε 14 ετών και θυμόταν πολλά γεγονότα. Μάλιστα ο ίδιος ξύπνησε τους δικούς του στην παραλία στη Ορφανά, μπρος στα παλιά ανάκτορα. Φωτο Library of Congress 3c39276v

Ορφανά, εξαρτώμενα από Αμερικανική βοήθεια, μπρος στα παλιά ανάκτορα, 1922. (Φωτο Library of Congress 3c39276v)

 

“O παππούς μου Ιωάννης Κοτζαμάνης του Νικολάου από τα Αλάτσατα… και η οικογένειά του, θρήνησε μια από τις αδερφές του που έπεσε στο πηγάδι και πνίγηκε για να μην την πιάσουν οι Τούρκοι. Το όνομά της φέρει η μικρότερη αδερφή της μητέρας μου. Η οικογένεια της γιαγιάς μου θρήνησε την αδερφή της Χριστίνα που την έσφαξαν οι Τούρκοι αφού πρώτα τη βίασαν. Το όνομά της φέρει η μητέρα μου. Τον αδερφό της Αναστάσιο Λινάρδο τον έπιασαν αιχμάλωτο και με τα τάγματα εργασίας τον έστειλαν στα βάθη της Ανατολίας. Η ίδια η γιαγιά μου γλύτωσε γιατί με το που έσπασε το μέτωπο στα μέσα Αυγούστου, οι γονείς της την έστειλαν σε γνωστούς στη Χίο μια και ήταν ήδη 18 ετών και κινδύνευε. Η μικρότερη κόρη 12 ετών δεν πίστευαν ότι θα είχε πρόβλημα…” (Αλέξανδρος Αλεξανδρίδης για την οικογένειά του το 1922).

Καταυλισμοί προσφύγων μπρος στο Θησείο, 1922. Φωτο Library of Congress 3c39254v
Καταυλισμοί προσφύγων μπρος στο Θησείο, 1922. (Φωτο Library of Congress 3c39254v)

 

“Από τα λίγα που ξέρω ο προπάππος μου ήταν ιερέας. Είδε ότι τα πράγματα δεν ήταν καλά για τους Έλληνες και μετέφερε τα χρήματα του στην Ελλάδα, αγόρασε σπίτι και κτήματα στο χωριό Χρυσόκαστρο της Καβάλας και έφυγε μαζί με την οικογένεια του τον Μάιο του 1922. Ο αδελφός του χάθηκε, δεν ξέρουμε τι απέγινε καθώς τον πήγανε στα τάγματα εργασίας…” (Ειρήνη Κασωτάκη του Εμμανουήλ)

Μόλις αποβιβάστηκαν από το καράβι στη Θεσσαλονίκη, αυτοί που τους έφεραν από τη Μικρά Ασία. 1922 (φωτο Library of Congress 3c39267v)
Μόλις αποβιβάστηκαν από το καράβι στη Θεσσαλονίκη, αυτοί που τους έφεραν από τη Μικρά Ασία. 1922 (φωτο Library of Congress 3c39267v)

 

“Είμαι ο δυσέγγονος της Βασιλικής Πεχλιβανίδου (το γένος Λαζαρίδη) η οποία γεννήθηκε περίπου το 1905 στη Χωρούδα (κοντά στην Προύσσα). Η χρονολογία προφανώς δεν είναι 100% ακριβή γιατί εκείνες τις εποχές η καταγραφή γεννήσεων δεν γίνονταν όπως στις μέρες μας. Μου είχε πει ότι έβαλαν σε μπόγους τα πιο απαραίτητα και έφυγαν. Για δε μετά το 22, αν θυμάμαι καλά αυτά που μου είπε, βρέθηκαν στην Αριδαία (νομός Πέλλας). Νομίζω πως ακόμα μπορώ να συλλέξω κάποιες πιο ακριβείς πληροφορίες για το που βρέθηκαν τα πρώτα χρόνια της προσφυγιάς. Η προ-γιαγιά μου παντρεύτηκε τον Βασίλειο Πεχλιβανίδη. Κάποια στιγμή, δεν ξέρω κάτω απο ποιες συνθήκες, μετακόμοισαν στον νομό Σερρών, στο χωριό Βαμβακούσα. Η προγιαγιά μου έκανε 3 κόρες (Όλγα, Ροδία, Καλυψώ). Η γιαγιά μου η Καλυψώ (Βαμβακούσα, Σέρρες) παντρεύτηκε τον επίσης καταγώμενο απο προσφυγική οικογένεια Νικόλαο Μπαλκαντζόπουλο (προερχόμενο απο την Χιλή, έξω απο την Κωσταντινούπολη). Η γιαγιά μου έκανε 2 γιους, Βασίλης και Μανώλης Μπαλκαντζόπουλος και μία κόρη, την μητέρα μου Κρυσταλλένια. Ο πατέρας μου (Γεώργιος Μπαρτζούδης) είναι ντόπιος Σερραίος καταγώμενος από την Αγία Παρασκευή Σερρών (χωριό γνωστό επίσης με το όνομα Ξυλότρος). Από τις εξιστορήσεις που θυμάμαι (αδρά είναι η αλήθεια),το χωρίο της πρόγιαγιας μου (Βασιλική Λαζαρίδου) λέγονταν Αυτοί οι χωρικοί από τη Μ. Ασία εκδιώχθηκαν στα βουνά για τέσσερις μήνες, κοντά στο χωριό τους με την καταστροφή της Σμύρνης. Για όλο αυτό τον καιρό έτρωγαν χόρτα και ρίζες για να επιζήσουν. Τα βράδια έμπαιναν στους ελαιώνες για να πάρουν ελιές. Τελικά δυο από αυτούς πιο τολμηροί έκλεψαν μια βάρκα για να φύγουν να σωθούν. Τους ταϊζει εδώ ο Αμερικανός Ερυθρός Σταυρός. Από αυτά που έφεραν μαζί τους είναι και εικονίσματα. (φωτο Library of Congress 3c39264v)

