Ωφέλιμα και χρήσιμα

lll

Η γιαγά Δευτερίνα, ο Θεός να τη συχωρνά, πάντοτε μας προέτρεπε να τρώμε χόρτα, πολλά μάλιστα, γιατί «είναι του Θεού και κάνουν καλό…». Το γιατί μάλλον δεν το ήξερε, έτσι είχε ακούσει και έτσι έλεγε.

Το ίδιο και η θεία μου η Δέσποινα. Αυτή μάλιστα επέμενε πως τα σκόρδα είναι ένα κι ένα για γερό οργανισμό, «σκοτώνουν» μάλιστα το κακό.

Ιδιαίτερα το τελευταίο δεν το γνωρίζω, πάντως εκείνο που ξέρω είναι πως κάποτε θέλοντας να αναζωογονηθώ κατά τις προτροπές της, μάλλον ανέδυα οσμές απωθητικές, έστω και μετά από ένα καλό πλύσιμο των οδόντων.

Η κυρά Ζαφείρα πάλι, η μάνα μου, πάντοτε επέμενε πως, «πρέπει να τρώμε ψάρι, γιατί κάνει καλό στα μάτια».

Ούτε αυτό το κατέχω. Γνωρίζω όμως πως στο χωριό της, τη Βυζαντινή Μαλακοπαία, μάλλον βλέπανε ψάρι αραιά και πού. Το γιατί κατανοητό.

Στο κέντρο της Ανατολίας ήτανε και θάλασσα είδανε οι περισσότεροι μόνο στην εποχή της Ανταλλαγής. Απλά γεύονταν τα ποταμίσια και όποτε μάλιστα.

Τώρα εμείς με τη σειρά μας σε αυτό το κεφάλαιο θα καταγράψουμε τις δοξασίες αλλά και τις πρακτικές περί των θεραπευτικών επιδράσεων των διαφόρων τροφών, αλλά και πραγμάτων, αντλώντας τις πληροφορίες μας από τα γνωστά, βιβλιογραφία και μαρτυρίες.

Διαβάσαμε λοιπόν, ακούσαμε και λέμε:[1]

  • Αμύγδαλα = θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  • Αυγά= γιουμουραλάρ= γιαμουρτά: θρέφουν, αυξάνουν τον ανδρισμό, καθαρίζουν τη φωνή, χρησιμοποιούνται σε διάφορα καταπλάσματα, στη δυσουρία, αλλά αποτελούν, στα χέρια του ειδικού, ένα καλό εργαλείο γητείας.[2]
  • Αυγό λελεκιού = για τη θεραπεία της στειρότητας, μαζί με μέλι και σκόνη κοπριάς σκύλου.
  • Άμμος= κούμ : ιδιαίτερα για τους ρευματισμούς, αλλά και για το γκάστρωμα σε περίπτωση αδυναμίας ή δυσκολίας.
  • Αράχνη (φωλιές)= τις χρησιμοποιούσαν ως αιμοστατικό
  • Αριάν’ (ι)= σε όλες τις εμπύρετες καταστάσεις.[3]
  • Ατζιμούχ-αζιμούχ= φυτό που τα φύλλα του, μετά το σχετικό βράσιμο, προσέφεραν πικρό αφέψημα πολύ καλό για τον στομαχόπονο
  • Αφιόνι= κυρίως για να ησυχάσει και να αποκοιμηθεί το φσαχ
  • Βάρσαμο= δηλαδή ένα είδος βλήτου, που ναι μεν γινότανε καλή σαλάτα αλλά…και φάρμακο (κατάπλασμα)
  • Βάτραχος= κουρμπατζή: τον χρησιμοποιούσαν για την κουρμπαγιού (αδενίτιδα), την κοσούς, τη διφθερίτιδα, αλλά και μαζί με άλλα τινά ως κατάπλασμα
  • Βδέλλα ή σουλούτσα= κυρίως για να πάρουν το κακό αίμα
  • Βερύκοκο= καϊσή: στη διφθερίτιδα, τον ίκτερο…
  • Βούτυρο=γιατζή: ωφελεί όλες τις εσωτερικές πληγές (στομάχου) αλλά και εξωτερικές, απαλύνει τα πρηξίματα, χρησιμοποιείται σε πολλά καταπλάσματα, αλλά και στο μάτιασμα.
  • Γάλα= σουντ: βοηθά στο βήχα, στην ανάπτυξη των παιδιών, καθαρίζει την καταρροή, χοντραίνει το αίμα!
  • Γάλα γαϊδάρας= το πλέον κατάλληλο φάρμακο για τον κοκίτη.
  • Γαλαγάστρα ή ελλέβορος= [4]πρόκειται για φυτό που χρησιμοποιείται στα διάφορα δαγκάματα ως κατάπλασμα.
  • Γαλαζόπετρα= καλή για τη σύγχρονη κηπευτική, αλλά εκεί και τότε κατάλληλη για την ψώρα.
  • Γαρύφαλλο= καρενφύλ: ως αφέψημα για διάφορες ασθένειες
  • Γάτα μαύρη= Το κρέας της ήταν θαυμάσιο φάρμακο για την αντιμετώπιση ψυχικών νοσημάτων (τρέλας…)
  • Γιαούρτι = θαυμάσια τροφή, αλλά και εξαιρετικό φάρμακο για την ηλίαση, τις παθήσεις στομάχου, τα καψίματα.
  • Δακτυλήθρες (μαργαρίτες)= για τα έμμηνα
  • Δίκταμο= κάνει καλό στα πληγωμένα μέρη του σώματος (δάγκαμα, τρύπημα…)
  • Ελιές=ζεϊτίν: κοπανισμένες ως κατάπλασμα μαζί με τον λιναρόσπορο για τις αμυγδαλές.
  • Ζαμπούκος= ιδρωτικό για τη θέρμη, μα και για τον πονόδοντο
  • Ζεϊρέκι (λινάρι)= για όλα τα καταπλάσματα
  • Ζυμάρι= ως κατάπλασμα σε συνδυασμό και με άλλα μέσα
  • Ζώα – πτηνά γενικά = το τομάρι τους αλλά και διάφορα τμήματα του σώματός τους χρησιμοποιούνταν από τους ντόπιους ιατρούς για θεραπευτικούς λόγους. Έτσι, όπως έχουμε αναφέρει στο οικείο κεφάλαιο, η μαύρη κότα είχε την τιμητική της σε πάρα πολλές περιπτώσεις, η γάτα επίσης, το ίδιο ο σκύλος, ο βάτραχος, ο λύκος, το περιστέρι, ο πετεινός, ο ποντικός, τα ούρα του γαϊδάρου, η άδεια κοιλιά μιας αγελάδας νεοσφαγμένης για τους υψηλούς πυρετούς, κλπ…
  • Θειάφι= για τη θεραπεία της ψώρας, αλλά και απαραίτητο συστατικό στοιχείο σε καταπλάσματα
  • Θυμίαμα= για τα δαγκάματα μικρών ζώων – εντόμων αλλά και τη δυσουρία
  • Καλαμπόκι =κοκορόζ μισάρ: για τις λειχήνες μαζί με λίγη ζάχαρη… αλλά και οι φούντες του για την ακράτεια ούρων.
  • Καπνός =νικοτιανί τουτούν: καλό αιμοστατικό
  • Καραμπογιά = μόνο για τη θεραπεία του κοκίτη μαζί με κοπανισμένα κρεμμύδια
  • Καρύδια = απαραίτητα στο δάγκαμα σκύλου, τονώνουν τη (χαμένη) σεξουαλικότητα, επαναφέρουν τα μαλλιά της κεφαλής των φαλακρών.
  • Καφές = καχβέ: Άριστο αφέψημα αλλά και σημαντικό φάρμακο με αρκετές εφαρμογές όπως: κρυολόγημα, πυρετό, πονόδοντο, στη διάρροια σε συνδυασμό με όξινα.
  • Κολοκύθι = καμπάκ :ψητά μαζί με τα παντζάρια χρησιμοποιούνταν για τη θεραπεία της διφθερίτιδας
  • Κοράκα= χαμομήλι: Από τα καλύτερα αφεψήματα… με χρήση και στα καταπλάσματα.
  • Κεγκέρια (καλάγκαθο)= τρώγανε τον βλαστό ή πίνανε το ζουμί…αλλά το χρησιμοποιούσαν για τον πόνο του αφτιού.
  • Κερί = ως συστατικό στοιχείο καταπλάσματος
  • Κερόπανο = ως συστατικό στοιχείο καταπλάσματος
  • Κουκιά= μπακλά: δίνουν ύπνο.
  • Κρέας= ετ: το κρέας των αρσενικών ζώων είναι καλό (ευκολοχώνευτο), ενώ των θηλυκών λιγότερο. Σε μικρές ποσότητες δημιουργούν το αίμα. Το αλατισμένο είναι βλαβερό και η αιτία αρκετών ασθενειών.
  • Κρεμμύδι =σοάν : βοηθά στις ζοχάδες, στις διοθήνες, στον ύπνο, σε πολλά καταπλάσματα, αφαιρεί και τους πόνους, κοπανιστό για πρηξίματα.
  • Λάδι= ζεϊτήν γιαγή : Κατάλληλο για όλες τις ασθένειες είτε μαζί με άλλα (καταπλάσματα) είτε κατά μόνας. Παχαίνει, δίνει δύναμη, παίρνει τους πόνους…
  • Λεμόνια =λιμόν: σφίγγουν στομάχι, σβήνουν τη θέρμη του σώματος, μαζί με το ξύδι αποτελεί αποτελεσματικό αντισυλληπτικό.[5]
  • Λιναρόσπορος= κοπανισμένος χρησιμοποιείται ως κατάπλασμα
  • Μέλι =μπαλ: ζεσταίνει το στομάχι, κάνει καλό στη χολή, καθαρίζει τα μέσα, το στήθος, θρέφει καλά τη σάρκα.
  • Μήλα= ελμά: ψημένα, κυρίως, χρησιμοποιούνταν για τη θεραπεία των αποστημάτων
  • Μολόχες (άσπρα κούλια)= αφέψημα για τον βήχα
  • Νερό =σου: ναι μεν απαραίτητο για την ύπαρξη της ζωής αλλά και σε περιπτώσεις παιδικού «βαρέματος» αποτελεσματικότατο. Ιδιαίτερα μάλιστα, όπως έχουμε περιγράψει, όταν έπεφτε ορμητικά από τα φτερά των νερόμυλων.
  • Ξύδι= σερκιέ: παύει τη δίψα, ανοίγει την όρεξη, βοηθά στη χώνευση, επίσης στη χολή και μαζί με λεμόνι είναι αποτελεσματικό αντισυλληπτικό, χρησιμοποιείται σε καταπλάσματα.
  • Οίνος γενικά= σεράμπ: εξαφανίζει τη ξηρότητα του σώματος στις μεγάλες ηλικίες, μικρές ποσότητες τονώνουν το σώμα, αυξάνει τη (χαμένη) σεξουαλικότητα, καθαρίζει το αίμα, προκαλεί τα ούρα και συνεπώς αποβάλλει τις κακές ουσίες του σώματος. Με μεγάλες ποσότητες σε καίει, βλάπτει το μυαλό, τα νεύρα, μπορεί να πάθεις αποπληξία.

Κατά την επικρατούσα λογική «όποιες γυναίκες αγαπούν τα οινοπνευματώδη εύκολα προδίδουν την τιμήν τους…». Επίσης σχεδόν όλα τα οινοπνευματώδη ποτά χρησιμοποιούνταν σε διάφορα καταπλάσματα.

  • Όρνιθα= τοβούκ= πιλίτς: το καλύτερο κρέας. Γεννά καλό αίμα, αυξάνει την εξυπνάδα, βοηθά στην κράση.
  • Παντζάρι = κυρίως για τη θεραπεία της διφθερίτιδας
  • Πετιμέζι= ως αλοιφή μετά τις σχετικές γητείες στο σώμα του ασθενούς που προσβλήθηκε από ανεμοβλογιά ή και ανεμοπύρωμα.
  • Πιπέρι κόκκινο= βρασμένο ως αφέψημα για τον βήχα
  • Ποντικόλαδο= λίγες σταγόνες του θεραπεύουν πλήρως τους πόνους του αυτιού.
  • Ραδίκια= καθαρίζουν το συκώτι και τις φλεγμονές του στομάχου.
  • Ρεβίθια= βοηθούν στα έμμηνα των γυναικών, στη δυσουρία, στις φλεγμονές του στομάχου…για εύκολη γέννα.
  • Ρόβη = μπουρτσάκ : ως αφέψημα για τη θεραπεία του κοκίτη.
  • Ρύζι = ιδανικό για όλες τις παθήσεις.
  • Σίδερο πυρωμένο= για την επούλωση των τραυμάτων, στις αμυγδαλές
  • Σίκαλη = για τη θεραπεία των ελμινών
  • Σκόρδο= σαρμεσάκ: χρήσιμο για όλες τις ασθένειες μιας και δυναμώνει τον οργανισμό, χρησιμοποιείται σε πολλά καταπλάσματα, στα δαγκώματα, αλλά και στα δόντια.
  • Σκουλήκια =κουρντ: κοπανισμένα ως κατάπλασμα
  • Στάχτη = Με πάρα πολλές χρήσεις. Κατά μόνας ή και σε άριστο συνδυασμό, ως κατάπλασμα, με διάφορα άλλα μέσα. Έτσι σε ικανοποιητικό βαθμό βοηθούσε στο γκάστρωμα, σε περιπτώσεις δυσκολίας, στη φλεβίτιδα, αλλά και στις εξαρθρώσεις μαζί με κεροπάνια…
  • Τουρσί = Ένα κι ένα για τη μέθη (η άλμη τους κυρίως)
  • Τριαντάφυλλο =γκιουλ: ως αφέψημα κυρίως στις εμπύρετες καταστάσεις
  • Τσουκνίδες (γαλγάνια)= για τις αιμορροΐδες…και τον βήχα
  • Τυρί= πεϊνήρ: καλή τροφή για αρρώστους και υγιείς, βοηθά στη χώνεψη, στη χολή.
  • Φακές= μερτζιμέκ: κάνουν καλό στα μάτια…στα έμμηνα….στη ψώρα.
  • Φασόλια= θρεπτικά, ειδικά για την αντιμετώπιση της λύσσας, αλλά και για τα νεφρά.
  • Φρούτα = αναζωογόνηση του σώματος, βοηθούν νεφρά και τη χολή, κάνουν καλό αίμα.
  • Χελιδονόχορτο= σε κανονικές ποσότητες βοηθά στον οργανισμό, σβήνει τη θέρμη του, και ιδιαίτερα ο χυμός του είναι ένα κι ένα για τα μάτια.
  • Ψάρια = μπαλίκ: βοηθούν στην όραση
  • Ψωμί= εκμέκ: δίνει πολλή ωφέλεια, παίρνει τις τσίμπλες των ματιών, βοηθά στη θεραπεία του ίκτερου, ζεστό παίρνει τους πόνους από το μάτι.