Αυτοί οι χωρικοί από τη Μ. Ασία εκδιώχθηκαν στα βουνά για τέσσερις μήνες, κοντά στο χωριό τους με την καταστροφή της Σμύρνης. Για όλο αυτό τον καιρό έτρωγαν χόρτα και ρίζες για να επιζήσουν. Τα βράδια έμπαιναν στους ελαιώνες για να πάρουν ελιές. Τελικά δυο από αυτούς πιο τολμηροί έκλεψαν μια βάρκα για να φύγουν να σωθούν. Τους ταϊζει εδώ ο Αμερικανός Ερυθρός Σταυρός. Από αυτά που έφεραν μαζί τους είναι και εικονίσματα. (φωτο Library of Congress 3c39264v) Αν κοιτάξουμε τα πρόσωπά τους η έκφραση δεν διαφέρει καθόλου από αυτή των σημερινών προσφύγων.

 

“Δυστυχώς ξέρω μόνο τις ιστορίες που μου λέει ακόμα και τώρα ο παππούς μου όπως του τα έλεγε ο πατέρας του. Εδώ και καιρό άρχισα να ψάχνω την ιστορία, τα ήθη και τα έθιμα του χωριού των προγόνων μου αλλά δεν βρίσκω πολλές αναφορές για τον συγκεκριμένο τόπο. Έχω μάθει για ένα βιβλίο που υπήρχε στο χωριό μου μα κι αυτό οπως και εικονικά ντοκουμέντα δεν μπορώ να τα βρω. Θα ηθελα αν γίνεται και έχετε καποιες πληροφορίες για τον τόπο μου να με βοηθούσατε να βρω κάποια παραπάνω στοιχεία ειδικά αν έχετε κι οι ίδιοι. Επίσης δεν υπάρχει καμιά αναφορά πως οι πρόσφυγες από το μέρος αυτό εγκαταστάθηκαν στο χωριό μου Σταυρωτή-Κοζάνης. Ενώ το χωριό αν και μικρό τώρα, είχε πολλές οικογένειες από το συγκεκριμένο τόπο. Θα περιμένω απάντησή σας! Σας ευχαριστώ!” (Αργύρης Μαστρογιαννίδης του Κωσταντίνου από Μπασκιοϊ Προύσσας).

Περισσότεροι πρόσφυγες που κατέτρεξαν στα βουνά της Μ. Ασίας να διασωθούν. Μόνον τα ρούχα που φορούσαν και μερικά εικονίσματα έφεραν μαζί τους, πριν τους βοηθήσει ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός (φωτο Library of Congress 3c3963v)
Περισσότεροι πρόσφυγες που κατέτρεξαν στα βουνά της Μ. Ασίας να διασωθούν. Μόνον τα ρούχα που φορούσαν και μερικά εικονίσματα έφεραν μαζί τους, πριν τους βοηθήσει ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός (φωτο Library of Congress 3c3963v)

 

“Η προγιαγιά μου (το γένος Χρυσοστόμου) με τα τέσσερα παιδιά της φεύγοντας από τον τόπο τους για να σωθούν και με προορισμό την Ελλάδα περπατούσαν περίπου ένα μήνα νηστικοί και διψασμένοι. Η γιαγιά μου μου έλεγε ότι πίνανε το κάτουρο των αλόγων. Γλύτωσαν την σφαγή γιατί κάποιος Τούρκος πασάς τους λυπήθηκε και τους έκρυψε στο σπίτι του και από εκεί τους προώθησε στην Χαλκιδική πιθανόν. Στην Ουρανούπολη υπάρχουν συγγενείς με το επίθετο Χρυσοστόμου αλλά δεν έχω επαφή για να μάθω περισσότερα… Ο πατέρας της γιαγιάς μου πρέπει να ήταν παπάς και ονομαζόταν Γρηγόρης. Τον σκότωσαν οι Τούρκοι. Η προγιαγιά μου μάζεψε τα παιδιά της και ήρθαν στην Ελλάδα. Η γιαγιά μου ήταν κοντά στην ηλικία των δέκα χρόνων. Το μόνο που έχω ακούσει από μακρινούς συγγενείς το όνομα Σκόπα που πρέπει να είναι κάποια περιοχή κοντά σε λιμάνι” (Ασπασία Γιαρέλη του Γρηγορίου).