[1] Στο παρελθόν τα φυτά αποτελούσαν την κύρια πηγή των πρώτων υλών για τα φάρμακα… Σήμερα οι εναλλακτικές θεραπείες με τα βότανα κερδίζουν συνεχώς έδαφος.
[2]
Για παράδειγμα στη θεραπεία των ακροχορδώνων, ή για το μάτιασμα, ή τρυποπέρασμα…
[3]
λιωμένο γιαούρτι σε νερό
[4]
Μάλλον πρόκειται για τον γαϊδουράγκαθο
[5]
Καλά τα φσάχα αλλά…και η ησυχία. Έτσι ως αντισυλληπτικό χρησιμοποιούσαν μετά την επαφή (πλύσεις) ένα μείγμα από ξύδι και λεμόνι…

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Ζιντζίντερε - Κοινότητες
    Κοινότητες της περιοχής Καισάρεια Παλαιές ονομασίες: Μάζακα… Ευσέβεια. Επρόκειτο περί μιας μεγάλης πόλεως, έδρα μητροπόλεως, αλλά με λίγες χριστιανικές οικογένειες.   Αγιρνάς Παλαιό όνομα: Αναργυράσιος.[1] Τουρκόφωνο χωριό,  με 200-250 περίπου σπίτια από τα οποία τα 150 ανήκαν σε χριστιανικές οικογένειες.  Βρίσκεται ΒΑ της Καισάρειας δίπλα στην κοινότητα Σκόπη. Διατηρούσε δημοτικό σχολείο και εκκλησία στο όνομα των αγίων Αναργύρων.
  2. Ζιντζίντερε - το Χωριό
    Το Ζιντζίντερε της Καππαδοκίας Από το ομόνυμο βιβλίο του Κωνσταντίνου Νίγδελη Προλογικά Είναι βέβαιο πως εκείνο που γνωρίζουμε είναι το ελάχιστο, ενώ εκείνο που αγνοούμε είναι το άπειρο… Γι’ αυτό, λοιπόν, καιρό τώρα, προσπαθούμε με τις μικρές δυνάμεις να φωτίσουμε τους δρόμους της γνώσης ή να της προσθέσουμε κάποιο λιθαράκι… ιδιαίτερα μάλιστα σε ότι αφορά τις αλησμόνητες προγονικές πατρίδες… από αυτές που έλκει η καταγωγή μας. Η ανάδειξη τόπων και ομάδων, μικρών νησίδων ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, στην απεραντοσύνη της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Που κατακτήθηκαν, ζήσανε με τους «άλλους» πάνω κάτω εννιακόσια χρόνια,  παρέμειναν οι ίδιοι με αναλλοίωτα τα θρησκευτικά μα και εθνικά τους φρονήματα.
  3. Περιοχή Καππαδοκίας
    Καταγραφή τελευταίων αυθεντικών καταχωρήσεων από την περιοχή της Καππαδοκίας. Παρακαλούμε τους αναγνώστες να παροτρύνουν κι άλλους συμπολίτες τους πρό
  4. Το Ζεύγμα
    Η αρχαία πόλη Ζεύγμα (σημαίνει πέρασμα) βρισκόταν στη νοτιοανατολική Τουρκία, 180 χιλιόμετρα ανατολικά των Αδάνων. Η περιοχή ανήκε στο βασίλειο των Σελευκιδών και για ένα διάστημα στο βασίλειο της Κομμαγηνής.
  5. Κλήδονας Β'
    Κυρίαρχο στοιχείο της εθιμικής πρακτικής, στο διάβα του χρόνου, σε όλες τις κοινότητες του χώρου, ήταν η δια της μαντικής εκπλήρωση – ικανοποίηση του από αιώνων επιθυμητού της ανθρώπινης υπάρξεως: της πρόβλεψης του μέλλοντος. Ιδιαίτερα μάλιστα του ασθενούς φύλου, που ναι μεν το «πίστευε- έβλεπε- επιδίωκε» αλλά ταυτόχρονα, κατά «βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόχευτος», το θεωρούσε και ως μια ικανή διέξοδο από την πλήξη της καθημερινότητας.
  6. Κλήδονας Α'
    Σκοπός της παρούσης εργασίας είναι η μελέτη, καταγραφή και παρουσίαση της πανάρχαιας εθιμικής πρακτικής του ΚΛΗΔOΝΑ στον χώρο της καθ’ ημάς Ανατολής και ιδιαίτερα στην περιοχή της Καππαδοκίας, που τον ανιχνεύουμε και υπό την ονομασία βαρτουβάρια.
  7. Συνεδριο 24-25 Μαϊου
    Καππαδοκια - Χναρια ΕλληνοΧριστιανικου Πολιτισμου [vsw id="VQUpvVAOM9s" source="youtube" width="720" height="480" autoplay="yes"] Open publication - F
  8. Περιοχή Σεβάστειας
    Καταγραφή αυθεντικών μαρτυριών από την περιοχή Σεβάστειας (Sivas στα Τουρκικα) Ο κατάλογος εμφανίζεται αλφαβητικά ανάλογα με το όνομα της περιοχής της
  9. Λιμνά Καππαδοκίας
    Φωτογραφικό υλικό και χάρτης Λιμνών Καππαδοκίας που δείχνει σημαντικές περιοχές του χώρου.
  10. Οι μαχαλάδες στα Λιμνά Καππαδοκίας
    Ολόκληρα σόγια μένοντας στην ίδια γειτονιά και πολλαπλασιαζόμενα έδιδαν στην περιοχή – μαχαλά την ονομασία του επιθέτου τους π.χ. μαχαλάς Νιγδέλογλου, μαχαλάς Τογιάν… Φυσικά στο διάβα του χρόνου επεκράτησαν πολλαπλά κριτήρια ή και σκοπιμότητες συνδεόμενες με την αποκλειστικότητα της περιοχής, τα όριά της, τις αναπτυσσόμενες δυναμικές, τις διάφορες παραγωγές…
  11. Αγία Μακρίνα
    Έχουν γραφεί αρκετά και έχουν ειπωθεί περισσότερα για τα εκκλησιαστικά δρώμενα στην περιοχή της Καππαδοκίας. Αλήθειες μα και υπερβολές στηριγμένες στα «τοπικά» και την ιδιοσυγκρασία του ντόπιου στοιχείου που με αυτόν τον τρόπο ή καλύτερα με τέτοιους τρόπους πρόβαλε τα δικά του, που ήταν «σπουδαιότερα και καλύτερα». Ανθρώπινη αδυναμία; Ίσως. Προτέρημα της φυλής μας; Μπορεί
  12. Σινασός Καππαδοκίας
    Η Σινασός βρίσκεται σε μια πανέμορφη τοποθεσία στην καρδιά της Καππαδοκίας, στην κεντρική Μικρά Ασία. Απέχει 360 περίπου χλμ. νοτιοανατολικά από την Άγκυρα, και 50 περίπου χλμ. νοτιοδυτικά από την Καισάρεια. Το έδαφος της Καππαδοκίας προέρχεται από ηφαιστειακή λάβα του ανενεργού πλέον ηφαιστείου Αργαίον όρος. Η περιοχή είναι γεμάτη με κωνόλιθους διαφόρων σχημάτων που λαξεύτηκαν στη διάρκεια των αιώνων από τον χρόνο, τις καιρικές συνθήκες αλλά και τους ανθρώπους. Κατοικίες, σκήτες, μοναστικά κέντρα, σκαλιστές στα βράχια εκκλησίες με σημαντικές αγιογραφίες...
  13. Χαμιντιέ
    Να θυσιάζονται πολύτιμα αγιοκέρια του παγκόσμιου ναού της φύσης για χάρη μιας κοινότητας κάπου εκεί, στην απεραντοσύνη των εκτάσεων της Μικράς Ασίας…Για ένα μικρό, πολύ μικρό οικισμό, κοινότητα…μια από τις τόσες και τόσες και δεν ήτανε και λίγες, πάνω κάτω τρεις χιλιάδες, διασπαρμένες στην απεραντοσύνη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας… Και όταν, μάλιστα, δεν υπάρχουν στα σπλάχνα της παλαιά ευρήματα μιας άλλης εποχής…όταν δεν υπήρξε ποτέ σπουδαίο κέντρο, όταν από εκεί δεν ξεπήδησαν εξαιρετικές προσωπικότητες…
  14. Χαλβάντερε
    ....Η του Χαλβαδερέ χωρίου νοτιοδυτικώς της Καρβάλης εις απόστασιν 6 περίπου ωρών τουρκόφωνας αριθμούσα περί τας 50 οικογενείας γεωργικάς ημετέρας εστερημένας δυστυχώς παντός αισθήματος ανθρωπίνου εις κατάστασιν κτηνώδη κυριολεκτικώς παρ’ ισαρίθμοις μωαμεθανικαίς. Συνετηρείτο δημοδιδάσκαλος συνδρομή σημαινόντων Καρβαλιωτών... Γενικόν Βασιλικόν Προξενείον - Προς το επί των Εξωτερικών Βασιλικόν Υπουργείον
  15. Αγιομακρυνιώτικα
    Στην ιστορική πατρίδα , την Αξό της Καππαδοκίας το πανηγύρι της Αγίας Μακρίνας , αποτελούσε σημείο αναφοράς για όλους τους Καππαδόκες. Πλήθος κόσμου συνέρρεε, για να προσκυνήσει το άγιο λείψανο της , που βρίσκονταν σε ξεχωριστό ναύδριο ,δίπλα στο ναό και να διασκεδάσουν με τους < < μεγάλους χορούς >> στον αύλιο χώρο του ναού. Χιλιάδες ευλαβείς προσκυνητές όχι μονάχα από τις γύρω κοντινές κοινότητες (Λιμνά, Μιστί , Τροχό, Τσαρικλί , κτλ ) αλλά και από τα ποιο απόμακρα ελληνικά χωριά , ακόμα και Οθωμανοί, επιδίωκαν εκείνες τις μέρες να βρίσκονται στην Αξό.
  16. Το έθιμο Γιολούχ στο Μιτσί της Καππαδοκίας
    Στο Μιστί, την Αξό, το Τσαρικλί τα Λιμνά, και στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας υπήρχε το έθιμο του Γιολούχ . Ένα έθιμο που γινόταν με τρόπο απαρέγκλιτα τελετουργικό διατηρώντας την συνήθεια ο πατέρας του γαμπρού να δίνει μπαχτσίσι ( 2 με 3 λίρες, διάφορα οικόσιτα ζώα ) για να επισφραγίσει το αρραβώνα του γιού του με την κόρη. Εφόσον λοιπόν κατάληγαν στο οριστικό μπαχτσίσι , το οποίο ονομαζόταν Γιολούχ γινόταν γλέντι ανάμεσα στα σόγια των νέων.Οι δυο νέοι πλέον θεωρούνταν ...
  17. Το ταντούρ στην Καππαδοκία
    Απαραίτητο στοιχείο στο προσφυγόσπιτο κάθε καραμανλίδικης οικογένειας ήταν το ταντούρ. Σημείο συγκέντρωσης της οικογένειας. Η θερμάστρα του σπιτιού αλλά και ο φούρνος ταυτόχρονα. Μια συνήθεια που έφεραν οι πρόσφυγες απ’ την Καππαδοκία. Για τα ταντούρια στα προσφυγόσπιτα μας έδωσε πληροφορίες η κ. Οσία Εδιάρογλου.
  18. Απλά και Πληροφοριακά
    Μερικές πληροφορίες λοιπόν για το μετρικό σύστημα της περιοχής, αλλά και μερικές ενδεικτικές τιμές, όπως τις βρήκαμε από καταγραφές στην προαναφερομένη βιβλιογραφία του χώρου… Να σημειώσουμε πως για το ίδιο πράγμα υπάρχει μια ποικιλία ονομάτων, κάτι που είναι αρκούντως γνωστό, μιας και στην περιοχή υπήρχαν τέσσερα γλωσσικά συστήματα με αρκετές παραλλαγές.
  19. Κληρονομικό δίκαιο
    Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν την κληρονομική διαδοχή. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 1710 του αναθεωρηθέντος Α.Κ., «κατά το θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο(κληρονομιά) περιέρχεται από το νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)….»
  20. Ωφέλιμα και χρήσιμα
    Η γιαγά Δευτερίνα, ο Θεός να τη συχωρνά, πάντοτε μας προέτρεπε να τρώμε χόρτα, πολλά μάλιστα, γιατί «είναι του Θεού και κάνουν καλό…». Το γιατί μάλλον δεν το ήξερε, έτσι είχε ακούσει και έτσι έλεγε. Το ίδιο και η θεία μου η Δέσποινα. Αυτή μάλιστα επέμενε πως τα σκόρδα είναι ένα κι ένα για γερό οργανισμό, «σκοτώνουν» μάλιστα το κακό. Ιδιαίτερα το τελευταίο δεν το γνωρίζω, πάντως εκείνο που ξέρω είναι πως κάποτε θέλοντας να αναζωογονηθώ κατά τις προτροπές της, μάλλον ανέδυα οσμές απωθητικές, έστω και μετά από ένα καλό πλύσιμο των οδόντων.
  21. Με μια πρώτη ματιά στη χώρα των αντιθέσεων
    Όσο και αν φαίνεται αρκούντως παράξενο η Καππαδοκία ήταν η χώρα των μεγάλων αντιθέσεων ακόμα και στα περί την ιατρική θέματα. Από το ένα σημείο ίσαμε το άλλο. Με φωτεινά παραδείγματα, πρότυπα μίμησης, αλλά και περιπτώσεις που προκαλούσαν θυμηδία έως και θλίψη περισσή.
  22. Ιατρική, θρησκεία και μουσουλμανικό στοιχείο
    Ένα πραγματικά από τα πλέον ενδιαφέροντα πεδία έρευνας τούτης της μελέτης είναι και η ιατρική σε σχέση με τη θρησκευτικότητα του μουσουλμανικού κόσμου. Ενός κόσμου που συνοικούσε για χρόνια πολλά με το αντίστοιχο χριστιανικό, μέσα σ’ ένα περίεργο πλέγμα σχέσεων διαμορφωμένο στο διάβα του χρόνου. Με όλους τους ερευνητές μάλιστα να συμφωνούν.
  23. Ιατρική και θρησκεία… β'
    Στην κατ’ επανάληψη σχολιαζόμενη σύνδεση-ανάμειξη της θρησκείας με την ιατρική υπήρχε (ει) επιπλέον κάτι ακόμα χαρακτηριστικότερο και ίσως επιεικώς υπερβολικό. Η ταυτοποίηση κάποιων αγίων με τη θεραπεία συγκεκριμένων παθήσεων,[1]συχνά μάλιστα με αλληλοεπικαλύψεις. Απότοκα φυσικά μιας κατανοητής θρησκοληψίας, τουλάχιστον για εκείνη την εποχή. Σε μια στενή σχέση μεταξύ θρησκείας και ιατρικής που η έναρξή της άρχιζε από τα πολύ παλιά. Όπου στη μακριά του διαδρομή το ανθρώπινο γένος ανέθετε στο αυτό άτομο την ιατρική, παράλληλα με την πνευματική εξουσία…
  24. Ιατρική και θρησκεία... α'
    Είναι γεγονός πως έχουν γραφεί πολλά, μα έχουν ειπωθεί περισσότερα. Για την επίδραση της θρησκείας στα ιατρικά δρώμενα με τους εκπροσώπους της ή και για να είμαστε δικαιότεροι, για τις διάφορες καταλυτικές παρεμβάσεις σε τέτοια ζητήματα στο διάβα του χρόνου. Στη διαμορφωθείσα κατάσταση, το εθιμικό ιατρικό δίκαιο, τις απαγορεύσεις, και τα πρέπει…
  25. Οι υπόγειες πολιτείες
    Η Καππαδοκία είναι μια θαυμάσια χώρα, αλλά αυτό που την κάνει ξεχωριστή είναι οι αμέτρητες σκοτεινές και σιωπηλές υπόγειες πολιτείες της… Το πότε ακριβώς έγιναν είναι αδύνατον να ειπωθεί. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι πως η ανθρώπινη παρέμβαση άρχισε από παλιά και συνεχίστηκε μέχρι και τα τελευταία χρόνια.
    GDE Error: Requested URL is invalid

Οι καλοί μας οι…γιατροί!

Επιστήμονες από το 1900

Βεβαίως υπήρξαν πολλοί και πολλές. Που προσέφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες στις απομεμακρυσμένες κοινότητες της Ανατολής, όμως…

Όμως υπήρξαν και μερικοί των οποίων η προσφορά ήταν τόσο σημαντική, που το πέρασμα τους καταγράφηκε ανεξίτηλα στη μνήμη των ανθρώπων…Κυρίαρχες προσωπικότητες με έντονα τα στοιχεία της ύπαρξής τους βάλανε τα θεμέλια με την ανιδιοτελή προσφορά και τις ικανότητές τους, καταξιώθηκαν και παρέμειναν στη συλλογική μνήμη.

Μνήμης χάριν, λοιπόν, αναφέρουμε όσους μπορέσαμε να βρούμε στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, αλλά και αντλήσαμε από τα μουχαμπέτια των δικών μας ανθρώπων.[1]

Έχουμε λοιπόν:

  1. Ο Σαρλί Γιωβάν’…περιοχή Μισθί. [2]
  2. Ο Τρύβιντης (Τρύφωνας)…περιοχή Μισθί.[3]
  3. Ο Μινίκ Τηρμήτης (μικρός Δημήτρης)…περιοχή Λίμνα[4]
  4. Η Νταούτ Μαρία, η γυναίκα του Γαρέ Ερεμία…περιοχή Νίγδης[5]
  5. Ο Παπά Χαράλαμπος …περιοχή Αξού.[6]
  6. Η Δευτερίνα, η γυναίκα του Αβραάμ Λεόντη…περιοχή Συλλάτων[7]
  7. Βουτυρά Κατίνα…από τη Νεάπολη[8]
  8. Θόδωρος Χατζηκωσταντής… περιοχή Ντερίμκουγιου.[9]
  9. Μπαζλαματζής (Ιωάννης 😉…απόφοιτος Ιατρικής Αθηνών περιοχή Μαλακοπής[10]
  10. Πασκάλναίκα…περιοχή Γκιούλ Σεχίρ.[11]
  11. Ο κανδηλανάφτης Νικόλας της Αγίας Μακρίνας.[12]
  12. Ο Παπουρτσής…περιοχή Αξού.[13]
  13. Η Καστερνή Αγαθή, χηρηχτσήσα (χειρούργος)…περιοχή Σινασού[14]
  14. Σαράντης Αρχέλαος, απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής Αθηνών…περιοχή Σινασσού.
  15. Αγτσόγλου Ευλάμπιος…περιοχή Σινασού

Αλλά και οι:

  • Σαράντης Σινασίτης, πρώην χαβιαράς της Πόλης, που προσέφερε τις υπηρεσίες του κυρίως στην περιοχή του Ορτά Χισάρ, γνωστός και ως “ο Σαράντης και τα χάπια τ’” …
  • Μελέτης Καστερνός, πρώην κουντουράς, γνωστός και ως « α σηχ- σηχ Μελέτ’».
  • Παπά Βασίλης, ιερέας της εκκλησιάς του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης, παθολόγος.
  • Κυπριανίδης Αναστάσιος, στρατιωτικός γιατρός, από το Τοκάτ.[15]
  • Αντωνιάδης Γεώργιος, απόφοιτος της ιατρικής Αθηνών, από το Ταλάσι, προσέφερε τις υπηρεσίες του κυρίως στην περιοχή της Νεβσεχίρ.
  • Φαρασόπουλος Συμεών, απόφοιτος της ιατρικής Αθηνών.
  • Γιαγτσόγλους Αλέξανδρος, απόφοιτος ιατρικής Αθηνών, από τη Νίγδη.
  • Ιμπραήμ Μπέη, απόφοιτος της ιατρικής της Πόλης, δημαρχιακός γιατρός του Κάστρου.[16]
  • Ρόζος Τσαντάς, απόφοιτος ιατρικής Αθηνών, δραστηριοποιήθηκε στη Σινασσό.
  • Τσαλιώτης Αγγελής, απόφοιτος φαρμακευτικής Σχολής της Πόλης…άνοιξε φαρμακείο στη Σινασσό.
  • Βλασιάδης Χρυσόστομος, απόφοιτος φαρμακευτικής Σχολής Αθηνών.
  • Χατζή Παυλής, απόφοιτος Οδοντιατρικής Σχολής, από το Νεβσεχίρ
  • Νταλιέλ Εφέντης (Δανιήλ Δανιηλάτος), απόφοιτος Φαρμακευτικής Σχολής από το Νεβσεχίρ, διατηρούσε φαρμακείο στον Επάνω μαχαλά.
  • Εμμανουηλίδης Ηλίας, απόφοιτος ιατρικής, στην περιοχή Προκοπίου το 1890…[17]
  • Κουζηνόπουλος Αβράμιος, γιατρός από το Εντιρλίκ- Ανδρονίκιο.[18]

 

Αλλά και κατά την Ανταλλαγή με βάση ορισμένους πίνακες – μαρτυρίες, και με κάθε δυνατή επιφύλαξη για λάθη, τυχόν παραλείψεις, αλλά και ελλιπή στοιχεία:[19]

 

-Στη Ζίλε, περιφέρεια Κιασαρείας, δυο πρακτικές μαίες εκ των οποίων η μία μουσουλμάνα.

-Στο Καράτζορεν, περιφέρεια Καισαρείας, ένας σινιχτσής, πρακτικός ιατρός για ζώα και ανθρώπους.

-Στα Κέρμιρα, ένα Φαρμακείο στο μαχαλά της Παναγίας και ένας πρακτικός γιατρός.

-Στο Ταβλοσούν, περιφέρεια Καισαρείας, ένας γιατρός.

-Στη Μουταλάσκη, (Ταλάς), ένας πρακτικός.

-Στη Νεβσεχίρ, τέσσερις γιατροί, ένα φαρμακείο, δυο μαίες.

-Στην Ανακού, περιφέρεια Νεαπόλεως, χρησιμοποιούσαν γιατρό από τη Μαλακοπή.

-Στην Αραβησσό, ένα πρακτικός.

-Στη Μαλακοπή, γιατρός και φαρμακείο.

-Στη Νίγδη (Καγιάμπαση), δύο γιατροί, ένας φαρμακοποιός.

-Στο Καγιάμπασι, περιφέρεια Νίγδης ένας πρακτικός.

-Στο Γούρδουνος, περιφέρεια Νίγδης, ένας γιατρός.

-Στο Ενεχίλ, περιφέρεια Νίγδης, ένας γιατρός.

-Στον Πόρο (Μπόρ), ένας φαρμακοποιός.

-Στο Τενέϊ, περιφέρεια Νίγδης, ένας γιατρός.

-Στο Προκόπι,(Ουρκιούπ), δυο ιατροί, ένας φαρμακοποιός, δυο μαίες.

-Στη Σινασσό, περιφέρεια Προκοπίου, δυο γιατροί, μια μαία.

-Στο Καρσαντί (Φκόσι), περιφέρεια Φαράσων, ένας πρακτικός ιατρός για ζώα και ανθρώπους.

-Στα Κίσκα, περιφέρεια Φαράσων, έφερναν γιατρό από το Βερέκι.

 

Παρατήρηση

Βεβαίως υπήρχαν και τα οτζάχ…

Δηλαδή αν…αν πάλι παρ’ ελπίδα δεν κατάφερναν τίποτε οι γιατροί, πρακτικοί και μη τότε υπήρχε ο πασά Κωνσταντής, η γιαγιά Καλλιόπη, ο Νικόλας, που ξέρανε.

Βέβαια και σίγουρα πράγματα.

Διότι κάτεχαν το πράγμα και θα το μεταβίβαζαν στους ευλογημένους από στόμα σε στόμα και μόνο όταν ερχότανε η ώρα. Όπως το πήραν.[20]

Δηλαδή αυτή της μετάβασης στον άλλο κόσμο. Με μια διαδικασία απλή, μυστική, κάτι το ιερό, ανάμεσα στον πατέρα που παρέδιδε στο γιο ή τη μάνα προς την κόρη…

Για να συνεχίσουν το θεάρεστο έργο της γιατρειάς.

Διότι σε κάθε διαφορετική περίπτωση οι γνώσεις χάνονταν.

Με τους ευλογημένους στις περισσότερες των περιπτώσεων να είναι τα παιδιά ή και μέλη της οικογένειας.[21]

 


[1] Στο κεφάλαιο «ισνάφια- επαγγελματικές τάξεις » του εξαιρετικού  πονήματος της Μαρίας Ασβέστη « Επαγγελματικές ασχολίες των Ελλήνων της Καππαδοκίας», αναφέρονται επί λέξει στη σελίδα 189 τα παρακάτω,  αρκούντως χαρακτηριστικά για την επικρατούσα κατάσταση στο χώρο της Καππαδοκίας… «Ιατροί υπήρχαν  σε πολύ λίγα χωριά. Επειδή ήσαν Αρμένηδες και Τούρκοι για τούτο και δεν αναφέρονται στους πίνακες της Ανταλλαγής… Γιατροί αναφέρονται στην Κέρμιρα (καθώς και Φαρμακείο) στη Μαλακοπή (παθολόγος και μαιευτήρας που είχε σπουδάσει στην Πόλη), στο Βερέκι, στη Νίγδη, στην Καισάρεια, στο Καγιάμπαση. Ένας γιατρός  για να ’ρθη από το Βερέκι στην Κίσκα έπαιρνε μια λίρα χρυσή για επίσκεψη. Αναφέρονται και κομπογιαννίτες πρακτικοί που τους λέγανε μισόγιατρους…»

[2] Θανάσης Κωστάκης, ό.π., σ. 326,  «…Αρρωστούσε κάποιος:φώναζαν τον Σαρλί να τους κάνουν καλά. Πήγαινε στον άρρωστο και του ’λεγε. Ο τάδε μήτε πονάει, μήτε φωνάζει, εσύ γιατί φωνάζεις;

Πήγαινε στον άλλο, στον άλλο, έλεγε σε όλους τα ίδια. Το ’κανε για να τους δώσει θάρρος… ήταν και ο πατέρας του γιατρός, ήταν σουννουχτσής (πρακτικός) για σπασίματα, έγινε και ο γιος του γιατρός…»

[3] Ό.π., σ. 326, « Και ο Τρύβιντης πρακτικός ήταν. Μια φορά ήταν μια έγκυος που δε μπορούσε να γεννήσει και το παιδί πέθανε στην κοιλιά. Φώναξαν τον Τρύβιντη, τι άλλο να κάνουν; Αυτός ήταν για τις γελάδες και για τα πρόβατα…εκεί τον φώναζαν. Τον πήραν και στη γυναίκα, έπιασε με το χέρι το παιδί αλλά δεν μπορούσε να το βγάλει.

Στα τουντούρια όταν ψήνουμε τα ψωμιά,  κάποτε μερικά ξεκολλάνε και πέφτουν μέσα στο τουντούρι.  Έχουμε ένα σίδερο με τη μια άκρη ένα γάντζο για να το τραβάμε.

Λοιπόν πώς θα το βγάλει το παιδί;

Πήρε το σίδερο, το κομμάτιασε το παιδί μέσα στην κοιλιά της μάνας και το ’βγαλε. Έζησε η μάνα.».

[4] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12, α.α. 47, μαρτυρία Τζουτζόγλου Κοσμά:

«…Μια φορά είχαμε πάει σ’ ένα γάμο κι ένας από μας έβαλε μέσα στην κουμπούρα ένα κομμάτι μολύβι χωρίς να το ξέρω. Πήγε να κατεβάσει τον κόκορα της κουμπούρας μα πήρε φωτιά και το μολύβι με βρήκε στο στραγάλι. Πήγαμε στα Λίμνα στον Μινίκ Τηρμήτη. Έφερε τρία τέσσερα ποντίκια, τα κοπάνισε ώσπου να γίνουν λιώμα … τα ’βαλε στην τρύπα της πληγής… μ’ άφησαν μπρούμυτα ως το πρωί για να βγει το μολύβι…».

[5] Την καλούσαν σχεδόν πάντοτε και για όλες τις αρρώστιες. Η γνώμη της γινόταν άμεσα δεκτή.

[6] Μαρτυρία Χατζημπαλή Μαγδαληνής, ό.π.: «Ήταν καλός στις γιατρειές,  γητέματα… Λέγανε πως μπορούσε να τσανέψ’ (τρελάνει) ακόμα και άνθρωπο…»

[7] Μαρτυρία Σταματιάδη Ιωάννη ό.π. : «Η Θεοδοσία, νύφη του Γρηγόρη Φάρας, είχε κουρού γκελιντζίκ… είχαν πρηστεί τα χέρια και τα πόδια της. Χλόμιαζε και δεν έπαιρνε επάνω της. Ήταν καταδικασμένη. Για τέτοιες  αρρώστιες ειδική θεωρούσαν τη Δευτερίνα. Αφού λοιπόν πήρε υπογραφές, , ανοίγει  άνοιγμα με το ξουράφι μεγάλο δίπλα στο ραχοκόκαλο  και κάτω  από το αριστερό φκυάρι το γεμίζει με αλοιφή από μέλι, αλάτι και σκόνη από μπαχαρικά και την αφήνει τρεις τέσσερις μέρες. Η λαβωματιά είχε γίνει κάτασπρη. Τη δούλεψε  με φιτίλι (γάζα) μερικές μέρες και έπειτα  τη άφησε και έκλεισε. Η κοπέλα έγινε καλά…»

[8] Κ. Νίγδελη, Η Νεάπολη της Καππαδοκίας, ό.π., σ. 117, «…Η θειά μου η Κατίνα ήτανε καταπληκτική. Σου θεράπευε το λαιμό αμέσως με ένα δικό της φάρμακο. Έπαιρνε κερί, καθαρό όμως, θειάφι, λίγο λάδι, θυμίαμα και όλα αυτά αφού τα έλειωνε έκανες γαργάρες…αλλά πάνω στις πληγές  έβαζε και θεραπευόσουνα μίγμα από γαρύφαλλο, σαπούνι τριμμένο και λάδι»

[9] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ό.π. σ. 281, «…Της δεύτερης γυναίκας  του Χρήστου Σεραφείμ, ενώ ήταν λοχούσα, πιάστηκαν οι ωμοπλάτες της. Όπου και αν πήγε, ό,τι κι αν έκαμε δε βρήκε ωφέλεια.

Την είδε τυχαία κάποιος περαστικός φελάχος. …“να πάρετε αίμα από τον τράχηλό της από την κεντρική φλέβα, είπε ”. Κάλεσαν τον Θοδωρή Χατζηκωσταντή που ειδικευότανε για τέτοια…πήρε αίμα κατά τις οδηγίες του σεΐχη και γένηκε καλά»

[10] Μαρτυρία Μαυρογενίδου Ελευθερίας, ό.π.:« Ήτανε κανονικός γιατρός, σπουδαγμένος. Στις σοβαρές περιπτώσεις τον καλούσαν από όλα τα χωριά…»

[11] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12, α.α. 48, μαρτυρία Σαρμουκασίδη Ευστάθιου:

«Μαμή πρακτική…παράστεκε στις γέννες που λάβαιναν χώρα συνήθως φυσικά κι αβίαστα, καμιά φορά στα χωράφια, πάνω στη δουλειά…Η ίδια έκαμνε και την οδοντογιατρίνα…»

[12] Ειδικός στις ανθρακοβουζούνες τις οποίες καυτηρίαζε με πυρακτωμένα καρφιά…

[13] Γ. Μαυροχαλυβίδης ό.π. σ. 134, «Είχε τη φήμη θεραπευτή της λύσσας… με κάποια  βότανα που τα κράταγε μυστικά και με κάθε επιμέλεια.»

[14] Σεραφείμ Ρίζος, ό.π., σ. 354,  «Η Αγαθή ήταν σύγχρονή μας απάνω κάτω πενηντάχρονη και με το χαμόγελο πάντα στα χείλη. Ήταν γιατρίνα-χειρούργος, ας πούμε, των σπασμένων των κοκάλων του ανθρώπινου σκελετού, των εξαρθρώσεων των οστών, βραχιόνων, κνημών, των μπερέδων, ήταν δηλαδή γιατρίνα στα σπασίματα…Είχε αποκτήσει μιαν εμπειρία σ’ αυτά τα παθήματα η Αγαθή  ώστε πολλές φορές γιατροί επιστήμονες , σε δύσκολη θέση  ευρισκόμενοι, προσέφευγαν στα φώτα και στο θάρρος της…. Ενθυμούμαι πως μιας φτωχής γέμισε ο μαστός και πονούσε φοβερά. Ο γιατρός φοβήθηκε να βάλει μαχαίρι  και μου συνέστησε να καλέσω την Αγαθή. Ήλθε τη δεύτερη μέρα θριαμβευτικά  απάνω στο γάιδαρό της… Κατόπιν προσεκτικής εξέτασης  ζήτησε  να της φέρουμε,  δε θυμούμαι σε τι ποσά:

  • -Βούτυρο «δουμακιού» (ουράς προβάτου)
  • -Πάμιες ξερές
  • -Ζάχαρη…

Τα έβαλε στο γουδί, τα κοπάνισε, τα έκανε ζύμη, ένα μαντζούνι,  το εναπόθεσε σ’ ένα άσπρο καθαρό πανί… απλώνοντας το με τα δάκτυλα τα δεξιά αριστερά. “Σε δυο μέρες θα ανοίξει” είπε, “… μη φοβάστε Είναι το κοινό γέμισμα των μαστών των πρωτογενών νυφάδων και σε δυο τρεις μέρες το πολύ θα ανοίξει.” Την τρίτη ημέρα ήρθε. Εν τω μεταξύ ο πόνος έπαυσε. Άνοιξε τον μαστό, καθάρισε ην πληγή με βαμβάκι, ρακί και οινόπνευμα, έβαλε βούτυρο ουράς, έδεσε το μαστό και μας παρήγγειλε να αλλάζουμε κάθε δυο μέρες το βαμβάκι. ..Η πληγή έκλεισε τελικά…»

[15] Κουρουπού Ματούλα- Μπαλτά Ευαγγελία, ό.π. σελ 137,  «Κ.Μ.Σ φ(236) συμφωνητικό πληρωμής του ιατρού έτους 1880».