Ηλικιωμένοι που έχασαν τις οικογένειές τους στην απόπειρα να ξεφύγουν από τη Σμύρνη το 1922. Τους περισυνέλεξε ο Αμερ. Ερυθρός Σταυρός. Για αρκετούς βρέθηκαν με τις οικογένειές τους, οι υπόλοιποι δεν είχαν στον ήλιο μοίρα (φωτο Library of Congress 3c39255v)
Ηλικιωμένοι που έχασαν τις οικογένειές τους στην απόπειρα να ξεφύγουν από τη Σμύρνη το 1922. Τους περισυνέλεξε ο Αμερ. Ερυθρός Σταυρός. Για αρκετούς βρέθηκαν με τις οικογένειές τους, οι υπόλοιποι δεν είχαν στον ήλιο μοίρα (φωτο Library of Congress 3c39255v)

 

Αυτές οι φωτογραφίες κι αυτές οι μαρτυρίες δεν είναι αρκετά για να μην ξεχάσουμε. Έχουμε κι άλλα που θα βγάλουμε στις ΜΝΗΜΕΣ συν τω χρόνω…

Ιάκωβος Γαριβάλδης


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Καταγραφή
    ομολογουμένως τη φύσει ζην, όπερ ταυτό του κατ’ αρετήν ζην (Ζήνων ο Κιτιεύς) Στη συστηματική κι αμίλητη φύση δεν υπάρχει χώρος για ρουσφετολογία, για αδικία αλλά ούτε και για απόδοση δικαιοσύνης όπως τη γνωρίζουμε. Η φύση λειτουργεί ανεξάρτητα, αυτοκυρίαρχα, αυτοπειθαρχημένα κι όποιος δε γνωρίζει τους νόμους της καταλήγει ανέγνωρος και αθέλητος από αυτή, κατά συνέπεια καταδικασμένος στην αφάνεια, στην απομάκρυνση και αργά ή γρήγορα στην εξαφάνιση. Η απόδοση δικαιοσύνης της φύσης είναι το αποτέλεσμα της παραβίασης των κανόνων της. «Ως σκοπός ορίζεται η ζωή σε συμφωνία με τη φύση…» - Ζήνων ο Κιτιεύς.
  2. Πρόσφυγες Σμύρνης στη Νάπολη
    ...Μιας [Ευρωπαϊκής] κοινής γνώμης την οποίαν συγκινεί περισσότερον μία ήττα του πυγμάχου Carpentier παρά η ήττα και καταστροφή του Έθνους εκείνου, το οποίον δεν έπαυσεν από τριών χιλιάδων ετών να χύνη το αίμα του, όπως υπερασπίση την Ευρώπην από τας ατελεύτητους επιδρομάς των αγρίων ορδών ας εκπέμπει κατ' αυτής η βάρβαρος Ασία.
  3. 1922 - Προσφυγιά Ι
    To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Γιατί τα λάθη δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ' αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί.
  4. Δημοπρασία πρώην Ελληνικού χωριού
    Οι μεγαλύτερες ανταλλαγές πληθυσμών στον κόσμο έχουν γίνει στα Βαλκάνια. Κι αυτό κατ' επανάληψη κυρίως κατά τη δεκαετία μεταξύ του 1913 και 1923. Όταν έγιναν αυτές οι ανταλλαγές η ζητούμενη συμφωνία ήταν να μεταφερθούν ολόκληρα χωριά από μια χώρα σε μια άλλη για λόγους άρνησης των κατοίκων αυτών να ασπαστούν τις φυλλετικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές προτιμήσεις του κράτους.
  5. Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων
    "Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο."
  6. Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας
    Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.
  7. Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού
    Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως μεταξύ των αρμοδιοτήτων και των επιδιωκομένων σκοπών του έχει και τη συλλογή, επεξεργασία μα και μεταλαμπάδευση της γνώσης, για τους ιερούς τόπους της ρωμιοσύνης, τις αλησμόνητες πατρίδες των Ελλήνων... Ταυτόχρονα, βασική του επιδίωξη, σκοπός ιερός, η προτροπή των μαθητών για γνώση της παράδοσης, αλλά και των ιδιαίτερων προγονικών εστιών...