[16] Κατά τον Σεραφείμ Ρίζο ήτανε πολύ καλός άνθρωπος και γιατρός… απευθυνόμενος μάλιστα στον ίδιο κατά την Ανταλλαγή είπε «…δεν χαιρόμαστε που φεύγετε από την πατρίδα μας και πατρίδα σας… Είμαστε, φίλε μου Σεραφείμ, του ίδιου χωραφιού λουλούδια. Αυτό που γίνεται είναι απάνθρωπο και βάρβαρο. Είναι δύσκολο  να βρούμε ή να δημιουργήσουμε κόσμο σαν εσάς. Το μόνο που κερδίζουμε είναι ότι απαλλασσόμαστε από τον αδιάκοπο μπελά του ικί καφαλή καρτάλ( του δικέφαλου αϊτού)…» σχ Κ.Μ.Σ Η Έξοδος τ. Β 2004 σ. 301

[17] Ο ιατρός είναι ο μεταφραστής στα Καραμανλίδικα του έργου «Ηθικαί Ομολογίαι επί των Κυριακών Ευαγγελίων» που κυκλοφόρησε  σε δώδεκα μικρά τεύχη  το 1901…Επίσης ήταν τακτικός συνεργάτης του Μικρασιατικού ημερολογίου «Αστήρ». Βλ. Κουρουπού Ματούλα- Μπαλτά Ευαγγελία, ό.π. σελ 139

[18] Ιωάννα Πετροπούλου, «Εξελληνισμός των ονομάτων  στην Καππαδοκία», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών τ. 3, [1988], σ. 181

[19] Δεν υπάρχουν πλήρη στοιχεία για ειδικότητες… ονόματα… αλλά και εάν πρόκειται για πρακτικούς ή όχι. Πολλές φορές μάλιστα τα στοιχεία είναι αλληλοσυγκρουόμενα…ή λανθασμένα προερχόμενα και από μαρτυρίες.

[20] Θανάσης Κωστάκης, ό.π., σ. 328,  «Παραδίδωσι δε και δείκνυσι πατήρ τω υιώ και ούτως η δύναμις φυλάσσεται ως ουδείς άλλος οίδε των πολιτών. Ουχ όσιον δε τους επισταμένους τα φάρμακα μισθού τοις κάμνουσι βοηθείν, αλλά προίκα»,

[21] Ό.π., σ. 328, «Υπήρχαν ακόμη και τα οντζάχια στα γύρω χωριά. Ήταν οικογένειες που από μάνα  σε κόρη συνήθως ή από πατέρα σε γιο, σπανιότερα κληρονομούσαν την ικανότητα να γιατρεύουν λογής αρρώστιες. Όταν ο προικισμένος με τη χάρη αυτή ένιωθε το τέλος του να πλησιάζει, καλούσε το γιο του ή την κόρη του να τους μεταδώσει το χάρισμα. Να σι ντώκου ντου χέρι μ’ έλεγε φωνάζοντας, να κάμεις καλά τον κόσμο…Και ο κληρονόμος του οντζακιού έπιανε το χέρι του ετοιμοθάνατου, το φιλούσε και έπαιρνε έτσι τη διαδοχή στην ικανότητα να γιατρεύει…». Σχ. και  Γ. Μαυροχαλυβίδης, ό.π., σ. 135, Κ. ΝίγδεληςΤα Φλογητά της Καππαδοκίας, ό.π. σ. 127

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Φορολογικό Δίκαιο
    Σε γενικές γραμμές πρόκειται για το πλέγμα των νόμων, με τους οποίους έχοντας σαν βάση τη φοροδοτική ικανότητα των πολιτών, το κράτος εισπράττει τα απαραίτητα για την ορθή λειτουργία των παρεχομένων υπηρεσιών του. Τώρα, για την καλύτερη κατανόηση του θέματος αρχίζουμε με δυο τρεις βασικές ορολογίες της φορολογικής νομοθεσίας- πρακτικής που υπήρχαν στην υπό εξέταση περιοχή εκεί και τότε.
  2. Εργατικό Δίκαιο
    Απλά και σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων δικαίου που διέπουν τις σχέσεις που παράγονται μεταξύ συμβαλλομένων κατά τις οποίες, η μια πλευρά προσφέρει την εργασία της για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η άλλη παρέχει έναντι αυτής το συμφωνημένο τίμημα. Φυσικά σήμερα είναι πολυσύνθετο, στο δε διάβα του χρόνου κάλυψε και συνεχίζει ακόμα, τα τυχόν κενά που προκύπτουν από τις προαναφερθείσες σχέσεις.
  3. Εμπορικό Δίκαιο
    Στο οικείο κεφάλαιο περί πωλήσεως τονίσαμε τις δυο βασικές αρχές πάνω στις οποίες στηριζότανε το εμπόριο στην Κεντρική Ανατολία…Την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, τα οποία εν πολλοίς κάλυπταν την όποια ανυπαρξία έγγραφου τύπου κλπ. Τονίσαμε, επίσης, πως η επικύρωση οποιασδήποτε συμφωνίας γινότανε με μια απλή χειραψία μεταξύ των δυο συμβαλλομένων μερών και τη φράση «βε ες σελάμ», δηλαδή ο Θεός να τα φέρει βολικά, τον αντιπραγματισμό και την τράμπα, καθώς και την ύπαρξη αρχικά ομολόγων, δηλαδή πωλητηρίων εγγράφων και στο τέλος τις σχετικές μεταγραφές για ιδιαιτέρως μεγάλης αξίας αντικείμενα στους κώδικες του χωριού…
  4. Ενοχικό Δίκαιο
    Πρόκειται «για το σύνολον των κανόνων δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τα ζητήματα τα οποία προκύπτουν εκ της υπάρξεως ενοχής, ήτοι εκ της υπάρξεως εννόμου σχέσεως δυνάμει της οποίας ωρισμένο πρόσωπον (ήτοι ο οφειλέτης) υποχρεούται προς έτερον (δανειστήν) εις παροχήν, η οποία δύναται να συνίσταται εις ενέργειαν ή παράλειψιν».
  5. Κληρονομικό δίκαιο
    Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν την κληρονομική διαδοχή. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 1710 του αναθεωρηθέντος Α.Κ., «κατά το θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο(κληρονομιά) περιέρχεται από το νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)….»
  6. Περί γέννηση και βάπτιση
    Σήμερα, με την πολυπλοκότητα των εκφάνσεων της δημόσιας διοίκησης, επιτεύχθηκε αφενός μεν η κάλυψη όλων των περιπτώσεων, για τα οποία ζητάται η συνδρομή της πολιτείας, αλλά αφετέρου η ταλαιπωρία από μια απίστευτη γραφειοκρατία. Εκεί όμως και τότε; Φυσικά και είναι αδύνατη η εύρεση όλων των στοιχείων, λόγω ελλείψεως των σχετικών πληροφοριών, όμως σε κάθε περίπτωση υπάρχουν αρκετές οι οποίες είναι διαφωτιστικές για το καθεστώς εκείνης της εποχής. Για τα απλά μα και καθημερινά.
  7. Η Υιοθεσία
    Δι’ αυτής δεν ικανοποιείται αποκλειστικά και μόνο ο συναισθηματικός κόσμος των ατέκνων, αλλά κυρίως δημιουργείται μια νέα κατάσταση δια τον υιοθετούμενο, δηλαδή, σχέσεως γονέως και τέκνου…Είναι επίσης και μια πράξη θεάρεστη σύμφωνα με την οποία «έσωζε κανείς μια ψυχή παίρνοντάς την υπό την ευθύνη του». Αλλά βεβαίως και μια λύση σε περίπτωση ατεκνίας προς αποφυγή της κατακραυγής ή του όποιου στιγματισμού…
  8. Το Διαζύγιο
    Έτσι «ους ο Θεός συνέζευξεν άνθρωπος μη χωριζέτω», δηλαδή και σε ελεύθερη μετάφραση ό,τι και να γίνει από τη στιγμή που πήρε μέρος η εκκλησία τίποτε δεν μπορεί να χωρίσει το ζευγάρι. Έστω και αν η γυναίκα υπέφερε τα πάνδεινα από τους οικείους του ανδρός της, αλλά και τον ίδιο ακόμα. Ξύλο, βρισιές, κατάρες, πείνα και πάλι ξύλο, προσβολές και…ό,τι μπορεί να φανταστεί ανθρώπου νους. Τα μαρτύρια του Ιώβ. Με μοναδική, ίσως, περίπτωση, αυτή της μοιχείας, από πλευράς της γυναίκας εννοείται…
  9. Ο Γάμος Γ'
    Τονίσαμε προηγούμενα ότι τουλάχιστον μέχρι και το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δεν υπήρχε η υποχρεωτικότητα στην προίκα, όμως παρόλα αυτά οι γονείς πάντοτε συνεισέφεραν το κατά δύναμιν, αλλά και κατά το δοκούν. Συνήθεια-έθιμο- που επιβάρυνε τα μάλα τον οικογενειακό προϋπολογισμό και όχι μόνο, με τη θυγατέρα να καθίσταται σιγά σιγά δυσβάστακτο βάρος μιας και όλοι προσέτρεχαν για να βολέψουν μια καλή προίκα.
  10. Ο Γάμος Β'
    Είναι γνωστό πως δια τον κλήρο της Καππαδοκίας και όχι μόνο, δεν υπήρχαν τακτικές αποδοχές, δηλαδή καταβολή μισθού από πλευράς της κοινότητος. Απλά μια πρόβλεψη δια το «κανονικόν» του ιερέως, δηλαδή κάποιος φόρος- ετήσιο χαράτσι, που επιβαλλότανε ανάλογα φυσικά με την φοροδοτική ικανότητα της κάθε χριστιανικής οικογένειας ή κατά περίπτωση...
  11. Ο Γάμος Α'
    Nuptiae sunt conjunctio maris et feminae et consortium omnis vitae divini et humani juris communicatio, δηλαδή, «γάμος εστίν ανδρός και γυναικός συνάφεια και συγκλήρωσις του βίου παντός, θείου τε και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνία». Ο γάμος ως ιερή και ίσως μια από τις πλέον σημαντικές στιγμές του ανθρώπου αποτελούσε τότε και ενδεχόμενα και σήμερα, το αντικείμενο ενός μαζικού ενδιαφέροντος ολάκερης της κοινωνίας. Ιδιαίτερα μάλιστα στις απομονωμένες κοινότητες της Καππαδοκίας...
  12. Οικογενειακό Δίκαιο
    «Πρόκειται για το σύνολον των κανόνων Δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τας σχέσεις αι οποίαι προκύπτουν εκ του γάμου, της συγγενείας και γενικώτερον επ’ ευκαιρία της οικογένειας…Το οικογενειακόν δίκαιον διαυλακώνεται υπό των ηθικών αρχών καθ’ όλην αυτού την έκτασιν. Τούτο ήτο αναπόφευκτον αλλά και δεόντως επιβεβλημένον, λόγω της φύσεως των σχέσεων, τας οποίας ρυθμίζει…»
  13. Εμπράγματο Δίκαιο
    Το σύνολο δηλαδή των κανόνων που ρυθμίζουν τα εμπράγματα δικαιώματα, με μια σημαντικότατη διάκριση. Πως τα πράγματα[1] διακρίνονται, κατά το άρθρο 948 του Α.Κ. σε: (α) ακίνητα, το έδαφος και τα συστατικά αυτού (β) κινητά, δηλαδή όσα δεν είναι ακίνητα. Αυτά, σε γενικές γραμμές, με τα ισχύοντα σήμερα, αλλά εκεί και τότε; Ποιες, για παράδειγμα, ήταν οι απόψεις, τα ισχύοντα περί την ιδιοκτησία, τη νομή και κατοχή, τη διάθεση μα και την προστασία της;
  14. Το δικαιοδοτικό υποσύστημα
    Η εφαρμογή του δικαίου είναι σπουδαία υπόθεση, όταν μάλιστα υπάρχουν τα σχετικά εργαλεία για την απονομή της, καθίσταται μάλλον και εύκολη υπόθεση. Φυσικά όταν μιλάμε για εργαλεία μιλάμε για εκείνο το νομικό καθεστώς που προβλέπει και καλύπτει όλα τα κενά, τόσο σε επίπεδο νόμων, όσο και σε αυτό της εφαρμογής. Και εξηγούμαστε άμεσα. Ναι μεν το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαιοσύνης όριζε πως «τα δικαστήρια έπρεπε να παρέχουν δικαιοσύνη και προστασία σε όλους τους υπηκόους και ότι έπρεπε να τιμωρούνται αυστηρά όποιοι αδικούσαν κάποιον και όποιοι δωροδοκούνται και ότι οι δίκες έπρεπε να γίνονται σύμφωνα με το νόμο», αλλά...
  15. Το Νομικό Πλαίσιο
    ...βάσιμα θεωρούμε πως τούτη η χρονολογία, μαζί με κάποιες άλλες κατοπινές, σηματοδότησαν μια περίοδο «άνοιξης» και ελευθεριών στην απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία της οποίας η σήψη ήταν πλέον εμφανής σε κάθε τομέα και πτυχή της καθημερινότητας. Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που απετέλεσε το σημείο αιχμής για πιέσεις στους ιθύνοντες της αυτοκρατορίας από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής και κυρίως από τη χριστιανική Ρωσία που, αποβλέποντας στον διαμελισμό της, αξίωνε να αναγνωρισθεί προστάτης όλων των ορθοδόξων κατοίκων της.
  16. Οι καλοί μας οι…γιατροί!
    Βεβαίως υπήρξαν πολλοί και πολλές. Που προσέφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες στις απομεμακρυσμένες κοινότητες της Ανατολής, όμως… Όμως υπήρξαν και μερικοί των οποίων η προσφορά ήταν τόσο σημαντική, που το πέρασμα τους καταγράφηκε ανεξίτηλα στη μνήμη των ανθρώπων… Κυρίαρχες προσωπικότητες με έντονα τα στοιχεία της ύπαρξής τους βάλανε τα θεμέλια με την ανιδιοτελή προσφορά και τις ικανότητές τους, καταξιώθηκαν και παρέμειναν στη συλλογική μνήμη.

Πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια ιατρική φροντίδα

Ευθύς αμέσως να δηλώσουμε πως υπάρχει σχεδόν πλήρης ανυπαρξία βιβλιογραφικών αναφορών, αλλά και σημαντικότατη έλλειψη σχετικών μαρτυριών. Απλά να τονίσουμε πως σε μερικές από δαύτες υπάρχουν ψήγματα πληροφοριών τα οποία, σε συνδυασμό με διάφορα γεγονότα, μπορούν να μας οδηγήσουν σε ασφαλή συμπεράσματα και σε αυτόν τον τομέα.

Και κατά συνέπεια μετά βεβαιότητας να υποστηρίξουμε πως υπήρχε εκεί και τότε, έστω και σε υποδιέστερη μορφή και λειτουργία, ιατρική φροντίδα πρώτου και δεύτερου βαθμού.

Πως ναι μεν υπήρχαν τα γραφικά, τα παράξενα, τα δεισιδαιμονικά, όπως παντού φυσικά, αλλά ταυτόχρονα παράλληλα λειτουργούσε και η ορθόδοξη ιατρική επιστήμη. Με μια πληθώρα εκπροσώπων κόντρα σε αντιλήψεις, νοοτροπίες, μεθοδεύσεις οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις υπερτερούσαν.

Παρουσιάζουμε λοιπόν τα στοιχεία πάνω στα οποία στηριχθήκαμε για τα συμπεράσματα μας.

α-Στο σχετικό κεφάλαιο, περί του νομικού καθεστώτος για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας καταγράψαμε, σε γενικές γραμμές, πως εκτός από τις κατευθύνσεις της Κεντρικής Διοίκησης, σημαντικότατος ήταν και ο ρόλος του Βαλή, στην αρμοδιότητα του οποίου υπαγότανε μεταξύ των άλλων και τοπικά θέματα υγείας των κατοίκων της νομαρχίας του.[1]

Συνεπικουρούμενος πάντοτε φυσικά υπό ενός «Ανωτάτου Υγειονομικού Συμβουλίου» που μέλη του μεταξύ των άλλων ήταν και οι εκάστοτε μουτεσαρίφηδες (έπαρχοι) και μερικοί μουδίρηδες (δήμαρχοι).

Με την Αρχή να έχει επιφορτισθεί με πολλά θέματα όπως:

  • Δημόσιας Υγείας.
  • επίβλεψης των ιατρών, των φαρμακοποιών, των νοσοκομείων.
  • λήψης μέτρων σε περιπτώσεις επιδημίας.
  • διευθέτηση των αδικημάτων περί την ιατρική.

-Αναφέραμε επίσης πως για να εργαστεί κανείς ως γιατρός στην Οθωμανική αυτοκρατορία θα έπρεπε απαραίτητα να είναι κάτοχος διπλώματος της Ιατρικής Σχολής ή κάτοχος ιατρικής σχολής ξένου πανεπιστημίου αλλά και κάτοχος σχετικής άδειας επαγγέλματος που αποδείκνυε του λόγου του αληθές.

-Πως για να μπορέσει κάποιος να ασκήσει την ειδικότητα του χειρούργου, θα έπρεπε, εκτός των παραπάνω, να έχει θεωρήσει οπωσδήποτε το δίπλωμά του στην αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή.

-Πως οι γιατροί και οι μαίες δεν θα έπρεπε να δίδουν στους ασθενείς δικά τους παρασκευάσματα (φάρμακα), εκτός κι αν στην περιοχή εξάσκησης του επαγγέλματός τους ή προσφοράς υπηρεσιών τους, δεν υπήρχε φαρμακείο.

β– Στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας, εκτός των περίπου εκατό μικρών κοινοτήτων, πολλές εκ των οποίων αναφέρθησαν στην παρούσα μελέτη, είχαμε και μερικά πολυπληθή αστικά κέντρα όπως:[2]

Το Ικόνιο (Κόνια), για παράδειγμα, με 45.000 κατοίκους και με 2500 περίπου χριστιανικό πληθυσμό, η πόλη της Νίγδης (Νίγδε) με 17.000 κατοίκους και με 1500 ορθοδόξους, η Νεάπολη (Νεβσεχίρ) με περίπου 17.000 κατοίκους εκ των οποίων 9.000 χριστιανοί ορθόδοξοι, η Καισάρεια (Καϊσεριέ- Μάζακα) με πάνω από 45.000 πληθυσμό κλπ

γ- Βασική υποχρέωση των εκλεγμένων δημογεροντιών όλων των κοινοτήτων ήταν, μεταξύ των άλλων, και η προσπάθεια κάλυψης της υγειονομικής προστασίας των μελών της. Κυρίως με την πρόσληψη επιστήμονα ιατρού ως κοινοτικού, αμειβόμενου τόσο από το δημόσιο ταμείο, όσο και από τις κατά καιρούς κατ’ οίκον επισκέψεις.

Με βασική του υποχρέωση να είναι η κάλυψη του πληθυσμού καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, το στήσιμο του κοινοτικού ιατρείου πλήρως εξοπλισμένου με όλα τα σχετικά, μικροεργαλεία, ιδιοπαρασκευάσματα κλπ. [3]

Άρα πρωτοβάθμια υγειονομική περίθαλψη…

δ- Από την αυτοβιογραφία του Πέτρου Καρφόπουλου, δασκάλου της κοινότητος Μαλακοπής, η οποία δημοσιεύθηκε στο εξαιρετικό πόνημα της Ελένης Τζούτζια προκύπτουν:

  • πως υπήρχαν υγειονομικές αρχές υψηλού επιπέδου και αρμοδιοτήτων τόσο στη Νίγδη όσο και στην Καισάρεια.
  • πως επιλαμβάνονταν διαφόρων καταγγελιών που αφορούσαν την αντιποίηση του ιατρικού και φαρμακευτικού επαγγέλματος.[4]

Οι οποίες επιπλέον άμεσα επιλήφθηκαν στις κατά καιρούς έκτακτες περιπτώσεις επιδημιών που άφησαν εκατόμβες θυμάτων και δυστυχία στον πληθυσμό.

Φυσικά μιλάμε κυρίως στην κατά το Μάιο του 1890 «ενσκήψασα επιδημία (κιργάν ιλατή) διφθερίτιδος», στον τυφοειδή πυρετό του 1915, στη φυματιώδη μηνιγγίτιδα του 1919, στο λιμό του 1873…[5] και την επιδρομή ακρίδας το 1914…[6]

Το πώς είναι γνωστό και αυτό.

Με την παροχή ιατρικών συμβουλών, επιστράτευση του πληθυσμού για «εθελοντική» εργασία συνεχούς καθαριότητας, το κλείσιμο το καταστημάτων για ορισμένο χρονικό διάστημα, των σχολείων φυσικά, τη μεταφορά των χρειωδών από τα αστικά κέντρα.

Και ιδιαίτερα με κυριότερα μέτρα τα:

  • Καραντίνα στην οικία του πάσχοντος…
  • Το ασβέστωμα (σουβαμά) όλων των σπιτιών…
  • Τη γενική καθαριότητα που περιελάμβανε δρόμους, την υποχρέωση του καθενός ιδιοκτήτη να καθαρίζει μπροστά στο σπίτι του…την απαγόρευση «να χύνει» κανείς τα βρόμικα νερά της κουζίνας, του μπάνιου κλπ έξω από το σπίτι…
  • Άμεση και υγειονομική ταφή (ντερή) των νεκρών…

ε- Από τις υπάρχουσες μαρτυρίες φαίνεται πως στις εξαιρετικά δύσκολες περιπτώσεις, μετά την εξάντληση όλων των γνωστών θεραπειών αλλά και δήλωση αδυναμίας από πλευράς του θεράποντος ιατρού για περαιτέρω προσφορά των υπηρεσιών του, «φόρτωναν σε κάρο τον ασθενή και τον πήγαιναν στην πόλη…».

Το πού ή και τα λοιπά στοιχεία μάς είναι σχετικά άγνωστα, λόγω φυσικά της ελλείψεως βιβλιογραφικών αναφορών ή και των ασαφών μαρτυριών.

«…ο πατέρας μου ήταν τεκνεφέζ (ασθματικός) αλλά έπαθε μεγάλο μπασκά γιαρά (τραύμα) από μαχαίρι σα καργιά (κοιλιά) και με πολύ καν (αίμα) τον πήγαν στο νοσοκομείο στο Καϊσερί (Καισάρεια)…

Άκουσα πως τον βάλανε στον ντον(πάγο)…Έκατσε πολλές γκιουνέρ (μέρες)… Όταν ήρτε ήταν γεμάτο ζαϊφλήκ (αδυναμία)…»[7]

στ– Πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας μορφής ιατροφαρμακευτική περίθαλψη παρεχότανε από τις μονάδες του στρατού που, όπως ήταν φυσικό, τύχανε άμεσης χρηματοδότησης και υψηλού ενδιαφέροντος.

Εξάλλου στο διάβα του χρόνου και το γνωρίζουμε αυτό, η περιοχή ήτανε πάντοτε ιδιαίτερου ενδιαφέροντος από την Υψηλή Πύλη και τους άμεσα υπευθύνους για τις στρατιωτικές δυνάμεις. Οι οποίοι προφανώς σύμφωνα με τις πληροφορίες μας επέδειξαν το ενδιαφέρον τους και σε αυτό τον τομέα στην περιοχή, δημιουργώντας ένα από τα πολλά στρατιωτικά νοσοκομεία με έδρα τη Νίγδη.[8]

Παρατήρηση

Ουσιαστικά τα πρώτα νοσοκομεία υπό τη σημερινή μορφή και τους στόχους ιδρύθηκαν προς το τέλος του 18ου αιώνα και εκείνα σχεδόν μόνο στις μεγαλουπόλεις.

Παρόλα αυτά είναι γνωστό, από την εκκλησιαστική ιστορία, πως ο Μέγας Βασίλειος τον 4ο αι. ήταν ο πρώτος που ίδρυσε νοσοκομείο, το οργάνωσε και παρείχε νοσηλευτικές φροντίδες δευτέρου βαθμού. Γνωστό ήταν επίσης και το «Νοσοκομείο των ναυτών» του μοναστηρίου του Αγίου Σάββα της Αλεξάνδρειας τον 16ο αι.


[1] Σέμπη Ζωή,  ό.π , σ. 30, «Ο βαλής ήταν υπεύθυνος για τη δημιουργία, οργάνωση και διοίκηση των κοινωφελών ιδρυμάτων…»

[2] Ιωάννης ΚάλφογλουςΙστορική Γεωγραφία της Μικρασιατικής Χερσονήσου, σ. 136

[3] Ελ. Τζούτζια,  ό.π., Θανάσης Κωστάκης,  ό.π., Λάζαρος Ευπραξιάδης,  ό.π., Γεώργιος . Μαυροχαλυβίδης ό.π.

[4] Ελ Τζούτζια, ό.π., σ. 183,  «Οι αντιφερόμενοι διαψευσθέντες εις τας περί απολύσεώς μου ελπίδας των προέβησαν δια των οργάνων των εις καταγγελίας προς μεν τας αστυνομικάς αρχάς Νέβσεχίρ ότι είχον επιλήψιμα βιβλία και έγγραφα, προς δε το Στρατολογικόν γραφείον ότι τυγχάνων στρατεύσιμος περιφέρομαι ελεύθερος με πλαστήν ταυτότητα (νοφούσι) και προς δε τας Υγειονομικάς Αρχάς Νίγδης, ότι επαγγέλλομαι τον ιατρόν και πωλώ φάρμακα…

Την δε περί τας υγειονομικάς αρχάς καταγγελίαν εγκαίρως έφερεν εις γνώσιν μου ο τυχαίως ευρεθείς εν τοις γραφείοις του Υγειονομείου…

Ότε δε μετά τινάς ημέρας διμελής Επιτροπή εξ ενός ιατρού και ενός φαρμακοποιού αφίκετο εις Μαλακοπήν και διενήργησε αιφνιδιαστικήν έρευναν εις την κατοικίαν μου ουδέν φυσικά εύρεν, τα δε περί της ιατρικής εξασκήσεως απέδειξα αβάσιμα και αστήρικτα, αφού ουδείς ηδύνατο να μαρτυρήση ότι εχρηματιζόμην επαγγελόμενος ιατρόν»

[5] Λάζαρος Ευπραξιάδης,  ό.π., σ. 56,  «…συνέβησαν μεγάλες ανομβρίες και τρομακτικές παγωνιές με αποτέλεσμα να καταστραφούν όλα τα σπαρτά και όλη  παραγωγή σε βαθμό που άνθρωποι και ζώα να στερηθούν τα πάντα για τη συντήρησή τους…η γη δε βλάστησε χορτάρι…οι άνθρωποι πέθαιναν στους δρόμους και τα ζώα στους στάβλους…»

[6] Ό.π., σ. 184,  «Την 17η Μαΐου του 14 βλέπανε με απορία σύννεφα από μαύρες ακρίδες να καλύπτουν τον ουρανό, να εφορμούν επάνω σε κάθε πράσινο και να ροκανίζουν κάθε τι που βρίσκανε στο διάβα τους πάνω στα δένδρα και στον κάμπο…με το φόβο να φτάνει στα όρια του τρόμου…» και Ελ. Τζιούτζια,  ό.π , σ. 184

[7] Μαρτυρία  Πατμάνογλου Σοφίας,ό.π.

[8] Κουρουπού Μ- Μπαλτά Ευγγελία, ό.π., σ. 67, «Απόδειξη για την εισφορά των κατοίκων της συνοικίας Σαρμουτσακλί οι οποίοι παρέδωσαν στην Επιτροπή Εθνικής Αμύνης στρώμα, πάπλωμα σεντόνι και μαξιλάρι για το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Νίγδης ( οσμανλίδικα) Έτος 1332 (1916)»

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης

 

Προληπτική ιατρική, συμβουλές

Προληπτική ιατρική…συμβουλές υγιεινής[1] !

Κάτι ήξερε ο Φαρασόπουλος και είχε απόλυτο δίκαιο όταν έλεγε πως «…ερωτήσατε, εξετάσατε, ίνα πεισθήτε. Ουδεμία συνοικία, ουδεμία γωνιά γης υπάρχει, ένθα να μη παρουσιασθώσι τουλάχιστον δυο ή τρεις ιατροί, αυθωρεί βλαστάνουσιν ως οι μύκητες.

Πας ανήρ και πάσα γυνή εκάστης ηλικίας, μάλιστα δε της προβεβηκυίας, προβαίνουσιν ως εξοχότητες, ως διπλωματούχοι και ως καθηγηταί τών νοσοκομείων, με εν απεστηθισμένον πανάκειόν των και ουδέν μέλει αυτοίς αν Πλούτων πλουτεί με την πλουσίαν συγκομιδήν των δωρεάν αποστελλομένων παρ’ αυτών…».

Το γιατί γνωστό σε όλους, μικρούς τε και μεγάλους.

Ιδιαίτερα μάλιστα σε εκείνους που είχαν, έχουν και θα έχουν την τύχη να βρεθούν με άλλους συνασθενείς τους στους προθαλάμους των ιατρείων.

Καλοσυνάτες μορφές που πάντοτε ενδιαφέρονται για σε…σου προτείνουν θεραπείες ή τρόπους…ευγενικά, εμπιστευτικά, και επιτακτικά! Διότι ξέρουν!…και πολλά μάλιστα, εκτός από το δικό τους το πρόβλημα…

Έτσι, συγγραφική αδεία, σε τούτο το κεφάλαιο θα αναφερθούμε στις ιδιαίτερες συμβουλές, εκεί και τότε, που αφορούσαν την προληπτική ιατρική ή καλύτερα τους κανόνες πρόληψης των ασθενειών…

Σε ορισμένα πρέπει…για μια σωστή υγιεινή ζωή…Διότι χωρίς αυτήν το κακό θα ερχότανε.

Όπως τα ακούσαμε μα και όπως τα διαβάσαμε.

Λοιπόν:

  • Όταν είσαι κακοστόμαχος και δεν χωνεύεις εύκολα, αν θέλεις να κοιμηθείς θα πρέπει να μην είσαι ξαπλωμένος αλλά «να είναι το κεφαλ’ σα σε θρόνο, δηλαδή όρθια…και ο ύπνος να είναι λίγος μέχρι να χωνευτούν οι τροφές…»
  • Με φορτωμένο το στομάχι όταν πας να κοιμηθείς να μη στριφογυρίζεις στο κρεβάτι γιατί υπάρχει κίνδυνος να πάθει ζημιά το στομάχι. Επίσης όχι ανάσκελα γιατί έτσι εμποδίζεται ο ανασασμός (ανάσα).
  • Όταν υπάρχει πέτρα ο καλύτερος ύπνος είναι ανάσκελα.
  • Όταν πονούν τα μάτια ή και σε οποιοδήποτε πρόβλημά τους δεν πρέπει να κοιμάται κανείς μπρούμυτα…
  • Ο άμετρος ύπνος φέρνει παραλυσία (μαϊμένους= μαγεμένος, μάλλον στην κοσμάρα σου).
  • Η οκνηρία βλάπτει σημαντικά το σώμα του ανθρώπου, αφανίζει τη δύναμη, σβήνει την έμφυτη θέρμη, παχαίνει το κορμί, γεννιούνται «χυμοί ;» κακοί..
  • Η άμετρη αγρυπνία φέρνει πολλή θέρμη στο μυαλό, κάνει το πρόσωπο άσχημο και αδύνατο και «αχαμνίζει-αδυνατίζει» τη δύναμη.
  • Από την πολυφαγία «απόθανον πολλοί άωρον θάνατον…διότι σε αυτάς τας περιπτώσεις είναι ώσπερ να φορτώσης ένα ονάριον περισσότερον από όσο δύναται να σηκώση…»
  • Εάν ποθείς την υγεία σου να φυλάγεσαι από τα βλαβερά και κακοχώνευτα, να τρως λειψό ψωμί, τυρί παλιό, σκόρδα, κρεμμύδια.
  • Το θέρος πρέπει κανείς να τρώει λίγο και να πίνει περισσότερο.
  • Το πιοτί βλάπτει το μυαλό και τα νεύρα και συνεπώς παθαίνει εύκολα αποπληξία, παραλυσία, σπασίματα, αυξάνει το σπέρμα (μάλλον γενετήσιο ένστικτο), παρακινεί στην πορνεία (οι γυναίκες για να φυλάγουν την τιμή τους και να μην την προδίδουν να μην πίνουν)
  • Όταν τρως σκόρδα και κρεμμύδια να μην πίνεις ρακί γιατί θα σου κάψει το στομάχι (φωτιά στη φωτιά).
  • Όταν πάσχεις από χολή και το αίμα σου δεν είναι καθαρό(;) να μην τρως πολλά γλυκά δηλαδή ζάχαρη, μέλια, λάδια, καρύδια, αλλά ξυνά.
  • Οι δυσκολοχώνευτες τροφές βαραίνουν το στομάχι, ανεβάζουν τους καπνούς του μυαλού (ζάλες-σκοτοδίνες), χοντραίνουν το αίμα, φθείρουν το στομάχι και πληγιάζουν.

Αλλά και:

  1. Θεμέλιον της υγείας, όπως και βάσις της ευπρέπειας και της καλλονής, είνε η καθαριότης…
  2. Σώμα το οποίον διατηρείται καθαρόν, αναπνέει καθαρόν αέρα, δυσκολώτατα προσβάλλεται από ασθενείας…
  3. Εν λουτρόν χλιαρόν καθαριότητος είνε απαραίτητον τουλάχιστον κάθε εβδομάδα…

    Παρατήρηση
    Βεβαίως οι λόγιοι γράφανε αλλά… «για λουτρό καθαριότητας δεν μπορεί να γίνει λόγος γιατί ήταν άγνωστο. Το πρωινό πλύσιμο του σώματος τον χειμώνα γινόταν αρκετά πρόχειρα γιατί το νερό ήταν κρύο. Πλένονταν στα λατσά, στις σκαλιστές πέτρες, που είχαν κοντά στα πηγάδια τους κι απ’ όπου έπιναν νερό και τα ζώα…»[2]
  4. Τα μαλλιά πρέπει να λούωνται άπαξ της εβδομάδος…

    Παρατήρηση
    Κάποιοι άλλοι διατείνονταν πως το κεφάλι και τα μαλλιά δεν θα έπρεπε να λούζονται σε εβδομαδιαία βάση αλλά μια φορά στις δεκαπέντε μέρες…[3]

    «Ο γυναικόκοσμος, κοπέλες, νύφες, γυναίκες που τρέφανε μακριά μαλλιά, μια φορά κάθε δεκαπέντε μέρες λούζανε το κεφάλι τους και πλέκανε τα μαλλιά τους. Ζεσταίνανε νερό στο τουντούρ, το χύνανε σε πήλινη λεκάνη, λουσίματ’ καρχέν γονάτιζαν μπροστά και σαπούνιζαν τα μαλλιά τους. Στα παλαιότερα χρόνια που το σαπούνι ήταν λιγοστό, αντί σαπούνι μεταχειρίζονταν ένα είδος χρωματιστού αργίλου, που το λέγανε κιλ….». 

    Συνήθεια με την οποία μάλλον συμφωνεί και ο ερευνητής Θανάσης Κωστάκης ο οποίος γράφει μεταξύ άλλων. «…Έπλεναν βέβαια μερικές γυναίκες και κορίτσια τα μαλλιά τους κάθε δεκαπέντε μέρες με ζεστό νερό και σαπούνι, αλλά αυτές ήταν ελάχιστες. Οι περισσότερες ούτε τον καιρό ούτε τα μέσα είχαν γι’ αυτού του βαθμού καθαριότητα…»[4]

    Πάντως και σε κάθε περίπτωση τούτες οι πρακτικές περί καθαριότητος της κεφαλής ίσχυαν, σε ορισμένες περιοχές, ακόμα και μέχρι τη δεκαετία του 1950…Για παράδειγμα διαβάζουμε πως «…περιττό να προστεθή ότι και το συχνό πλύσιμο των μαλλιών είναι αναγκαίο. Το αργότερο κάθε δεκαπέντε μέρες πρέπει να γίνεται το λούσιμο…Για την καθημερινή καθαριότητα των μαλλιών χρήσιμη είναι μια σκληρή βούρτσα που μ’ αυτήν θα βουρτσίζωμε σε κάθε κτένισμα. Έτσι τα απαλλάσσομε από τη σκόνη και εν μέρει από την πιτυρίδα». [5]

  5. Οι πόδες να πλύνωνται κάθε ημέραν μεν το θέρος, δις δε της εβδομάδος τον χειμώνα…
  6. Αλλάσσετε συχνάκις εσωτερικά ενδύματα…
  7. Φανέλλαν κατάσαρκα δύνασθε να φορήτε αν ιδρώνητε πολύ και πρέπει να φορήτε αν κρυολογήτε ευκόλως και συχνά και αν επάθετε προηγουμένως βρογχικά και πνευμονικά νοσήματα και ρευματισμούς…

Βεβαίως λίγο πολύ σε όλους και σε όλες μιας κάποιας ηλικίας τούτες ή σχεδόν παρόμοιες εικόνες είναι γνωστές…Έστω και στα μέσα του 20ου αιώνα ή και λίγο πριν το τέλος του. Η Σαββατιάτικη διαδικασία δηλαδή, όπου η μητέρα μαζί με την πεθερά έβραζε το νερό, τοποθετούσε τη σκάφη στο «κενέφ» ή στη σάλα και ο καθείς με τη σειρά του. Με πράσινο σαπούνι παρακαλώ και μπόλικο τρίψιμο για να βγουν οι βρώμες.

Υπήρχαν επίσης απειροελάχιστες αποκλίσεις από τα τότε και μόνο στη διαδικασία των παρεπομένων.

  • Για παράδειγμα το λεμόνι το ξέρουμε ως τρόφιμο απαραίτητο σε φαγητά, τουρσιά κλπ. Όμως εκεί και τότε με λίγο γάλα μπορούσε να καθαρίσει κάθε μελανιά του σώματος.
  • Α, ναι…και όπως έλεγε και η γιαγιά η Δευτερίνα, σαν και έβλεπε τις εγγονές της να ασκούνται αλλά και να μελετούν, «όλα αυτά, δεν κάνουν όμορφη τη γυναίκα, της κόβουν τα μάτια…»
  • Τώρα, αν τα μαλλιά κυρίως κάποιας έπεφταν ή αδυνάτιζαν, για να αυξηθούν έπρεπε να «…τα επιβρέχετε ελαφρώς κάθε εσπέραν, καθώς και το τριχωτόν δέρμα, με βωλάριον βάμβακος υδροφίλου βρεχόμενον εις μίγμα ίσων μερών κεκαθαρμένου πετρελαίου και καλού ούζου…Μυρίζει μεν άσκημα ολίγον…αλλά είνε το καλύτερον τονωτικόν…»[6]
  • Το ίδιο προϊόν επίσης με λίγο ξύδι μπορούσε να σταματήσει τα ξηροσχάσματα του σώματος… αλλά και για κολπικές πλύσεις με νερό, μετά φυσικά την πράξη, ήταν «ένα κι ένα» για να μην γκαστρωθεί η κυρά.
  • Αλλά και το διάλυμα που περιείχε «λάδι ελιάς με πολτό ροδιού και λίγο εκχύλισμα καπνού», τοποθετούμενο στα επίδικα μέρη, προσέδιδε και αυτό την ανάλογη προστασία.

Στο σημείο αυτό δυο τρεις αναφορές στις πλέον σημαντικές διαδικασίες σωστής υγιεινής πρακτικής, τουλάχιστον σήμερα. Αυτές δηλαδή που αφορούν τη στοματική κοιλότητα, αλλά και τη διαδικασία αποβολής των περιττών από το ανθρώπινο σώμα.

  • Σήμερα, για παράδειγμα, υπάρχει μια πληθώρα παρασκευασμάτων που δίδουν την απαραίτητη προστασία, αλλά και οι μυριάδες των ειδικών ιατρών περί αυτού του σημείου του ανθρώπινου σώματος.

Εκεί όμως;

Εκεί βεβαίως βοηθούσε το ξύσιμο με το νύχι ή το μπόλικο αλατόνερο.

Μέθοδοι που αμφότερες είχαν ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση των οδόντων από τις στοματικές κοιλότητες ανδρών τε και γυναικών μέσα σε μια ατέλειωτη διαδικασία πόνου.

  • Για την άλλη περίπτωση τα πράγματα ήταν μάλλον καλύτερα.

Στο «κενέφ-καμπινές-τουαλέττα» πάντοτε υπήρχε το σχετικό σκεύος με νερό για μπόλικες χρήσεις μιας και όλες ήταν τουρκικού τύπου, δηλαδή καθιστές.

  • Βεβαίως για τις μηνιαίες «δύσκολες» μέρες[7] υπήρχαν τα ειδικά, μέχρι και πρόσφατα, πανιά, που πλένονταν και φτιάχνονταν κρυφίως.

Στο σημείο αυτό παραθέτουμε αποσπάσματα μελέτης που φέρει τον τίτλο «Υγειονομία ήτοι κανόνες προς διατήρησιν της υγείας υπό Αρχ. Σαράντη»[8] δείγματος μιας άλλης εποχής περί την υγιεινή κα τους κανόνες της…

«Η ιατρική είναι επιστήμη τόσον συμπεπλεγμένη, τόσον εκτεταμένη, ώστε απαιτεί βαθείαν σπουδήν και αδιάκοπον φιλοπονίαν, απαιτεί ιδαιτέραν κλίσιν και ιδιαίτερον διοργανισμόν των νοητικών και αισθητικών δυνάμεων…

Ο καθείς είτε γιατρός είτε μη, δύναται να φροντίζη περί της διατηρήσεως μόνον της υγείας και της ιδικής του και άλλων, όταν γνωρίζη τα προς τούτο αναγκαία μέσα…

Θέλω εκθέσει ενταύθα…

Α – τους τρόπους τους οποίους ημπορούμε να μεταχειρισθώμεν δια να προλαμβάνωμεν τας ασθενείας

Β – πώς πρέπει να τας θεραπεύωμεν όταν φανερωθώσι…

  • Δυο είναι οι τρόποι του να τας προλαμβάνωμεν.

Ο πρώτος είναι το να απομακρύνωμεν τας αιτίας, ο δε δεύτερος το να γυμνάζωμεν το σώμα να ανθίσταται και να μην το κυριεύουσιν…

  • Αι αιτίαι των ασθενειών τας οποίας είναι ανάγκη να αποφεύγωμεν όσο είναι δυνατόν είναι οι ακόλουθοι:

Αι υπερβολικαί των ερώτων ηδονών…η προσβολή μιας υπερβολικής ζέστης ή υπερβολικού ψύχους…η αιφνίδιος μετάβασις από της ζέστης εις τη ψύχραν ή από της ψύχρας εις την ζέστην…τα ορμητικά πάθη…ή υπερβολική τέντωσις του νοός…ο υπερβολικός ύπνος…είτε η άκρα ελάττωσις του ύπνου…το εμπόδιον εις τας φυσικάς εκκενώσεις …και τα δηλητήρια φάρμακα.

  • Συγχρόνως πρέπει να πασχίζωμεν να σκληρύνωμεν το σώμα…Προς τούτο είναι ανάγκη εν πρώτοις κάθε ημέραν να υπάγωμεν περίπατον μερικάς ώρας είτε πεζοί είτε έφιπποι δια να αναπνεύσωμεν καθαρόν αέραν…
  • Αυτή είναι μια μέθοδος την οποίαν πρέπει κατ’ εξοχήν να ακολουθούν όσοι πάσχουν από ρευματισμούς ή αρθρίτιδα νόσον…
  • Να μη ενδυώμεθα με πολύ ζεστά φορέματα, να γυμνάζωμεν το σώμα, να αποφεύγωμεν όσον δυνατόν την αδράνειαν και ακινησίαν…
  • Ενίοτε μικραί τινές παραβάσεις των νόμων της υγιεινής ημπορούν όχι μόνον να μη βλάψουν αλλά μάλιστα και να είναι ωφέλιμοι δια τας μεταβολάς τας οποίας προξενούσιν εις το σώμα, καθαρίζουσι τα υγρά, ανοίγουσι τους σωλήνας και διασκορπίζουσι τας επισωρεύσεις των υγρών…
  • Άλλος τρόπος είναι το να πασχίζωμεν να γνωρίσωμεν ποίαι είναι οι ασθένειαι εις τας οποίας είμεθα φυσικά προδιατεθειμένοι να υποπίπτωμεν…
  • Αι εργασίαι του νοός πριν της αρμοδίας ηλικίας και ο (αυ;)ονανισμός προξενούσιν άπειρα νευρικά πάθη…
  • Όστις έχει ανάστημα πρόμηκες και λεπτόν, τον λαιμόν μακρόν, το στήθος πλατύ, τους ώμους εξέχοντας και του οποίου η αύξησις έγινε πολύ ορμητική, πρέπει να πασχίση να προφυλάττεται από τη φθίσιν κατ’ εξοχήν έως εις το τριακοστόν έτος της ηλικίας του…
  • Όστις έχει ανάστημα κοντόν ομοίως και τον λαιμόν, κεφαλήν μεγάλην θισμένην μεταξύ των δυο ώμων είναι υποκείμενος εις αποπληξίαν και πρέπει να αποφεύγη όλας τας αιτίας αι οποίαι ημπορούν να την προξενίσουσιν.
  • Όστις έχει το στόμαχον αδύνατον είναι υποκείμενος συχνά εις καρδιαλγίας και αχωνευσίας και εις άλλα στομαχικά πάθη…

Η διάθεσις προς την φθίσιν γνωρίζεται από τους εξής χαρακτήρας.

Όσοι έχουσι διάθεσιν να υποπέσωσιν εις την φθίσιν βραχνιάζουσι συχνά χωρίς να έχουν καταρροήν και ενίοτε χάνουν όλως διόλου την φωνήν…Όταν ομιλώσιν, όταν τρέχωσιν, όταν ανεβαίνωσι κανένα λόφον, κυριεύονται αμέσως από δύσποιαν… κυριεύονται από βήχα και αισθάνονται πόνους εις το στήθος…

Από καιρόν εις καιρόν αισθάνονται κεντήματα εις το στήθος το πρωί, πτύουν φλέματα μέσα εις τα οποία ευρίσκονται μικρά τινα κομμάτια παρόμοια με τυρόν και ισομεγέθη με κεχρί, τα οποία όταν τα θραύση τις εξάγουσι μιαν δυσάρεστον οσμήν…

Όστις παρατηρεί αυτά τα συμπτώματα εις τον εαυτόν του πρέπει ν’ αποφεύγη τα θερμά ποτά. Δηλονότι την ρακήν, τον οίνον, την λίξερην, τα αρωματικά…τους βίαιους κόπους, καθώς και το τρέξιμον και τον χορόν…

  • Πρέπει να μεταχειρίζεται με μεγάλην μετριότητα τας ερωτικάς ηδονάς…
  • Όταν γράφη να μη κλίνη το στήθος του εις την τράπεζαν επάνω εις την οποίαν γράφει…
  • Να μην ακουμβά το στήθος του εις την τράπεζαν επάνω εις την οποίαν γράφει.
  • Να μη ψάλλη, να μην ομιλή μήτε πολύ δυνατά μήτε πολλήν ώραν…
  • Η διάθεσις προς αιμορροΐδας γνωρίζεται από τους εξής χαρακτήρας.

Από καιρόν εις καιρόν ο πάσχων αισθάνεται πόνους προς τα κάτω μέρη. Ως επί το πλείστον η κοιλία πάσχει από εμφράξεις. Περί τον πρωκτόν υπάρχει συχνά μια ενοχλητική φαγούρα και ιδρώς άφθονος, εις μερικούς αυτά τα συμπτώματα είναι συνηνωμένα με κεφαλαλγία…

  • Όσοι είναι υποκείμενοι εις αυτά τα συμπτώματα πρέπει να αποφεύγουν όλα τα θερμαντικά ποτά, ως καφφέν, το τζάϊ και την τζικολάταν. Να τρέφωνται με χορταρικά και οπωρικά και με πολύ ολίγον κρέας. Να αποφεύγουν όλα τα αλευρώδη και ανεμώδη φαγητά, να μη μένωσιν ακίνητοι πολύν καιρόν…
  • Τα σημεία τα οποία φανερώνουσι διάθεσιν εις την αποπληξίαν είναι τα εξής:

Σώμα και λαιμός κοντά, πρόσωπον κόκκινον και φουσκωμένον, κωδωνισμός και βοή μέσα εις τα αυτία, σκοτοδινιάσεις και ενίοτε ναυτίασις, όταν είναι νηστικός…

  • Όσοι είναι υποκείμενοι εις τα αυτά τα συμπτώματα πρέπει να μη επιφορτίζωσι τον στόμαχον. Υπάρχουσι πολλά παραδείγματα ανθρώπων οι οποίοι απέθανον από αποπληξίαν εις την τράπεζαν διότι δεν εφύλαξαν αυτήν την παραγγελίαν. Το εσπέρας πρέπει ούτε να πολυτρώγωσιν ούτε να πολύ πίνωσι. Μετά τον δείπνον δεν πρέπει να πλαγιάζωσι αμέσως. Να κρατώσι την κεφαλήν υψωμένην όταν κοιμώνται, να κρατούν τους πόδας ούτε πολύ ζεστούς ούτε πολύ ψυχρούς…
  • Τα υποχονδριακά, υστερικά και άλλα νευρικά πάθη γνωρίζονται από τους εξής χαρακτήρας:

Οι υποκείμενοι εις αυτά τα πάθη είναι όσοι παρεδόθησαν εις τον ονανισμόν…όσοι επέρασαν εν μέγα μέρος της ζωής των καθήμενοι κεκλεισμένοι και εις μοναξίαν…όσοι το πρωί αισθάνονται κούρασιν, κακοδιαθεσίαν ή γενικήν αδυναμίαν την οποίαν διασκεδάζουσι πίνοντες ολίγον καφέν ή εν ποτήριον λίξερην…όσοι επιθυμούν την μοναξίαν και την σιωπήν…εις όσους τα όσπρια και τα κρομμύδια προξενούσι πόνους εις τον στόμαχον και πολλούς ανέμους…

Θεραπεία

Οι τοιούτοι πρέπει ν’ αποφεύγωσι την καθεστηκυίαν ζωήν και καθ’ εκάστην να κάμνωσι σωμασκίαν…

Τα τριψίματα εις την κοιλίαν είναι ωφελιμώτατα…ημπορούν να γίνωνται κάθε πρωί μέσα στο κρεββάτι έως ένα τέταρτον της ώρας ή δια μόνης της χειρός ή με ολίγην φανέλλαν.

Οι υποχονδριακοί πρέπει να προφυλάττωνται από μιαν κακήν συνήθειαν του να λαμβάνωσι πολλά ιατρικά…προ πάντων να αποφεύγωσι τα καθάρσια τα οποία δεν κάμνουν άλλο ειμή να αυξάνουν την αδυναμίαν των οργάνων της χωνεύσεως…

Κατ’ εξοχήν πρέπει να εγκρατεύωνται από ζυμαρικά, από τυρόν, από αλευρώδη, από όσπρια και από παχέα φαγητά…»


[1] Υγιεινή: Η επιστήμη που ασχολείται με τη εξεύρεση των μέσων και των τρόπων για την προστασία της ανθρώπινης υγείας….

Έχουμε την ατομική υγιεινή που αφορά το άτομο και εφαρμόζεται  από αυτό με ενέργειες που διαφυλάττουν την υγεία με καθαριότητα, άσκηση, σωστή διατροφή… και τη δημόσια που αφορά το κοινωνικό σύνολο…με τη μέριμνα για την ίδρυση νοσοκομείων, υγειονομικών κέντρων, πρόληψη επιδημιών…

[2] Θανάσης Κωστάκης, ό.π., σ. 119

[3] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ό.π., σ. 264

[4] Θανάσης Κωστάκηςό.π.,  σ. 149

[5] Σταματία Μαστρογιαννοπούλου, Η γυναίκα στο βασίλειό της, Αθήνα, έκδ. Αδελφότητος Ευσέβεια 1958, σ. 141

[6] Σημ: Εννοείται πως όλα ετούτα λαμβάνουν χώρα μακριά από οποιαδήποτε εστία φωτιάς…

[7] Μαρτυρία Αλτίογλου Γεσθημανής, ό.π.  :«Τα έμμηνα» στα νεαρά κορίτσια που για πρώτη φορά τα επισκέπτονταν λέγανε πως ήτανε το αποτέλεσμα της αμαρτίας της προ-προ-προ γιαγιάς τους, της Εύας, δηλαδή…και πως έτσι καθαρίζεται το σώμα και η ψυχή από την αμαρτία…

[8] Πρόκειται για μελέτη του προαναφερθέντος ιατρού που γεννήθηκε, έζησε και εργάσθηκε στο χώρο της Καππαδοκίας…η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΜΕΝΤΩΡ της Σμύρνης το έτος 1871 τμήματα της οποίας παραθέτουμε αυτούσια…

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης

Οι γλωσσικοί μας θησαυροί

Λέξεις, προτάσεις, ιδιωματισμοί, σολοικισμοί, δάνεια, αντιδάνεια και όλα όσα αφορούν το υπό έρευνα θέμα στη γη της Καππαδοκίας.

Έχουμε λοιπόν:

  • αγκώνας ή αγκών’ ή γκαμούτσι
  • αγκύλωση… σοκούς
  • αδυναμία… ζαϊφλήκ
  • αφτί ή (α)φτσί ή κουλάκ
  • αφαίμαξη… καν αλμάκ
  • αφέψημα… ματπούχ
  • βδέλλα… σουλούκ…γκαλούγκα
  • βεντούζα… χασμάτ ή κουρού χασμάτ
  • βήχας… οκουρούκ
  • βλέφαρο ή ματιού γαπάτσι ή γκιόζ καπαή
  • βουβωνοκήλη …κασήμ γιαρισή
  • βρήχα… βήχας
  • βρογχοκήλη …μποκάζ ορού
  • δόντι ή ντόντζι ή ντοντζ’ ή ντης
  • δόντι χαλασμένο… τσουρούκ ντης
  • δόση…ντόζα
  • δυσκοιλιότητα …καπιζλήκ
  • εγχείρηση… τζιράχ αμελή
  • εία… υγεία…σαγ
  • έκτρωση…ντουσουρμά
  • εμβολιασμός…ακλαμά
  • έμπλαστρο…γιακή
  • έμετος… κουσμάς ή αναβόλισμα
  • εξάνθημα… καμπαρτζήκ
  • έξαψη… αλεμλεμέ
  • εξάρθρωση… γεριντέν τσικαρμάκ
  • επιδημία… κιργάν ιλατή
  • επιληψία… σορά τισυριλήκ
  • ζάλη… μπας ντουνμεσή
  • ημικρανία …γιαριμζέ
  • ημιπληγία… γιαρισή ταμπλά
  • θεραπεία… ντερμάν
  • θεραπεύω …αρύω
  • θερμοκρασία… ιτινάτ…χαλία
  • ίκτερος… σαραλήκ
  • ιλαρά… γεζαμέχια …κιζαμίκ
  • καθάρσιο…σουέτ
  • κακοψυχώ… μένω έγκυος
  • καρδιά ή καργιά ή γιουρέκ
  • κατ’νού μ’ νάβλα ή κάτω μέρος του στόματος
  • καταρροή… νεζλέ
  • καυτηριασμός… γιακμά
  • κεφάλι ή τσουφάλ ή μπας
  • κλύσμα… χοκνά
  • κόρη ματιού ή ντζινίχ
  • κρυολόγημα… σουβουλούκ
  • κωλικός… σαντζή
  • κώφωση… σαγηρλήκ
  • λάβδανο… αφιόν σερμπετή
  • λαιμός ή γκερτλέκ ή μπιγιούν
  • λεχώνα… λοχούσα
  • λιποθυμία… μπαϊλμά
  • λύσσα… λυσσέρ’ … κουτουζλούκ
  • μάτι…γκιοζ
  • μέτωπο ή μέταπο ή αλν
  • μούδιασμα…ουϋγιουτσμά
  • μύτη ή μύτας ή ντου τυρπί ή μπουρούν
  • μυωπία…γκιορμεντλζλήκ
  • μυωπία… γκιορμεντλήκ
  • ναχτή… ο πυρετός
  • νεκροψία… ουλού γκιοζετμέ
  • νευρικός…σινιρλή
  • νευροπάθεια… σινίρ χαστά
  • νεύρωση …σιραζέ
  • νοσοκόμος… χαστά μπεκτασή
  • οίδημα… καμπαρτζή
  • ομφαλός… γκιοπέκ
  • ουρανίσκος ή τ’ απανού μ’ νάβλα
  • ουρώ… σιντήκ ντοκμάρημ… τσακοντώ
  • παλάμη ή μπαλάμ’ ή σαμαριά ή μπάτσος
  • παλαγγουλάρια… μαγουλίτες
  • πανώλη… γιουμουρτζακ
  • πρόσωπο ή μισίι ή γιουζ
  • πρωκτός… κούφος
  • πυρετός… σετμάς
  • ρουθούνι ή τρύπα
  • τράχηλος ή νεξέ
  • τρελοκομείο… ταμάρ χανέ
  • τσακοντώ… κατουρώ
  • τύφλωση… κιορλούκ
  • τύφος… χουμάς ή σαρή σιτμάς
  • υγιαίνω…σαγ ολουρούμ
  • φούσκωμα… σις
  • φλεγμονή… ιανμά
  • φορείο…ταχτί ραβάν
  • φρύδι ή ντζινίχ
  • χείλος ή ναχείλα ή ντουντακλάρ
  • χέρι ή χερ’ ή ελ
  • χολέρα… κόλερα
  • χωνεύω… σιντηρήμ
  • χώνευση… σιντηρμέ
  • ψη… (ντίνω ψη)…ξεψυχώ
  • ψηλαφώ… γιοκλαϊρημ
  • ψυχώ… ξεψυχώ
  • ψώρα… ουγιούζ
  • ώϊμα… αίμα
  • ωταλγία… πόνος αυτιών… κολαρίν φενά
  • αιδοίο ή κόλπος ή κόλος ή χνάρι μ’ απ’ κάτ’
  • άλι… ούλο
  • αλοιφή… μελκέμ
  • αρθρίτης… νακρίς
  • αίμα… καν
  • αιμόπτυση… καν τουκουρμέ
  • αιμορραγία… καν ακμασή
  • αιμορροΐδες… μαγιασήλ
  • ακρωτηριασμός… κεσμέκ
  • αναβολίζουμου… αναγουλιάζω, μου έρχεται έμετος
  • ανάκκα… αστράγαλος
  • ανάρρωση… ιφικάτ …τουζελμέκ
  • ανίατος… σιφασήζ
  • αντίδοτο… παντζεχήρ
  • αποπληξία… ταλμάς
  • αποβολή… ντιάβασεν φσαχ… απέβαλε το παιδί
  • άρρωστος …αναστενάρ’
  • αρρώστια… αστενάρια
  • ασθενώ… ασθενάρμαι
  • αστενάρ…ασθενής
  • αστράγαλος… γετς…σφυρό
  • αϋπνία… ουικουσουζλούκ
  • γάμπα ή σινίρ
  • γάγγραινα… καγκρένα ακιλέ
  • γδάρσιμο… τιρμαλήκ
  • γέννημα τού… ο τοκετός
  • γούλτωμα… ο τοκετός
  • γιατρός… χεκίμ (ης)…ντοτόρ
  • γκουργκούρ… λαιμός
  • γλαρό… υγιής
  • δζιαιβάζω… αποβολή εγκύου
  • δηλητηρίαση …ζεχιρά
  • δηλητήριο… ζεχίρ
  • δίαιτα… περίζ
  • διάρροια… ισάλ
  • κοιλιά ή καργιά ή καρήν
  • κόλαπας… μηρός
  • κοιλόπονος… καρν αγρεσε
  • μυαλό ή μελό
  • πέος ή βιλί ή κορόκα ή ουρ
  • πλευρές ή καλάι ή καλάια
  • πλευρίτης… καμπουργά αγρισή…ουτμά
  • πληγή… γιαρά
  • πολοπότ’… πολύποδας
  • πονόδοντος…ντης αγρισή
  • πονόλαιμος… μπουγούν αγρισή
  • πόνος… αγρή
  • πορδή…οσουρουκ
  • πνευμόνι ή φοσγόν ή ακ τζιγερή
  • ποδαλγία…νικρίζ
  • ράχη ή ράη ή τ’ ράχη
  • ρευματισμός… γελ
  • ρίγη… σητμά τιτρεμεσή
  • σαγόνι ή τσανό ή τσανταμαρού
  • σήψη… τσουρούκ
  • σκοτοδίνη… μπας ντενμεσή
  • σπασμοί… σινήρ τσεκιλμεσή
  • σπονδυλική στήλη ή μπελ γκιαμο
  • στήθος ή ντους
  • συγκοπή… αφς ολουνμούζ
  • συκώτι ή γκρέζ ή καρά τζιγιέρ
  • συρίγγιο… ματιέ
  • σύφιλη… φρεγκ ιλετή
  • τομή… κεσήκ
  • τραυματίας… γιαραλανμίς

 

Αλλά και :

  • χασμουριέμαι ή γκεϊρντίζου
  • πονάει ντου χοτού… πονά το κόκαλο
  • αστενάρ τσέϊμι… είμαι άρρωστος
  • στενώ …είμαι άρρωστος
  • καργιά μ’ σελαϊς… μου πονά η κοιλιά μου
  • άνοιξι ντου γιαρά… άνοιξε η πληγή
  • τρομάρα πιάσι μι… μ’ έπιασε ρίγος
  • νασιλινής; πώς είσαι; (για ασθενείς)
  • νε βαρσίν; τι έχεις; (για ασθενείς)
  • νέρντε αγρίορσιν ; Πού πονάς;
  • ουσκουρούρ βαρ… έχεις βήχα
  • σοβουλούκ βάρημ… κρυώνω
  • χεκίμ ιστερήμ… θέλω γιατρό
  • βουρουλμούς μπενή… είμαι πληγωμένος
  • μπουρντά σαγιμετζάκ βάριζ… είμαστε όλοι καλά
  • αφετλήρ ολσούν… με τις υγείες σας
  • οϋζρέσινιζ… υγιαίνομεν
  • χαμντ ολσούν εγιϊμ …είμαι καλά, δόξα τον Θεό
  • ετό ναίκα από ψυχήζ’ ναι… είναι έγκυος
  • βάρουσι χαστάς… χειροτέρεψε ο άρρωστος
  • γέννημά μου ήτανι πολύ ζόρι… ο τοκετός μου ήτανε δύσκολος
  • πεσανίσκουμου οπ’ τουν μπόνου… πεθαίνω από τον πόνο
  • αφετιγέολα…καλή όρεξη
  • σαγλιγυνιτζά… πίνω στην υγεία σας

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης

Μαγική ή δεισιδαιμονική ιατρική

hatwandΤο τι είναι η μαγεία μάς είναι γνωστό και δεν νομίζουμε πως χρειάζεται να κάνουμε ιδιαίτερη μνεία περί αυτής στην παρούσα μελέτη. Απλά να πούμε πως πρόκειται για μυστικιστικές γνώσεις και ενέργειες που με τη βοήθειά τους ο άνθρωπος πιστεύει πως μπορεί να αντιμετωπίσει το απίθανο, ακόμα και στους χώρους της ιατρικής. Αναμεμειγμένης μάλιστα τις περισσότερες φορές και με πολλά στοιχεία τόσο της κανονικής, όσο και της πρακτικής ιατρικής.

Εμείς απλά με τη σειρά μας θα σας μεταφέρουμε αυτά που βρήκαμε διάσπαρτα στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, πολλά από τα οποία αναλύθηκαν δεόντως στο οικείο κεφάλαιο, χωρίς περαιτέρω σχολιασμούς.

  • Η καταπολέμηση της ελονοσίας, λοιπόν, γινότανε με πολλαπλούς τρόπους. Αυτούς της ορθόδοξης ιατρικής επιστήμης, της πρακτικής ιατρικής, αλλά και της μαγείας…Έτσι σύμφωνα με την τελευταία «παίρνανε ένα αβγό κ’ ένα σπάγκο, έδεναν στο σπάγκο καμιά δεκαριά κόμπους, έκοβαν τα νύχια του αρρώστου, γύριζαν το αβγό μια δεκαριά φορές γύρω στο κεφάλι του, έλεγαν λόγια κα ξαφνικά έσπαναν το αβγό μπροστά στα μάτια του αρρώστου με σκοπό να τον τρομάξουν. Όταν ο άρρωστος τρόμαζε, θα γινότανε καλά…».[1]

Παρατήρηση

Ο τρόμος ως μέσο θεραπείας ήταν αρκετά διαδεδομένος…

Προκαλούμενος με πολλά ή από πολλά, που μόνο ο θεραπευτής ήξερε ή μπορούσε να μεταχειρισθεί. Αντίληψη μάλλον περίεργη αλλά εφαρμοζόμενη στο Φερτέκι που ρίχνανε ξαφνικά τον άρρωστο στα νερά του Αγίου Παντελεήμονα, στο Τσοχούρ με ξαφνικό πυροβολισμό δίπλα στα αυτιά του πάσχοντος, στο Μόλο με την αναίτια εμφάνιση ενός επιτιθεμένου…

  • Στα διάφορα μέτρα προστασίας του νεογέννητου παιδιού μεταξύ των άλλων και προς αποφυγή των δαιμόνων, του Άλυ (η), του κακού ματιού και όλων των συναφών στοιχείων που μπορούσαν να προκαλέσουν κακό, «χάρασσαν με μυτερό εργαλείο μια γραμμή, έναν κύκλο στο εσωτερικό του δωματίου…».[2]
  • Ορισμένοι άλειβαν το σπίτι με στάχτη θεωρώντας πως έτσι το καθαρίζουν από τα μικρόβια και το παιδί καθίσταται απρόσβλητο…
  • Υπήρχαν βεβαίως και μερικές συνδυαστικές θεραπείες, κάτι ανάμεσα στην ιατρική, την εκκλησιαστική βοήθεια, αλλά και τις θυσιαστικές προσπάθειες, ευχαριστήριες θυσίες για αίσια έκβαση του σκοπού! Έτσι, για παράδειγμα, ο σεληνιασμένος μεταφέρονταν εντός του εκκλησιαστικού χώρου, τον διάβαζε ο παπάς μνημονεύοντας τα ονόματα γονέων, συγγενών, ζωντανών και πεθαμένων αλλά… αλλά σταύρωνε και το κεφάλι του με αίμα πουλερικού.[3]
  • Για τη θεραπεία των αποστημάτων στη Δίλα έτριβαν πάνω τους «την διαβόλ’ τζινίχ», δηλαδή τη μαύρη γυαλιστερή πέτρα. Βεβαίως με τούτη τη μέθοδο ακούσια υποβοηθούσαν το άνοιγμα του αποστήματος και την έξοδο του πύου…
  • Το μουσουλμανικό στοιχείο στην περίπτωση καταπολέμησης του συνεχούς βήχα χρησιμοποιούσε, εκτός των γνωστών και συνηθισμένων, και το προαναφερόμενο «κρέμασμα κουρελιών σε συγκεκριμένα δένδρα» ή τη τοποθέτηση πέτρας στη βάση ενός συγκεκριμένου δένδρου.[4]
  • Το κριθαράκι είναι γνωστό. Πρόκειται για το γνωστότατο σπυράκι που βγαίνει στο μάτι και το λέγανε μάλιστα σκυλιού κσάρ.
    Η θεραπεία του επίσης από απλή έως και σύνθετη. Τις αναφέραμε.Υπήρχε όμως και το κάρφωμα καρφιού στα τσαλούδια.[5] Το οποίο έκαμνε ο ασθενής πάντοτε στη δύση του ήλιου με ένα απαράβατο κανόνα για να είναι αποτελεσματικό. Να γυρίσει στο σπίτι του χωρίς να κοιτάξει πίσω του.

    Αλλά έριχναν και από την κάπνη -καπινή ενός σπιτιού κρυφά «εφτά σπυριά κριθάρι».[6]

  • Για τη θεραπεία της λύσσας το ψωμί ήτανε επίσης άριστο θεραπευτικό μέσο.Το εξηγήσαμε στο οικείο κεφάλαιο. Φυσικά με την προϋπόθεση να είναι ζυμωμένο από την οικογένεια του «δαγκαμένου» και ευλογημένου από τον οντζάχ.[7]Αλλά και το συκώτι ή το κρέας του λυσσασμένου ζώου που είχε μάλιστα εξαιρετικές δυνάμεις προφύλαξης του υγιούς ανθρώπου που το κατανάλωνε!
  • Η παιδική καχεξία για την οποία είχαν πολλά ονόματα[8] ήταν μια ασθένεια της οποίας όχι μόνο δεν γνώριζαν τα ακριβή αίτια που την προκαλούσε, αλλά επιπλέον τις περισσότερες φορές οδηγούσε στο μοιραίο…Πίστευαν όμως πως ήταν το αποτέλεσμα μιας «κακής συνάντησης»[9] και ως εκ τούτου συνιστούσαν και την ανάλογη θεραπεία, δηλαδή τον ιερέα και τις ευχές του.Περί των προτάσεων της εκκλησίας για την αντιμετώπιση της ασθένειας μιλήσαμε παραπάνω. Απλά εμείς με τη σειρά μας θα σχολιάσουμε τις μαγικοδεισιδαιμονικές αντιλήψεις .Έτσι σύμφωνα λοιπόν με μια εξ αυτών για να θεραπευτεί «…το πάσχον βρέφος λαμβάνουσιν ύδωρ ενέχον επτά αγιασμούς και πλύνουσι λίαν πρωί επί επτά ημέρας επί του τάφου του θανόντος…»[10]

Βεβαίως υπήρχαν και εναλλακτικές θεραπείες…ή καλύτερα διάφορες θεραπείες.

Έτσι σε ορισμένες κοινότητες ως βασική προϋπόθεση για να επιτύχει η θεραπεία θα έπρεπε ο τάφος να είναι πρόσφατος. Αν πάλι δεν υπήρχε, τότε «πιάνισκαμ’ ένα ορφανό κορίτς» το οποίο μάζευε από επτά σπίτια νερό χωρίς να μιλήσει καθόλου και με το νερό αυτό λούζανε το άρρωστο παιδί τρεις φορές πάνω στο μνήμα κάποιου οικείου.

Σε μερικές κοινότητες ήταν πιο προχωρημένοι και όχι με τόσο αποτρόπαιες μεθόδους. Σε αυτές λοιπόν απλά λούζανε μια φορά τα άρρωστα παιδιά στον αυλόγυρο της εκκλησιάς, χύνανε μετά το περισσευούμενο νερό στα λουλούδια και σπάνανε το δοχείο.

Παρατήρηση

Όλες οι προτεινόμενες θεραπείες για να επιτύχουν θα έπρεπε πάντοτε να γίνονται κρυφά και κυρίως τις πρώτες πρωινές ώρες.

  • Για την ίδια ασθένεια πάλι τοποθετούσαν στο λαιμό του αρρώστου παιδιού κουλούρα ψωμιού την οποία είχε ευλογήσει ο ιερέας του χωριού ή χάλκινο στεφάνι και πάλι ευλογημένο.[11]
  • Για να διαπιστώσουν αν τελικά το παιδί είχε βάρεμα (καχεξία) χρησιμοποιούσαν την πλέον κατάλληλη μέθοδο, καλύτερη ακόμα και από αυτήν της ορθόδοξης ιατρικής επιστήμης.Άφηναν κατά το σούρουπο σε μνήμα οικείου προσώπου μια μπουκάλα με κρασί. Εάν το πρωί έλειπε λίγο από αυτό σήμαινε πως το φσαχ είχε οπωσδήποτε την αρρώστια, μιας και ο δαίμονας της ασθένειας που τριγύριζε το έπινε.
  • Είκοσι μέρες μετά τον τοκετό η λεχώνα «κλώισκιν σο σπίτ’, δεν έμπαινε στο στάβλο γιατί θα την πατούσε ο Άλης,[12] έπρεπε να περάσουν σαράντα μέρες για να βγει από το σπίτι,[13] δε κοιταζόταν αυτό το διάστημα στον καθρέπτη,[14] ούτε λουζόταν, ούτε άνοιγε μπαούλο[15]…»
  • Σε περίπτωση που η γυναίκα λιποθυμούσε κατά τη διάρκεια της γέννας ή «ερούτουν ντουμάν στο τσουφάλ… ερχόταν καπνός-σκοτοδίνη στο κεφάλι της» φρόντιζαν να μην υπάρχει νερό έξω από το σπίτι διότι «ο Άλης έπαιρνε την ψυχή της λεχώνας ή την πήγαινε μέσα σε αυτό…».
  • Σε περίπτωση που το παιδί δεν μπορούσε να περπατήσει ή έπεφτε συχνά, τότε εύχονταν «Αλλάχ αγιάχ ντεμίρ νταϊάχ ντιμ…δηλαδή ο Θεός να δώσει πόδα να περπατήσει» αλλά…δίνανε και σε κάποιον τσομπάνη μια κόκκινη κλωστή την οποία έπαιρνε μαζί του όλη τη μέρα και αφού την έφερνε πίσω το βράδυ, τη δένανε στο πόδι του παιδιού μέχρι να περπατήσει. Ή η μητέρα το ξάπλωνε κάτω, το σκέπαζε με πανιά και πάνω σε αυτά έβαζε ζεστά ψωμιά.
  • Σύμφωνα με τα ειωθότα το τρυποπέρασμα είχε θεραπευτικές ιδιότητες και στις δυο κοινότητες, οι οποίες ειρήσθω εν παρόδω, χρησιμοποιούσαν ταυτόσημες μεθόδους.Η διέλευση κάτω από τον επιτάφιο, τα ζώα και ιδιαίτερα τις καμήλες, από τρύπιες πέτρες και απαραίτητα μάλιστα τρεις φορές, θεωρείτο ως ένας καλός τρόπος θεραπείας του ασθενούς για όλες τις νόσους. Εξάλλου η θεραπευτική αξία και η γονιμοποιός δύναμη της πέτρας είναι γνωστή από των αρχαιοτάτων χρόνων…[16]
  • Στο Γιαχμά πάλι, τη δερματική πάθηση του προσώπου που λέγεται και ερυσίπελας ακολουθώντας τα πατροπαράδοτα, δηλαδή «το πυρ καθαίρει και το ύδωρ αγνίζει», βοηθούσαν τον άρρωστο καίγοντας στο πρόσωπό του, που το είχαν καλύψει με κόκκινο πανί, ένα κομμάτι μπαμπακιού.Αλλά χρησιμοποιούσαν και την αγωγή του πετιμεζιού, με την «πέτρα» να την περνούν σταυρωτά στο πρόσωπο του δύσμοιρου πασαλειμμένου ασθενούς, να τοποθετούν μετά κόκκινο πανί και να καίνε το σχετικό σχοινάκι.
  • Αν το παιδί είχε θέρμες πολλές που δε λέγανε να φύγουν με τους παραδοσιακούς τρόπους θεραπείας, τότε χρησιμοποιούσαν τα μεγάλα μέσα.Μάζευαν λοιπόν επτά κουρέλια,[17] τα τοποθετούσαν μέσα σε ζεστή κοπριά ζώων και μετά τα έκαιγαν θυμιατίζοντας με τον καπνό το φσαχ. Ή κόβανε από δικό του ρούχο κάποιο κομμάτι, ένα κομμάτι επίσης ξύλο από το κατώφλι του σπιτιού[18] και τα καίγανε θυμιατίζοντας τον ασθενή μα και όλο το σπίτι. Ή περιέφεραν γύρω από την εκκλησιά τρεις φορές κάποιο δικό του αντικείμενο, ρούχο κατά προτίμηση, το οποίο στη συνέχεια φορούσε.[19]
  • Για τη θεραπεία του κοκίτη μιλήσαμε στο οικείο κεφάλαιο. Αναφερθήκαμε επίσης και στους τρόπους αντιμετώπισής του που ήταν αρκετοί και σημαντικοί.

Εδώ όμως θα περιγράψουμε τον πλέον αποτελεσματικό.

Έτσι «πάνω σε επτά (ιερός και μαγικός αριθμός) κλήματα τοποθετούσαν χώμα και κοίμιζαν τον ασθενή. Μια διαδικασία την οποία επαναλάμβαναν τρεις φορές αφού προηγούμενα εμπότιζαν τα κλήματα σε κρασί πιστεύοντας πως έτσι η ασθένεια θα κοπεί…»

Παρατήρηση

Καθίσταται περιττό να σημειώσουμε πως όλα τα παραπάνω, τα οποία ήταν ένα απειροελάχιστο κομμάτι της πραγματικότητας και θα έπρεπε να γίνουν αντικείμενο ιδιαιτέρας μελέτης, συνέβαιναν γιατί ο άνθρωπος αδυνατούσε να ερμηνεύσει σωστά τις όποιες αλλαγές στον οργανισμό. Αλλά και να εμπιστευτεί τη σωτηρία του στις δυνάμεις της επιστήμης.

Κατά συνέπεια ως όπλο του ή καλύτερα σωτηρία του πάντοτε ήταν η θεότητα που λάτρευε, η μόνη ικανή που θα μπορούσε να τον βοηθήσει ουσιαστικά και αποφασιστικά. Άρα κάθε τι που θα μπορούσε να Τη φέρει κοντά του, η γνώση του πώς, αλλά και των τρόπων, αποτελούσε όχι μόνο την προτεραιότητα των ειδικών αλλά υποχρέωση και δική του γιατί…

Μα γιατί «Medikus curat, Deus sanat», δηλαδή ο γιατρός κουράρει, αλλά ο Θεός θεραπεύει.

 


[1] Θανάση Κωστάκη, ό.π., 342

[2] Ό.π., σελ 161

Σημ: Ο μαγικός κύκλος χαρασσόμενος δεξιόστροφα  αποτελούσε από αρχαιοτάτων χρόνων θετικό μέσο για την προστασία του ανθρώπου από τα πονηρά δαιμόνια…

[3] Πρόκειται περί ενός παμπάλαιου εθίμου-πρακτικής…Στα «Λαογραφικά των Φλαβιανών Καισαρείας της Καππαδοκίας» του Εμμ. Τσαλίκογλου υπάρχει ολάκερο κεφάλαιο αφιερωμένο στη σφαγή των πουλερικών (σελ139-140) για διάφορες αιτίες…σχ. Λάμπρου Σουλτάνα ό.π.

[4] Το κρέμασμα κομματιού ρούχου για θεραπευτικούς σκοπούς ήταν κοινή πρακτική και για τις δυο κοινότητες…

[5] Σταυροδρόμι

[6] Μαρτυρία Τσιτσόπουλου Βασιλείου, ό.π.

[7] Κληρονομικό χάρισμα για θεραπεία…

[8] Το βάρεμα ή καχεξία ή ατροφία ή ζαμπουνλούκ ή κιρκ παστί ή τσαλοπατεμένα…

[9] Σεραφείμ Ρίζος, ό.π., σ. 266 «… “Α σου ασεράντωτης τη θύρα λείψανο δεν πρέπει να περάσ’.” …Εάν όμως ξαφνικά  ήταν ανάγκη να περάση ή εάν θα περνούσε  τζεναζέ= κηδεία, η λεχώνα ήταν υποχρεωμένη να πάρη το παιδί στην αγκαλιά της και να σταθή όρθια σε στάση προσοχής…Αν δεν πρόφταινε τότε το μωρό πάθαινε γηρπαντή-σαρανταπατημένο…κιτρίνιζε, γίνονταν καχεκτικό και τέλος πέθαινε κόλας….»

[10] Στο οικείο κεφάλαιο αναλύουμε τους τρόπους…

[11] Μάλλον πρόκειται για το μαγικό τρυποπέρασμα

[12] Μάλλον πρόκειται για την προσωποποίηση της επιλόχειου μολύνσεως (αποδιδότανε σε δαιμόνιο)…ο  στάβλος ήτανε το πλέον βρώμικο μέρος και κατά συνέπεια ήταν ο ιδανικός τρόπος προφύλαξης και δικαιολογίας…

[13] Ο αριθμός σαράντα ανήκει στους μαγικούς αριθμούς…

[14] Λέγανε πως στον καθρέπτη συγκεντρώνονται τα δαιμονικά που θέλουν το κακό της λεχώνας…

[15] Αν άνοιγε το μπαούλο τότε θα «τσακοντά ντιάολους… κατουρούσε ο διάολος»

[16] «βγαλλ’ ντου φσαχ του καμπήλι, ας περάσουμ’ ντου φσαχ από κει που γεννά η καμήλα» λέγανε πιστεύοντας πως έτσι το παιδί θα γίνει καλά…

[17] Μαγικός και ιερός αριθμός

[18] Πίστευαν πως τα δαιμονικά των ασθενειών σύχναζαν στο κατώφλι του σπιτικού…άρα έτσι έκαιγαν αυτό που ταλαιπωρούσε το παιδί ή τον ασθενή.

[19] Πολλές από τις περιγραφόμενες θεραπευτικές μεθόδους τις χρησιμοποιούσαν και για το σχετικό μάτιασμα και την προστασία του παθόντος από αυτό. Τα όρια της θεραπευτικής ιατρικής με αυτούς τους τρόπους και της βασκανίας είναι εν πολλοίς ασαφή.

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης