Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων

Σημειώνεται ότι οι φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στη σελίδα αυτή ίσως δεν συνδέονται άμεσα με το κείμενο του περίγυρού τους. Τα κείμενα αυτά είναι μια χούφτα από εκατοντάδες αυθεντικές μαρτυρίες των απογόνων των Ελλήνων της Σμύρνης (στη σελίδα αυτή). Δεν είναι κατασκευασμένα. Αναρτώνται για να τα βλέπουν αυτοί που ξέχασαν. Αυτοί που δεν αναγνωρίζουν ότι υπήρχαν τετρακόσιες χιλιάδες ορφανά που προξένησε εκείνη η καταστροφή (βλ. εικόνα πιο κάτω).

Μερικές από τις μαρτυρίες είναι αιχμηρές, αποτελούν όμως την πραγματική εικόνα του τι συνέβη. Συνωστισμός στην προκυμαία υπήρχε, αλλά υπήρχαν και τόσα άλλα πολύ χειρότερα. Τουλάχιστον για τα ορφανά που έφτασαν ζωντανά στην Ελλάδα υπάρχουν μερικές φωτογραφίες που μας απέμειναν και οι φωτογραφίες αυτές δεν είναι κατασκευασμένες.

3g10329v
<<“To Παιδί Στην Πόρτα σου”, 400 χιλ. ορφανά λιμοκτονούν. Δεν υπάρχει κυβερνητική βοήθεια. Καμπάνια εξεύρεσης $30 εκατ. Επιτροπή Αμερικανικής ανακούφισης στην Εγγύς Ανατολή. Αρμενία, Ελλάδα, Συρία, Περσία…>> είναι η μετάφραση της λεζάντας. Αφίσα που δημοσιοποιήθηκε το 1917, μετά από παγκόσμια κατακραυγή. H Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού προσπαθούσε να σώσει όσα ορφανά ήταν δυνατόν στη Μικρά Ασία.

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Μαρίας Γκάνη
Περιοχή Σμύρνης: Αλήαγα
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Κιλκίς
Άτομα που έφυγαν: (4) Θεανώ, Δημήτρης, Γιώργος, Μαρία

«Αγαπημένη πατρίδα των προγόνων μου και τι δεν θα έδινα να ζούσα για λίγο στη Σμύρνη την εποχή εκείνη. Πόσο αγαπημένα και ειρηνικά συνυπήρχαν Έλληνες και Τούρκοι.» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

Ορφανά κάτω από την προστασία της Επιτροπής Αμερικανικής Μέριμνας για τη Μέση & Εγγύς Ανατολή.
Ορφανά προσφυγόπουλα κάτω από την προστασία της Επιτροπής Αμερικανικής Μέριμνας για τη Μέση & Εγγύς Ανατολή, στον περίγυρο του Ναού του Διός στην Αθήνα, με φόντο την Ακρόπολη. Κάνουν γυμναστικές επιδείξεις (1921). Η φωτογραφία ανήκει στον Ερυθρό Σταυρό και βρίσκεται στο Library of Congress.

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Στυλιανός Φίλινος
Περιοχή Σμύρνης: Καρντίνα
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Πατήσια και Νέα Σμύρνη
Άτομα που έφυγαν: (6) Παναγιώτης, Καλλιόπη και παιδιά Κωνσταντίνος, Μαρία, Άννα, Δέσποινα

«Η Δέσποινα Ιωαννίδου ήταν μητέρα μου, γεννήθηκε το 1915 στη Σμύρνη και έζησε στην περιοχή ΚΑΡΑΝΤΙΝΑ (όπως το έλεγε). Ο παππούς Παναγιώτης με τον αδελφό του είχαν εργαστήριο ζαχ/κής, σοκολατοποιίας και καραμελάδικο. Μέχρι το 1973 υπήρχε το εργαστήριο σε άριστη κατάσταση.» Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

3c39326
Παιδιά που λαμβάνουν τρόφιμα από την Επιτροπή του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού στη Χίο. Οι Αμερικανοί λένε ότι τάϊζαν τρεις χιλιάδες παιδιά προσφύγων καθημερινά στη Χίο. Επίσης ισχυρίζονται ότι τάιζαν άτομα που περιπλανιόταν στα βουνά του νησιού και ούτε η ελληνική κυβέρνηση δεν ήξερε γι’ αυτούς. Η φωτογραφία είναι παρμένη το 1922 στο χωριό Θυμιανά της Χίου, κέντρο εφοδίων για τους πρόσφυγες στο νησί, και ανήκει στη συλλογή του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού (Νο. RC-33878).

Πιο κάτω αυθεντικό  σχόλιο: Γεωργίας Αδάμ
Περιοχή Σμύρνης: Κάτω Αϊ-Γιώργης
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Έδεσσα
Άτομα που έφυγαν: (3) Άννα, Μαρία, Γιώργος

«Κατοικούσαν στην Σμύρνη ,σε διώροφο αρχοντικό. Ήταν σε καλή οικονομική κατάσταση. Ο προπάππους μου ήταν έμπορος με καταγωγή από το Αϊδίνι. Από τις αφηγήσεις της γιαγιάς μου τους άρεσε να κάνουν βόλτα στην προκυμαία και να τρώνε σάντουιτς με ψάρια. Φορούσανε κρινολίνα και ακριβά καπέλα που τα σχέδια τα φέρνανε από Γαλλια. Γενικά ήταν κομψοί άνθρωποι με καλούς τρόπους συμπεριφοράς.» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

3c39268v
Προσφυγόπουλα από τη Σμύρνη το 1922. Συλλογή Α. Ερυθρού Σταυρού (Νο. RC-33874).


Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Μαρίας Κωτσά
Περιοχή Σμύρνης: Αγία Κυριακή
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Κερατσίνι
Άτομα που έφυγαν: (9) … δεν γνωρίζουμε ονόματα

«Όταν μπήκαν οι Τσέτες ο μπάλας της γιαγιάς μου προσπάθησε να σκαρφαλώσει τον τοίχο του μοναστηριού για να σωθεί αλλά τον πυροβόλησαν. Η οικογένεια βρέθηκε μαζεμένη στην προκυμαία, η μάνα της γιαγιάς, με τη γιαγιά μου, δέκα χρόνων που είχε στην αγκαλιά την αδερφούλα της, ενός έτους, και τα 3 ή 4 μεγαλύτερα αγόρια. Πάνω στον πανικό η γιαγιά μου χάθηκε απ’ την οικογένεια κι απέμεινε μόνη της με το μωρό στην αγκαλιά. Ένας Γάλλος ναύτης τις άρπαξε και τις έβαλε σ’ ένα πλοίο που τις κατέβασε τελικά στην Ελευσίνα. Η οικογένεια ξανάσμιξε μετά από δυο μήνες…» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

3g14903v
Παιδιά προσφύγων από τη Σμύρνη στην Αθήνα (1923). Φωτ. ανήκει στην συλλογή του Frank, Francis Carpenter Collection (Library of Congress LC – C26).

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Ευγενίας Χαρπαντίδου
Περιοχή Σμύρνης: Αγιαννιού το Τσιφλίκι
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Αγία Βαρβάρα
Άτομα που έφυγαν: (5) Ουρανία (μητέρα) και παιδιά Χαράλαμπος, Αρετή, Ελευθερία, Φωτεινή, Μαρία

«Τον πατέρα τους τον είχαν σκοτώσει οι Τσέτες νωρίτερα … Η γιαγιά μου έλεγε ότι η καταστροφή τους βρήκε στο εξοχικό την εποχή που μάζευαν αμύγδαλα… Ευτυχώς η μητέρα της κατάφερε κι έφτασε στο Τσεσμέ και από εκεί στη Χίο και με τα 5 της παιδιά έχοντας ντύσει τη μεγαλύτερη 15χρονη τότε Αρετή γριά για να τη γλυτώσει…» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

cph.3c39270
Οικογένεια προσφύγων από τη Μ. Ασία το 1922 στην Ελλάδα. Συλλογή Α. Ερυθρού Σταυρού (Νο. RC-33874)

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Αλεξάνδρου Αλεξανδρίδη
Περιοχή Σμύρνης: Αλάτσατα
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Πειραιάς
Άτομα που έφυγαν: (4) Ιωάννης, Μαρία, Αφροδίτη, Αναστάσιος

«Ο ΠΑΠΠΟΥΣ ΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΑΛΑΤΣΑΤΑ ΠΑΝΤΡΕΥΤΗΚΕ ΤΗΝ ΓΙΑΓΙΑ ΜΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΛΙΝΑΡΔΟΥ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ. Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ ΘΡΗΝΗΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΔΕΛΦΕΣ ΤΟΥ ΠΟΥ ΕΠΕΣΕ ΣΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΚΑΙ ΠΝΙΓΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΤΗΝ ΠΙΑΣΟΥΝ ΟΙ ΤΟΥΡΚΟΙ. Ο ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΦΕΡΕΙ Η ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΑΔΕΛΦΗ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΜΟΥ. Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ ΜΟΥ ΘΡΗΝΗΣΕ ΤΗΝ ΑΔΕΛΦΗ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΟΥ ΤΗΝ ΕΣΦΑΞΑΝ ΟΙ ΤΟΥΡΚΟΙ ΑΦΟΥ ΠΡΩΤΑ ΤΗΝ ΒΙΑΣΑΝ. ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΦΕΡΕΙ Η ΜΗΤΕΡΑ ΜΟΥ. ΤΟΝ ΑΔΕΛΦΟ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟ ΛΙΝΑΡΔΟ ΤΟΝ ΕΠΙΑΣΑΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΑΓΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΟΝ ΕΣΤΕΙΛΑΝ ΣΤΑ ΒΑΘΗ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΑΣ. Η ΙΔΙΑ Η ΓΙΑΓΙΑ ΜΟΥ ΓΛΥΤΩΣΕ ΓΙΑΤΙ ΜΕ ΤΟ ΠΟΥ ΕΣΠΑΣΕ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ, ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΤΗΣ ΤΗΝ ΕΣΤΕΙΛΑΝ ΣΕ ΓΝΩΣΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΧΙΟ ΜΙΑ ΚΑΙ ΗΤΑΝ ΗΔΗ 18 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕ. Η ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΚΟΡΗ 12 ΕΤΩΝ ΔΕΝ ΠΙΣΤΕΥΑΝ ΟΤΙ ΘΑ ΕΙΧΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑ…» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

3c39260v
Έφτασαν και στα Γιάννινα από τη Σμύρνη το 1922. Κι εκεί σε καταυλισμούς. Συλλογή Α. Ερ. Σταυρού (No. RC-33873)

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Μαρδίτσας Σιβίλιας Φωτεινού
Περιοχή Σμύρνης: Κουκλουτζάς
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Κερατσίνι
Άτομα που έφυγαν: (7) Νικόλαος, Ιωάννης, Φίλιππος, Αικατερίνη, Λυγερός, Αναστάσιος, Μαρία

«Τη μέρα που πλησιάζανε οι Τσέτες τη Σμύρνη, ο προπάππος μου Γιάννης Κωτσάκης ή Κωστάκης (χωρίς να το ξέρει) έφυγε για το μύλο που είτανε έξω από το χωριό για να αλέσει το στάρι. Κατά τις εννέα με δέκα το πρωϊ έφτασαν οι φήμες ότι πλησίαζαν οι Τσέτες. Η προγιαγιά μου Μαρίνα, χωρίς να περιμένει τον άντρα της ετοιμάστηκε για να φύγει. Έραψε στο φουστάνι της τα λίγα κοσμήματα που είχε και τους σταυρούς των παιδιών της, πέταξε τη ραπτομηχανή στο πηγάδι (με την ελπίδα ότι θα γυρίσει), πήρε τα παιδιά της και έφυγε. Η μεγαλύτερη κόρη της και γιαγιά μου Βασιλεία ήταν 12 ετών και η μικρότερη η Πανανία ήταν 2 ετών. Έφτασαν στη Σμύρνη και βρήκαν ευτυχώς καράβι και ανέβηκαν για το Πειραιά. Στη διαδρομή έχασε την ποιό μικρή κόρη της η οποία είχε κατέβει στην Θεσσαλονίκη. Οι περισσότεροι Κουκλουτζιώτες έμειναν στη Θεσσαλονίκη (σημερινός Εύοσμος). Βέβαια την αναζήτησε και την βρήκε, μέσα σε γνωστούς και εγκαταστάθηκε με τα πέντε κορίτσια της στη Καισαριανή. Το σπιτάκι της υπήρχε μέχρι πρόσφατα και θυμάμαι ότι είχαμε πάει πολλές φορές με τη μαμά μου και εγγονή της να το επισκεφτούμε. Ήταν δίπλα στο ποτάμι. Ο προπάππος μου δεν ήρθε στην Ελλάδα και δεν μάθαμε ποτέ τι έγινε, τι του είχε συμβεί.» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

Και πού δεν πήγαν για να γλυτώσουν.
Στο πλοίο και στη Θεσσαλονίκη… Τουλάχιστον αυτά τα παιδιά επέζησαν.  Συλλογή Α. Ερ. Σταυρού (library of Congress)

Πιο κάτω αυθεντικό σχόλιο: Γεωργίας Βενέτη
Περιοχή Σμύρνης: Μπουρνόβας
Περιοχή που κατέληξε στην Ελλάδα: Αθήνα
Άτομα που έφυγαν: (4) Κωνσταντίνος, Ηλίας, Άννα, Αναστασία

«Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο.» – Καταγραφή Σμύρνης 1922 «Μνήμες, Αλησμόνητες Πατρίδες».

Παιδιά προσφύγων με άνδρες έξω από ένα καφενείο σε κωμόπολη της Ελλάδας το 1923. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress No. C262)
Παιδιά προσφύγων με άνδρες έξω από ένα καφενείο σε κωμόπολη της Ελλάδας το 1923. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress No. C262)

Πολλοί ίσως διερωτώνται γιατί να σκαλίζουμε παλιές πληγές, και σωστά κάνουν. Άν ξεχάσουμε όμως την ιστορία μας, από πού προήλθαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, τι υπέφεραν και πού έφτασαν πώς θα μπορέσουμε να ζήσουμε ειρηνικά με τους γείτονές μας; Ένα άγνωστο παρελθόν, πέραν από αυτό το λανθασμένο και παραποιημένο που διδάσκουν στα σχολεία και των δυο χωρών δεν είναι δυνατόν να σώσει το μέλλον. Το μέλλον σώζεται μόνον με τη γνώση του παρελθόντος. Όσο για τον γράφοντα, δεν ξέρω αν έχω τη δύναμη να συνεχίσω περισσότερο πάνω σ’ αυτό το θέμα. Τα παιδιά αυτά που διασώθηκαν ούτε τα ρούχα τους δεν πρόφτασαν να πάρουν, οπότε είναι ενδεδυμένα με αμερικανικές ενδυμασίες. Οι αλήθεια είναι τόσο πικρή…

Ιάκωβος Γαριβάλδης
ΜΝΗΜΕΣ – Αλησμόνητες Πατρίδες

 
Υπάρχουν κι άλλες φωτογραφίες, κι ακόμη περισσότερες μαρτυρίες. Η ζωή και το παρελθόν πάνω από 2500 προσφύγων από τη Μ. Ασία καταγράφεται σ’ αυτές τις σελίδες. Η συγκάλυψη των γεγονότων δεν βοηθάει κανέναν, ειδικά αυτούς που αρνούνται τα γεγονότα των αυθεντικών αυτών εικόνων, τραβηγμένες από ξένους για την ιστορία των Ελλήνων. Καλά που υπήρχαν και οι ξένοι για να διδάξουν στους δικούς μας την πραγματική ιστορία.

Orfana

__________

  • Περισσότερες παρόμοιες μαρτυρίες θα βρείτε εδώ – Προσφυγιά Ι


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Καταγραφή
    ομολογουμένως τη φύσει ζην, όπερ ταυτό του κατ’ αρετήν ζην (Ζήνων ο Κιτιεύς) Στη συστηματική κι αμίλητη φύση δεν υπάρχει χώρος για ρουσφετολογία, για αδικία αλλά ούτε και για απόδοση δικαιοσύνης όπως τη γνωρίζουμε. Η φύση λειτουργεί ανεξάρτητα, αυτοκυρίαρχα, αυτοπειθαρχημένα κι όποιος δε γνωρίζει τους νόμους της καταλήγει ανέγνωρος και αθέλητος από αυτή, κατά συνέπεια καταδικασμένος στην αφάνεια, στην απομάκρυνση και αργά ή γρήγορα στην εξαφάνιση. Η απόδοση δικαιοσύνης της φύσης είναι το αποτέλεσμα της παραβίασης των κανόνων της. «Ως σκοπός ορίζεται η ζωή σε συμφωνία με τη φύση…» - Ζήνων ο Κιτιεύς.
  2. Πρόσφυγες Σμύρνης στη Νάπολη
    ...Μιας [Ευρωπαϊκής] κοινής γνώμης την οποίαν συγκινεί περισσότερον μία ήττα του πυγμάχου Carpentier παρά η ήττα και καταστροφή του Έθνους εκείνου, το οποίον δεν έπαυσεν από τριών χιλιάδων ετών να χύνη το αίμα του, όπως υπερασπίση την Ευρώπην από τας ατελεύτητους επιδρομάς των αγρίων ορδών ας εκπέμπει κατ' αυτής η βάρβαρος Ασία.
  3. 1922 - Προσφυγιά Ι
    To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Γιατί τα λάθη δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ' αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί.
  4. Δημοπρασία πρώην Ελληνικού χωριού
    Οι μεγαλύτερες ανταλλαγές πληθυσμών στον κόσμο έχουν γίνει στα Βαλκάνια. Κι αυτό κατ' επανάληψη κυρίως κατά τη δεκαετία μεταξύ του 1913 και 1923. Όταν έγιναν αυτές οι ανταλλαγές η ζητούμενη συμφωνία ήταν να μεταφερθούν ολόκληρα χωριά από μια χώρα σε μια άλλη για λόγους άρνησης των κατοίκων αυτών να ασπαστούν τις φυλλετικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές προτιμήσεις του κράτους.
  5. Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων
    "Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο."
  6. Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας
    Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.
  7. Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού
    Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως μεταξύ των αρμοδιοτήτων και των επιδιωκομένων σκοπών του έχει και τη συλλογή, επεξεργασία μα και μεταλαμπάδευση της γνώσης, για τους ιερούς τόπους της ρωμιοσύνης, τις αλησμόνητες πατρίδες των Ελλήνων... Ταυτόχρονα, βασική του επιδίωξη, σκοπός ιερός, η προτροπή των μαθητών για γνώση της παράδοσης, αλλά και των ιδιαίτερων προγονικών εστιών...

Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας

cph.3c39294f

Παιδιά Προσφύγων σε μάθημα ραπτικής στη Θεσσαλονίκη το 1921. Τα μαθήματα οργανώθηκαν σε συνεργασία της Ελληνικής και Αμερικανικής Κυβέρνησης μέσω του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8662)

Πολλά έχουν γραφτεί και πολλά έχουν ειπωθεί για την αναγκαστική μετανάστευση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στις αρχές του 20ου αιώνα (1911 – 1922). Πολλά περισσότερα θα αναφερθούν επίσης μελλοντικά όπως οι δραματικές ιστορίες των ατόμων αυτών που υπέστησαν τις κακουχίες και δυσκολίες επιβίωσης που φέρνει η προσφυγιά.

Στις Μνήμες, βρισκόμενοι μπρος σ’ αυτό το τεράστιο θέμα του Ελληνισμού, καταστροφής, γενοκτονίας και εκτοπισμού αντιλαμβανόμαστε το μεγάλο και ανυπέρβλητο πολλές φορές έργο που έχουμε ξεκινήσει. Στο μακρύ αυτό δρόμο αναζήτησης ιστορικών πληροφοριών και ντοκουμέντων δεν μειώνονται καθόλου στη μνήμη μας τα δεινά των προσφύγων. Μέσα σ’ αυτά συγκαταλέγονται και τα δεινά των παιδιών που δίχως να φταίνε σε τίποτα (όπως πάντα), δίχως να έχουν προξενήσει κανένα ίχνος έχθρας ή μίσους μεταξύ λαών, έχουν υποστεί το μένος της συμφοράς και του τρόμου.

Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.

Οι φωτογραφίες εδώ δεν αποτελούν παραγωγή του Χόλυγουντ, ούτε στημένες καταστάσεις αυτών που απεικονίζουν. Η καθεμιά τους είναι και μια μεγάλη ιστορία και δεν μπορεί ν’ αποτελέσει σειρά σε άλμπουμ. Η καθεμιά είναι άλμπουμ από μόνη της. Το κρίμα είναι πως το υλικό δεν είναι στα χέρια μας και για μιά ακόμη φορά περιμένουμε ξένους να μιλήσουν για την ιστορία μας.

Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας του ανθρώπου. Αν καταφέρουμε κάποτε να εξαλείψουμε την πλεονεξία απ’ αυτόν τον πλανήτη τότε θα μπορούσαμε να λεγόμαστε πολιτισμένοι.

Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)
Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)

Τα ορφανά προσφυγόπουλα πιο πάνω βρίσκονται στον Μαραθώνα και τα έφεραν εδώ από τα βάθη της Μικράς Ασίας (Εγγύς Ανατολή) το 1915 και ποτέ δεν είχαν δει θάλασσα, ποτέ δεν έβρεξαν τις σκέψεις τους με όλα τα ωφέλη της πανέμορφης φύσης που ζούσαν. Είναι Ελληνόπουλα και Αρμενόπουλα και η φωτογραφία βρίσκεται σήμερα στο Library of Congress της Αμερικής. Ανήκει στο George Grantham Bain Collection (Library of Congress) (Νο. 7034).

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)

Στη φωτογραφία αυτή έχουμε παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων που επέζησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Τα παιδιά βρίσκονται σ’ ένα στρατώνα κοντά στην Αθήνα. Δείτε προσεκτικά τα υποδήματά τους, πιο κάτω θα τα δούμε πιο κοντά. Η Ελλάδα την εποχή εκείνη δέχτηκε περί το ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, μεγάλο ποσοστό των οποίων ήταν παιδιά. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1469.

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)

Στη φωτογραφία εδώ και πάλι παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων από τη Μικρά Ασία έξω από την Αθήνα περιμένοντας το συσσίτιο. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1601.

Έλληνες πρόσφυγες (1922)
Έλληνες πρόσφυγες (1922)

Εδώ έχουμε οικογένειες Ελλήνων προσφύγων στην Ελλάδα το 1922. Χαμογελούν γιατί κατόρθωσαν να διαφύγουν το μένος της καταστροφής της Σμύρνης και βρήκαν ένα ήσυχο τόπο, πάνω στο χώμα το ξερό… είναι όμως ελεύθερο κι ελληνικό. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-33872.

Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)
Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)

Δείγματα των υποδημάτων τους. Προσφυγόπουλα του Καυκάσου στη Θεσσαλονίκη και σε αναζήτηση παπουτσιών από την Αμερική. Οι Αμερικανοί παρακολουθούν τις μετακινήσεις του κόσμου και οι φιλανθρωπικοί οργανισμοί κάνουν ότι μπορούν, προσφέροντας τρόφιμα, ρουχισμό και φάρμακα (δυσεύρετα) για τους πληγέντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8719.

cph.3c39285
Προσφυγόπουλο με τη γέννησή του (1921)

“Too crowded for comfort” -Έτσι αρχίζει η περιγραφή της εικόνας στην Αγγλική. Το μωρό είναι δυνατόν να μην κλαίει ανάμεσα σε τηγάνια, κουτιά και κατσαρόλες να το κρατούν συντροφιά; Φωτογράφος του Ερυθρού Σταυρού βρήκε αυτό το μωρό προσφύγων στη Θεσσαλονίκη το 1921. Και όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, αυτές οι οικογένειες έμειναν έτσι τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όσο χρειαζόταν η αρρώστεια και ο θάνατος να τους επισκεφτούν. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8693.

cph.3c39289

Πόση χαρά μπορούν να προσφέρουν μερικά καθαρά ρούχα σ’ ένα μικρό παιδί. Δεν υπάρχει αμφιβολία ζωγραφισμένη στο χαμόγελό του… Έλληνας κι αυτός πρόσφυγας από τον Καύκασο που έφτασε για μια καλύτερη μοίρα, το 1921. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8709.

Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)
Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)

Όπως το αγόρι πιο πάνω έτσι και το κοριτσάκι, πρόσφυγας από τον Καύκασο, ντυμένη σε κουρέλια ψάχνει κάτι μέσα σ’ έναν κουβά που θα της δώσει χαρά. Τι άραγε μπορεί να περιέχει ο κουβάς…; Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8689.

Κούκλες παιδικές... 1921
Κούκλες παιδικές… 1921

Αυτά δεν είναι ούτε iPad, ούτε κινητά τηλέφωνα παιδιών. Δεν είναι φτιαγμένα σε εργοστάσιο παιχνιδιών και ούτε περιστρέφονται τα κεφάλια τους. Είναι οι κούκλες των παιδιών, τα παιχνίδια που έφεραν μαζί τους και τα προσφυγοποίησαν. Αλλά δεν έχουν τίποτε άλλο να παίξουν, εκτός από εκείνα τα παιχνίδια που μπορούν να φτιάξουν μόνα τους.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-6779.

Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)
Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)

Είσοδος του ορφανοτροφείου του Ερυθρού Σταυρού. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-10435).

Τάξεις ραπτικής

Τάξεις ραπτικής για γυναίκες στην Αθήνα το 1920, οργανωμένες από τον Ερυθρό Σταυρό, για παιδιά και γυναίκες. Όλοι κρατούν ρουχισμό που κατασκευάστηκε από τους πρόσφυγες για τους πρόσφυγες.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. 09544).

Σοβαρή πολιτική συζήτηση

Σοβαρή συζήτηση… στη Θεσσαλονίκη. Προσφυγόπουλα από τον Καύκασο στον καταυλισμό το 1921. Το μεγαλύτερο παιδί έχασε το ένα πόδι και ένα χέρι σε ατύχημα του τρένου που τους μετέφερε εκεί. Το παιδί αυτό ήταν το πιο δημοφιλές στον καταυλισμό τότε, αλλά και σήμερα που γράφουμε αυτά τα λόγια. Ατενίζοντας αυτή την εικόνα πρέπει να συγκινούνται οι πάντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8710).

“Τα παιδιά… γιατί τα παιδιά;” – Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας.

Ιάκωβος Γαριβάλδης
για τις Μνήμες – Αλησμόνητες πατρίδες
Αύγουστος 2014

συνεχίζεται

Παιδιά προσφύγων Μ.Α.


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Καταγραφή
    ομολογουμένως τη φύσει ζην, όπερ ταυτό του κατ’ αρετήν ζην (Ζήνων ο Κιτιεύς) Στη συστηματική κι αμίλητη φύση δεν υπάρχει χώρος για ρουσφετολογία, για αδικία αλλά ούτε και για απόδοση δικαιοσύνης όπως τη γνωρίζουμε. Η φύση λειτουργεί ανεξάρτητα, αυτοκυρίαρχα, αυτοπειθαρχημένα κι όποιος δε γνωρίζει τους νόμους της καταλήγει ανέγνωρος και αθέλητος από αυτή, κατά συνέπεια καταδικασμένος στην αφάνεια, στην απομάκρυνση και αργά ή γρήγορα στην εξαφάνιση. Η απόδοση δικαιοσύνης της φύσης είναι το αποτέλεσμα της παραβίασης των κανόνων της. «Ως σκοπός ορίζεται η ζωή σε συμφωνία με τη φύση…» - Ζήνων ο Κιτιεύς.
  2. Πρόσφυγες Σμύρνης στη Νάπολη
    ...Μιας [Ευρωπαϊκής] κοινής γνώμης την οποίαν συγκινεί περισσότερον μία ήττα του πυγμάχου Carpentier παρά η ήττα και καταστροφή του Έθνους εκείνου, το οποίον δεν έπαυσεν από τριών χιλιάδων ετών να χύνη το αίμα του, όπως υπερασπίση την Ευρώπην από τας ατελεύτητους επιδρομάς των αγρίων ορδών ας εκπέμπει κατ' αυτής η βάρβαρος Ασία.
  3. 1922 - Προσφυγιά Ι
    To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Γιατί τα λάθη δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ' αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί.
  4. Δημοπρασία πρώην Ελληνικού χωριού
    Οι μεγαλύτερες ανταλλαγές πληθυσμών στον κόσμο έχουν γίνει στα Βαλκάνια. Κι αυτό κατ' επανάληψη κυρίως κατά τη δεκαετία μεταξύ του 1913 και 1923. Όταν έγιναν αυτές οι ανταλλαγές η ζητούμενη συμφωνία ήταν να μεταφερθούν ολόκληρα χωριά από μια χώρα σε μια άλλη για λόγους άρνησης των κατοίκων αυτών να ασπαστούν τις φυλλετικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές προτιμήσεις του κράτους.
  5. Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων
    "Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο."
  6. Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας
    Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.
  7. Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού
    Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως μεταξύ των αρμοδιοτήτων και των επιδιωκομένων σκοπών του έχει και τη συλλογή, επεξεργασία μα και μεταλαμπάδευση της γνώσης, για τους ιερούς τόπους της ρωμιοσύνης, τις αλησμόνητες πατρίδες των Ελλήνων... Ταυτόχρονα, βασική του επιδίωξη, σκοπός ιερός, η προτροπή των μαθητών για γνώση της παράδοσης, αλλά και των ιδιαίτερων προγονικών εστιών...

Κλήδονας Ε’

Δευτερεύουσες εθιμικές πρακτικές

Παρεπόμενα

nero-tou-klidona2Βεβαίως το νερό του Κλήδονα ήταν μαγικό ή θα λέγαμε, με τις προαναφερόμενες εθιμικές πρακτικές, αποκτούσε τέτοιες «επίζηλες» δυνάμεις.   Γι’ αυτό, λοιπόν, σε όλες τις κοινότητες του χώρου μετά το τέλος το δρώμενου και πάλι μετά μεγίστης προσοχής και επιμελείας, φρόντιζαν να μην το μαγαρίσουν, δηλαδή να μη το πετάξουν στο δρόμο, να πατήσουν με τα παπούτσια τους το μέρος, να περάσουν από πάνω του ζωντανά κλπ.

Λάβαιναν πρόνοια συνεπώς με την ίδια κοπέλα, που το μετέφερε στο αρχικό στάδιο του εθίμου, να χυθεί σε κάποιο πηγάδι, να ποτίσει τα λουλούδια του κήπου και κυρίως τον βασιλικό, ή να το πιουν άνθρωποι και ζωντανά.

  • Στα προηγούμενα κεφάλαια υπάρχει σχετική αναφορά μας περί της σκυφομαντείας… Της μαντικής εκείνης μεθόδου όπου σε ένα ποτήρι- κύπελλο (σκύφο) έριχναν μια ποσότητα νερού και ανάλογα με τους ιριδισμούς που σχηματίζονταν κάτω από το φως κάνανε τις επιθυμητές προβλέψεις… Κάτι παρόμοιο παρατηρήθηκε και στο δρώμενο του Κλήδονα  στον υπό έρευνα χώρο αλλά σε μικρή έκταση.

Σε κάποιο ποτήρι, λοιπόν, βάζανε  μέχρι το χείλος του το νερό του κλήδονα. Στη συνέχεια αυτή που ήταν μυημένη σε τούτη την τέχνη, έπαιρνε μια μακριά τρίχα από το κεφάλι της αιτουμένης την πρόβλεψη… έδενε στην άκρη της μια βέρα και την κρατούσε πάνω από το ποτήρι στη μέση ακριβώς ακίνητη. Με το ρυθμό των καρδιακών κτύπων τής έδιδε κίνηση και… μετρούσε τις αιωρήσεις- πλάγιες κινήσεις.   Στον αριθμό που σταματούσε τον προσάρμοζε στο  αλφαβητάριο, μαζί με ακατάληπτες για μεγαλύτερη επισημότητα λέξεις και έτσι το σχετικό γράμμα αντιπροσώπευε το όνομα του μέλλοντα συζύγου… Π.χ. αν σταματούσε στο 10 δηλαδή το Κ προφανώς το όνομα θα ήταν Κωνσταντίνος…

  • Βεβαίως αξιοπρόσεχτες είναι και οι πληροφορίες μας για την παρασκευή, με το χρησιμοποιούμενο νερό,  μιας αλμυρόπιτας.[1] Μιας πίτας το κύριο χαρακτηριστικό της οποίας ήταν η τρομερή αλμύρα της η οποία προφανέστατα προκαλούσε την δίψα… Κατά την επικρατούσα δοξασία:

– οι κοπέλες θα έβλεπαν στον ύπνο τους το παλικάρι που θα τους ξεδιψούσε, άρα τον μελλοντικό σύζυγο…

-θα ξυπνούσαν από την δίψα και το πρόσωπο- παλικάρι που θα ερχόταν στο μυαλό τους κατά την πόση του νερού θα ήταν ο μελλοντικός τους σύζυγος…

-κομμάτι της τοποθετούμενο στο μαξιλάρι της κοπελιάς θα έδιδε τις επιπλέον πληροφορίες για το μέλλον της…

  • Αξιοσημείωτη, θα λέγαμε, ήταν και η σχετική πρόβλεψη που γινότανε με τη βοήθεια των φύλλων μιας συκιάς[2]…  Κάθε κοπέλα, που επιζητούσε την σχετική πρόβλεψη, έκοβε τρία συκόφυλλα «που καθένα από αυτά αντιστοιχούσε στο όνομα κάποιου παλικαριού. Τα εμβάπτιζαν στο αμίλητο νερό και τα άφηναν τη νύχτα για να φεγγαροκτυπηθούν. Το πρωί, με το πρώτο φέγγος, βλέπανε το αποτέλεσμα τούτης της διαδικασίας και ερμήνευαν τα σημάδια. Έτσι, εκείνο το φύλλο που ήταν πιο μαραμένο ήταν το τυχερό της κοπέλας, δηλαδή κάποια στιγμή θα κέρδιζε την αγάπη του νέου αυτού».
  • Το αβγό και το νερό. Επρόκειτο περί μιας ακόμα διαδικασίας προβλέψεως της τύχης ενός κοριτσιού, που γινότανε με τη βοήθεια του νερού και του ασπραδιού ενός αβγού…

Με το πέρας της βασικής διαδικασίας- εθίμου η κοπέλα που επιζητούσε τη σχετική πρόβλεψη και με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο, φρόντιζε να προμηθευτεί τουλάχιστον μια καράφα με το αμίλητο νερό. Ανήμερα του Αγίου Ιωάννη, με την παρουσία και τις ευχές ομίλου κοριτσιών- της παρέας της, έχυνε σταυρωτά το νερό σε μια λεκάνη και επιπλέον το ασπράδι του αβγού από μια μαύρη κότα. Στη συνέχεια την σκέπαζαν  με κάποιο κόκκινο πανί και την άφηναν για λίγο χρονικό διάστημα.

Τέλος, η μυημένη περί της τέχνης της αβγομαντείας, την ξεσκέπαζε και  ανάλογα με τα δημιουργούμενα σχήματα που έπαιρνε το ασπράδι μέσα στο νερό μάντευε το μέλλον της.[3]

  • Παρόμοια διαδικασία ήταν και αυτή με τη χρησιμοποίηση του λαδιού ενός καντηλιού και του νερού. Παίρνανε ποσότητα αμίλητου νερού, τη βάζανε σε κάποιο μεγάλο σκεύος και τελετουργικά με την παρουσία της παρέας των κοριτσιών εμπότιζαν ένα αναμμένο καντήλι. Από τα δημιουργούμενα σχήματα νερού- λαδιού η μυημένη περί την τέχνη προέβλεπε το μέλλον της  κοπέλας.

 Σημείωση

Ιδιαίτερο έθιμο της ημέρας, χωρίς βεβαίως να μπορούσε να αιτιολογήσουμε το γιατί, ούτε καν να το συνδέσουμε με κανένα τρόπο με το έθιμο του Κλήδονα, ήταν ο από αιώνων πετροπόλεμος μεταξύ της κοινότητος της Τελμησού  και των κοντινών μαχαλάδων της Νίγδης… που λάβαινε χώρα πάντοτε στις 24 του Ιούνη.

Ουδείς γνώριζε από πότε ξεκίνησε το έθιμο, αν και η μόνιμη αιτία αντιδικίας πιστεύουμε πως ήταν γνωστή: η έλλειψη νερού και η κατοχή -χρήση της μοναδικής νερομάνας  που βρισκότανε στα όρια  των προαναφερομένων κοινοτήτων.

Φαινόμενο για όλη την περιφέρεια που μετεξελίχθηκε σε έθιμο με τους επισκέπτες -προσκυνητές της Παναγιάς της Γαλατερής σε ετήσια βάση στις 24 του Ιούνη να αναμένουν τον καθιερωμένο ετήσιο αγώνα- πετροπόλεμο της πηγής που, σε αρκετές περιπτώσεις, ήταν αιματηρός. Σύμφωνα λοιπόν με τις μαρτυρίες την ίδια ημέρα και περίπου την ίδια ώρα,  τα παιδιά των κοινοτήτων  χωρισμένα σε δυο παθιασμένα εχθρικά στρατόπεδα στήνανε στα γύρω από την πηγή υψώματα αληθινό και συστηματικό πόλεμο, αγωνίζονταν με τις σφενδόνες και τις πέτρες τους, για τη συμβολική κατάκτησή της.[4]

Κώστας Νίγδελης
συνεχίζεται

_____________________________

[1] Μαρτυρία Γιάννη Σταματιάδη, (Σύλλατα) ό.π.
Σημ: σύμφωνα με κάποιους κάθε κοπέλα ετοίμαζε τρεις αλμυρόπιτες- αλμυροκουλούρες τις οποίες έψηναν στη χόβολη της φωτιάς… Έτρωγε μόνο τις δυο και μάλιστα χωρίς να πιουν καθόλου νερό, με απώτερο σκοπό να δουν στον ύπνο τους το παλικάρι (μελλοντικό σύζυγο) που θα τους ξεδιψάσει. Την τρίτη την κρατούσαν για την παραμονή των Αποστόλων στις 29 Ιουνίου.
[2] Το έθιμο το συναντάμε σε όλο τον χώρο της Μ. Αίας με διάφορες παραλλαγές.
[3] Το έθιμο- πρακτική το βρίσκουμε με αρκετές παραλλαγές.  Σε κάποια από αυτές (Ανακού) η κόρη παίρνει το αμίλητο νερό και το τοποθετεί μέσα σε ένα γυάλινο μπουκάλι στο οποίο ήδη υπάρχει το ασπράδι του αβγού. Αφού το ανακατέψει, το αφήνει στο φως των αστεριών και την επαύριο παρουσία των φίλων της και της κατεχούσης την τέχνη «βλέπουνε» τα σημάδια- σχήματα του ασπραδιού με το νερό προλέγοντας ταυτόχρονα το μέλλον.  Μπορούν επιπλέον να «διαβάσουν», σύμφωνα με τα σχηματιζόμενα σημάδια ακόμα ακόμα και το επάγγελμα του μέλλοντος συζύγου, τις σχέσεις με τους οικείους, αν θα πραγματοποιηθεί κανένα ταξίδι, τα περί της υγείας κλπ.
[4]  Σοφία Αναστασιάδη Μανουσάκη, (Τελμησός)

Κλήδονας Δ’

Παραλλαγές του εθίμου – ιδιαίτερα

Υπήρχαν πολλές και θα λέγαμε σημαντικές, με βασικότερη, ίσως, αυτής της ημερομηνίας. Ο διαφορετικός πάλι «εμπλουτισμός» του, κατά την άποψή μας, εντάσσεται στην όποια επιθυμία των συμμετεχόντων να παρουσιάσουν κάτι το διαφορετικό στα πλαίσια του «εμείς»…

Κάνομε μια περιγραφή για το έθιμο εκείνης της παλιάς εποχής στο Άνοιγμα του Κλήδονα, αφ’ ενός για να βοηθήσομε να διατηρηθεί αυτό το όμορφο έθιμο στον τόπο μας και αφ’ ετέρου για να νιώσομε κι’ εμείς λίγη από εκείνη την ανείπωτη χαρά που ένοιωθαν οι προγενέστεροί μας σε τέτοιες ώρες.
Κάνομε μια περιγραφή για το έθιμο εκείνης της παλιάς εποχής στο Άνοιγμα του Κλήδονα, αφ’ ενός για να βοηθήσομε να διατηρηθεί αυτό το όμορφο έθιμο στον τόπο μας και αφ’ ετέρου για να νιώσομε κι’ εμείς λίγη από εκείνη την ανείπωτη χαρά που ένοιωθαν οι προγενέστεροί μας σε τέτοιες ώρες (Γιάννης Τσικαλάκης Blog).

Παραθέτουμε λοιπόν μερικές από τις γνωστές παραλλαγές του εθίμου με πρώτη την πλέον παράξενη και ίσως μοναδική, θα λέγαμε, για το συγκεκριμένο δρώμενο, που συναντάμε στην κοινότητα των Φλαβιανών κατά την οποία για τις σχετικές προβλέψεις γίνεται η χρήση της Σταχυομαντείας…  

  • Στα Φλαβιανά, λοιπόν, σύμφωνα με τη σχετική περιγραφή του ιστοριοδίφη Εμμ. Τσαλίκογλου «αι νεάνιδες αι οποίαι ήθελον να λάβουν μέρος εις τον κλήδονα, το βράδυ της ιδίας ημέρας, μόλις επέστρεφον  από το Πέλεμε εσχημάτιζον ομάδας και επήγαινον εις τους αγρούς, αφού προηγουμένως η κάθε μια εμερίμνα να έχη μαζί της  εν ψαλλίδιον και επτά κομμάτια μονόχρωμες κλωστές μεταξωτές ή μονόχρωμα υφάσματα μεταξωτά επτά διαφορετικών χρωμάτων.Συμφώνως προς το έθιμον αδιαφορούσαν δια το είδος του χρώματος. Έπρεπε όμως να διαφέρουν.Κάθε κοπέλλα με κάθε τεμάχιον της κλωστής της έδενε 3-4 στάχυα ομού από την μέσην, αφού προηγουμένως ελαφρά εψαλλίδιζε το άκρον ή το κεφάλι των σταχυών της. Προτού επιστρέψουν εις τα σπίτια των καθώριζον τόπο συναντήσεως δια την χαραυγήν της επομένης Παρασκευής. Τας πρωϊνάς ώρας της ημέρας εκείνης προ της ανατολής του ηλίου, από τον τόπο  της συναντήσεως  των ομού κατευθύνοντο αμίλητοι εις τον αγρόν όπου είχον δέσει τα στάχυα των το βράδυ της προτεραίας. Μέχρι του ξερριζώματος των σταχυών των δεν επετρέπετο να ομιλήσουν. Εις τον αγρό κάθε μια, αφού εύρισκε όλα α στάχυα των έλυον  και την σιωπήν των. Μερικαί, εάν επιθυμούσαν, εξήρτων την εκπλήρωσιν κάποιου πόθου των από την νυκτερινή ανάπτυξιν των με το ψαλλίδιον των κομμένων σταχυών. Λόγου χάριν, εάν κατά την αντίληψιν των τα κομμένα μέρη των σταχυών των είχον μεγαλώσει ή αναπτυχθή εκ νέου επαρκώς κατά την νύκτα, ηρμήνευον τούτο ως σημείον ότι οι πόθοι των θα εκπληρωθούν. Τα ξερριζωμένα στάχυα μετέφερον εις το σπίτι όπου επρόκειτο να λάβη χώραν το βαρτουβάρ και τα ετοποθέτουν όρθια εντός μιας λεκάνης πλήρους ύδατος.Το ξερρίζωμα των σταχυών επραγματοποιείτο όπως αναφέρω άνωθι την Παρασκευήν προ της ανατολής του ηλίου. Την ημέραν εκείνην και το Σάββατον τα στάχυα παρέμεναν εντός του νερού ακάλυπτα. Ούτω, μέχρι της Κυριακής, τα κομμένα μέρη των σταχυών ανεπτύσσοντο εκ νέου. Την δε Κυριακήν εκείνην, ήτοι την πρώτην Κυριακήν αμέσως μετά την Κυριακήν της Αναλήψεως,  εκάλουν Κυριακή του Βερτουβάρ- βερτουβάρ παζαρί.Την Κυριακήν μετά το μεσημβρινόν γεύμα των εξάπλωναν τα στάχυα εντός της λεκάνης, της πλήρους ύδατος και ήρχιζε η τελετή του κλήδονος.Μια πρωτότοκος –ανανίν ιλκ κιζί εγένετο νύμφη του βερτουβάρ- βερτουβάρ γκελινή, της έκλειον τα μάτια της με το μανδήλι ή με κάποιο ύφασμα. Μετά εμερίμνων να καθήση αύτη εμπρός από την λεκάνην, την πλήρη ύδατος, και σταχυών με τας ρίζας των. Με κατάλληλον ύφασμα εσκέπαζον την νύμφην ως και την λεκάνην. Αφού προηγουμένως αι λαμβάνουσαι μέρος εις τον κλήδονα έρριπτον διάφορα αντικείμενα εντός της λεκάνης, δυο έκ  των συμμετεχουσών εκάθηντο κάπου και κτυπούσαι τα ντέφια των ετραγούδουν τους γνωστούς στίχους του κλήδονος. Στο τέλος κάθε στίχου η νύμφη έβγαζε από την λεκάνη μιαν χούφτα αντικείμενα ή εάν ήθελε εν μόνον αντικείμενον. Και ούτω αι λαβούσαι μέρος εις τον κλήδονα εμάντευον την τύχην των».[1]
  • Στην Αξό, όπως μας το περιγράφει παρακάτω ο Γ. Μαυροχαλυβίδης, «την Πεντηκοστή, που τη λέγανε τ’ Άγιο Γονάτ’, ήταν ημέρα δοκιμής της τύχης των κοριτσιών. Όσα απ’ αυτά θέλανε να πάρουνε μέρος στα βαχτουβάρια, 2-3 μέρες πρωτύτερα ρίχνανε σ’ ένα τσικί, τσουκί, το καθένα το δικό του σημαδάκι, δακτυλίδι, δακτυλήθρα, χάνδρα, βελονοθήκη, κουμπί, νόμισμα…  Κατά το κιντί παίρνανε μαζί τους ένα κοριτσάκι πρωτότοκο και τις ειδικές τραγουδίστριες και συγκεντρωνότανε εκεί που’χαν το τσουκί με τα σημάδια. Παλαιότερα η συγκέντρωση γινότανε  στη στέγη του Αϊ Γιώργη, όπου πάνω σ’ έναν οριζόντιο στύλο που εξείχε από τον τρούλο καθήμενα παλληκάρια τραγουδούσαν τυχερά στιχάδια του καθενός κοριτσιού».[2]
  • Στη Σινασό, σύμφωνα με τον Αρχέλαο, «αι νεάνιδες εξέρχονται εις τους αγρούς και σημειώνουσιν επτά στάχεις δια νημάτων επτά διαφορετικών χρωμάτων, αποκόπτοντες μικρόν μέρος εκ της κορυφής, το δε Σάββατον αύθις πορευόμεναι εις τους αγρούς αποσπώσι τους σεσημασμένους στάχυς, εάν δεν απέβαλον το χρώμα των και κομίζουσαι οίκαδε ενθέτουσιν εν κάδω εντός ύδατος, ον καλύψαντες φυλάττουσι μέχρι της μεσημβρίας της επομένης… Τότε συναθροιζόμεναι άπασαι επί το αυτό εκλέγουσι νεάνιδά τινα πρωτότοκον ής δένουσι τους οφθαλμούς και ήτις παραλαμβάνει εξ εκάστης νεάνιδος ανά εν αντικείμενον, άπερ ενθέτει εν τω κάδω και είτα εξάγει ανά εν ενώ αι νεάνιδες άδουσι στίχους αναφερόμενους εις διαφόρους ανθρωπίνους τύχας».[3]
  • Στο Σεμέντερε θα έπρεπε οπωσδήποτε το τσικί- δοχείο με τα σημάδια των κοριτσιών να εκτεθεί στο φως του φεγγαριού και το άνοιγμα γινότανε πάντοτε δημόσια.
  • Στα Φάρασα πάλι η σχετική εορτή λάβαινε χώρα με την ιδιαίτερη χρήση του σφογγάτου στο τέλος της βραδιάς… δηλαδή του φαγητού εκείνου που είχε μεταξύ των άλλων και αυγά ομελέτα.
    Φυσικά κι εδώ υπάρχει το κορίτσι που μεταφέρει το κανάτι με το αμίλητο νερό, τα κοσμήματα,  το σκέπασμά του έως τις 29, δηλαδή των Αγίων Αποστόλων αλλά…  την τύχη εύρισκε «αγόρι που είχε στη ζωή και τους δυο γονείς».[4]
  • Στο Σιβριχισάρ οι ανύπανδρες κοπελιές, κυρίως όμως αυτές που επιθυμούσαν την πρόβλεψη, μάζευαν λουλούδια για το δρώμενο. Λουλούδια που τα λέγανε ζουμπούλ, διαφορετικών  χρωμάτων, με τα οποία στόλιζαν το τσομλέκι μέσα στο οποίο τοποθετούσαν τα αντικείμενα. Αυτό λοιπόν το δοχείο το τοποθετούσαν σε ένα χωστό ράφι στον τοίχο του δωματίου.[5]Στην ίδια κοινότητα επίσης εκτός των παραπάνω υπήρχε κα μια ξεχωριστή ένδειξη για το μέλλον αυτών που συμμετείχαν σε τούτο το παιχνίδι της μαντικής. Αν κατ’ ευχή κάποιο από τα σημάδια είχε αποκτήσει σκουριά κατά τη διάρκεια που βρισκότανε στο νερό σήμαινε πως η ιδιοκτήτριά του θα είχε μέλλον ευοίωνο, πως θα είχε καλή υγεία, καλό γάμο με κάποιο νέο, όμορφο και ζαγκίνι- πλούσιο.
  • Στην κοινότητα της Τελμησού σε περίπτωση που δεν μπορούσαν να βρουν υδροφόρο κοπελιά που πληρούσε τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη επίτευξη το δρώμενου, «παίρνανε ένα μικρό παιδάκι (αγόρι- κορίτσι) το οποίο βεβαίως θα έπρεπε να έχει ζωντανούς τους γονείς του… του έδιναν ένα αμεταχείριστο δοχείο… με την υποχρέωση να το γεμίσει από τρία διαφορετικά σπίτια,  που κατοικούσαν μονοστέφανες. Αφού το γέμιζε το έδινε στην παρέα των κοριτσιών τα οποία γυρνούσαν τραγουδώντας στις γειτονιές, προκαλώντας μάλιστα τις ανύπανδρες να παίξουν- συμμετάσχουν με τον Κλήδονα, ρίχνοντας ότι αντικείμενα ήθελε κάθε μια…».[6]
  • Στα Κενάταλα, όπως τουλάχιστον προκύπτει από τις υπάρχουσες μαρτυρίες, το έθιμο λάβαινε χώρα μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας. Σε ανοιχτό χώρο (περίβολος εκκλησιάς-πλατεία) στρώνανε κάποιο κιλίμι πάνω στο οποίο τοποθετούσαν το δοχείο που έφερε το αμίλητο νερό και τα αντικείμενα των κοριτσιών στολισμένο με λουλούδια εποχής.  Υπό τη συνοδεία χαμηλής μουσικής υπόκρουσης η πρώτη της παρέας, προφανώς αυτή που γνώριζε, ξεσκέπαζε τελετουργικά το δοχείο και με αυτό σκέπαζε  τη νέα που θα είχε την τιμή να εξάγει τα αντικείμενα. Αυτή πάλι με τη σειρά έβγαζε ένα-ένα τα αντικείμενα, τα επεδείκνυε στο παρευρισκόμενο κοινό και τα τοποθετούσε πάνω σε κάποιο τραπεζάκι… Συγχρόνως ακουγότανε, με τα σχετικά στιχάκια, το ριζικό της ιδιοκτήτριας του αντικειμένου.

Παρατήρηση

Σύμφωνα κάποιες ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες τούτη η διαδικασία υπήρχε και σε άλλες κοινότητες του χώρου με διάφορες παραλλαγές. Κάποιοι  λοιπόν ισχυρίζονται «πως, ναι μεν έτσι γινότανε τα πράγματα αλλά όχι μια αλλά τρεις φορές. Δηλαδή μετά την πρώτη πρόβλεψη ξαναρίχνανε τα αντικείμενα και πάλι μέσα στο δοχείο με το αμίλητο νερό και η διαδικασία επαναλαμβανότανε  το βράδυ νωρίς και… το βράδυ αργά, χωρίς την παρουσία, ιδιαίτερα στη τελευταία φάση, των παιδιών, μιας και χρησιμοποιούσαν κατά την εξαγωγή των κλήρων- αντικειμένων σατυρικά έως και τολμηρά τραγούδια που προκαλούσαν τους γεροντότερους όπως:

α

Να ήμουνα στο φουστάνι σου κουμπί μαλαματένιο
για να θωρώ το στήθος σου το μαργαριταρένιο,

β

Ζουμπούλι μου σαχσή μαβί (γαλάζιο ανοιχτό) και μενεξεδένιο μου φυντάνι,
κρυφή ήταν η αγάπη μας,  μα βγήκε στο μεϊντάνι

γ

Μωρέ σαρδέλα βρωμερή, σουπιά τηγανισμένη
Μωρέ καρακάξα του γιαλού ποιος διάβολος σε θέλει

δ

Καλέ, έχεις τα μάτια του λαγού τα φρύδια της καμήλας,
έχεις και το κατωσάγονο όπως της προβατίνας». [7]

  • Στα Δήλα την υδροφόρο κοπέλα τη λέγανε νύφη και την στόλιζαν μάλιστα με ένα διάφανο λευκό τούλι. Το κάθε αντικείμενο το εξήγαγε από το δοχείο τελετουργικά, το επεδείκνυε στους παρευρισκόμενους, το ταυτοποιούσε με την ιδιοκτήτρια, έλεγε την παρακάτω ευχή και στη συνέχεια τη σχετική πρόβλεψη.

Αλτσετσίκ ερέν νταλ, αλτινντά γεσίλ χαλί
για Παναγιάμ’ για Χριστοζούμ σεν γκιοστέρ ντογρού γιολού

Δηλαδή

κάτω από το χαμηλό κλαδί ακρανιάς είναι ένα πράσινο χαλί
Παναγιά μου και Χριστέ μου, σεις δείξτε τον ίσιο δρόμο.

  • Σε ορισμένες κοινότητες υπήρχε η συνήθεια το κλείσιμο της βραδιάς να γίνεται με το σπάσιμο του δοχείου τελετουργικά και δημόσια. Από ένα ψηλό σημείο, βράχο ή δώμα ενός σπιτιού, υπό τα όμματα των πάντων αλλά και με τη συνοδεία ιδιαίτερων στίχων, πετούσαν το δοχείο με το νερό, ευχόμενες υγεία και μακροημέρευση.
  • Στο Προκόπι το δρώμενο του κλήδονα λάβαινε χώρα με σαφώς διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι στις περισσότερες κοινότητες του χώρου και μάλιστα με πλήρη ανυπαρξία του αμίλητου νερού. Εκεί λοιπόν την παραμονή τα κορίτσια μάζευαν λουλούδια  από τα περιβόλια και με τα στάχια των χωραφιών κάνανε πλεξούδες,  μέσα στις οποίες κάθε κοπέλα άφηνε κάποιο σημείωμα με τις επιθυμίες της και το κρεμούσε στην εξώπορτα του σπιτιού της για να το βρει ο βαρτουβάρης και να φέρει την επιθυμητή τύχη. Σε αρκετές περιπτώσεις πάλι πίσω από το εικόνισμα των 12 Αποστόλων τοποθετούσαν για τον ίδιο σκοπό δακτυλίδια και σκουλαρίκια με τη συνοδεία αντίστοιχων τραγουδιών. Πάντως και στις δυο περιπτώσεις το βράδυ άναβαν τις προαναφερόμενες φωτιές με τις δυο θρησκευτικές κοινότητες να συμμετέχουν ενεργά.
  • Στην Μαλακοπή εκτός των γνωστών πτυχών του δρώμενου ακολουθούσε χορός στις πλατείες  μπροστά στις εκκλησίες των Αγίων Θεοδώρων και των Αγίων Αναργύρων… με την κάθε σημαδεμένη- αρραβωνιασμένη να κρατά μπουκέτο από βασιλικό και κατιφέδες και «τα παλικάρια, οι νέοι να περιδιαβαίνουν εκεί και να κάνουν γούστο θαυμάζοντας και πειράζοντας τις ομορφάδες… Στο τέλος των χορών οι μητέρες  ή αδελφές των αρραβωνιασμένων κοριτσιών πρόσφεραν με εντολή τους το μπουκέτο στους αρραβωνιαστικούς τους».[8]Το βράδυ ακολουθούσε ο λούλες, δηλαδή εκείνο το έθιμο που περιελάμβανε το άναμμα της φωτιάς μπροστά σε κάθε σπίτι… με το διασκελισμό της από τα μέλη της οικογένειας…[9]
  • Στην Αραβησσό, κατά τους πληροφορητές, το νερό δεν χρειαζότανε να το φέρουνε σύμφωνα με τους γνωστούς κανόνες οι οποίοι ίσχυαν αλλού.  Απλά για την εκτέλεση του εθίμου έβαζαν μέσα στο δοχείο του νερού το “μαρτουβάρ”.[10] Του Αγίου Ιωάννη ανήμερα, στις 11-12 η ώρα περίπου, αφού τελείωναν τις δουλειές του σπιτιού, συγκεντρώνονταν οι γυναίκες και τα κορίτσια για τα βαρτουβάρια.[11]

Επισημαίνουμε την συμμετοχή όλων των γυναικών και όχι μόνο των ανύπανδρων.

  • Σε ορισμένες κοινότητες υπήρχε μια ξεχωριστή συνήθεια. Με το τέλος του δρώμενου τα κορίτσια  έβαζαν νερό στο στόμα τους, από αυτό του κλήδονα, και έτρεχαν σε τρίστρατο περιμένοντας να ακούσουν ένα όνομα. Τέτοιο θα είχε και ο καλός τους.[12]
  • Στη Μουταλάσκη το άνοιγμα του δοχείου με το αμίλητο νερό γινόταν από μια κοπέλα ντυμένης ως νύφη με τη συνοδεία οργάνων αλλά και των λοιπών συμμετεχόντων που έλεγαν τα παρακάτω:

Φαρτιφαρίμ φαρ ολσούν, ιτσί τολού γκιουλ ολσούν.
Φαρτιφαρά γκελενίν ζιαρετί καμπούλ ολσούν

Δηλαδή

Χαρούμενος ο κλήδονας μέσα γεμάτος τριαντάφυλλα.
Όποιος έλθει στον κλήδονα η παρουσία του δεκτή είναι.

  • Στα Μάταλα, πάλι, το έθιμο «παιζότανε» εντελώς διαφορετικά και μάλιστα με την παντελή έλλειψη του αμίλητου νερού. Απλά η πρόβλεψη γινόταν με τις… πέτρες. Σύμφωνα λοιπόν με τις μαρτυρίες ανήμερα της Αναλήψεως οι κοπελιές που επιθυμούσαν την πρόβλεψη της ημέρας πήγαιναν στην κορυφή του όρους Ανάληψη ταγ «για να γιορτάσουν τα βαρτουβάρια… Συνοδευόμενες πολλές φορές από το σύνολο του νεανικού πληθυσμού της κοινότητας που επιθυμούσε να το δει αλλά ταυτόχρονα και να διασκεδάσει.  Εκεί κάθονταν για αρκετό χρονικό διάστημα με τραγούδια και παιχνίδια και σε κάποια στιγμή κατρακυλούσαν  σε προεπιλεγμένο κατήφορο μια στρογγυλή πέτρα που από τη κατεύθυνσή της πρόλεγαν το ριζικό τους. Φυσικά πάντοτε υπό τους ήχους του ντεφιού κα των σχετικών ευτράπελων στίχων. Έτσι:

-Αν πήγαινε ίσια η πέτρα, έλεγαν πως θα παντρευτούν γρήγορα…

-Αν έκανε ελιγμούς, έλεγαν πως θα συναντούσαν δυσκολίες στο γάμο τους…

-Αν η πορεία ήταν δεξιόστροφη, τότε παρά τα όποια εμπόδια όλα θα τελείωναν δεξιά- καλά…

-Αν η πέτρα ακολουθούσε αριστερή πορεία τότε τα πράγματα ήταν δύσκολα αλλά… αλλά πάντοτε υπήρχε η λύση με αντίστοιχα τάματα στον Άγιο.

Το απόγεμα κατέβαιναν στο χωριό με χαρές και τραγούδια στην τούρκικη γλώσσα, από αυτά που συνηθίζονταν εκείνη την εποχή.

Το έθιμο να δοκιμάσουν τα κορίτσια την τύχη τους, δηλαδή τα βαρτουβάρια,  γινότανε την Ανάληψη και όχι του Αγίου Γιαννιού, στις 24 Ιούνη». [13]

  • Στο Τένεϊ, πάλι, τα πράγματα ήταν αρκούντως θα λέγαμε παράξενα. Σύμφωνα με τους πληροφορητές το δρώμενο ήταν γνωστόν, αλλά απασχολούσε τις γυναίκες οι οποίες το παίζανε μάλλον εν κρυπτώ.  Κατά την Οσία Κετσετσίογλου, λοιπόν, «Πέντε μέρες πριν την εορτή του Αγίου Πέτρου και Παύλου των Αποστόλων, στην εορτή του Αγίου Ιωάννου (Γενέσιον Ιωάννη Προδρόμου) στήναμε το βαχτουβάρ. Μαζευόμασταν 10-15 κορίτσια σε ένα σπίτι, κατά γειτονιές και μέσα σε ένα τσομλέκι (πήλινο στενόμακρο αγγείο) βάζαμε το βαχτουβάρ τσιτσεγί- λουλούδι του βαχτουβάρ χρώματος ροζ που φύτρωνε στους ποτιστικούς κήπους. Στο τσομλέκι χύναμε νερό  και ρίχναμε μέσα διάφορα μπιχλιμπίδια, δακτυλίδια, χάντρες, κουμπιά, σκουλαρίκια, κλειδιά η κάθε κοπέλα το δικό της. Το σκεπάζαμε με ένα κόκκινο πανί, το δέναμε γύρω- τριγύρω και το βάζαμε σε μια γωνιά δωματίου.Του Πέτρου και Παύλου των Αποστόλων, μαζευόμασταν πάλι στο ίδιο σπίτι. Λέγαμε τούρκικα:βαχτουβάρ ατσαλί, δηλαδή να ανοίξουμε το βαχτουβάρ και φερφενέ γιαπαλίμ…. Να κάνουμε ρερφενέ- ρεφενέ.Φέρναμε μαζί μας τρόφιμα για να μαγειρέψουμε εκεί: πλιγούρι, βούτυρο, γιαούρτι, αυγά, τυρί. Κρέας όχι, εκεί δεν είχε χασάπικα και μια φορά στους με τρεις μήνες τρώγαμε κρέας.Καθόμασταν γύρω- τριγύρω  στο τσομλέκ δίδοντας το σε ένα κοριτσάκι να το ανοίξει. Στο μεταξύ εμείς παίζαμε ντέφι και λέγαμε στιχάκια του βαχτουβάρ που ήσαν δυο λογιών. Με καλή σημασία και με κακή.Όταν τραβούσε το κοριτσάκι το αντικείμενο μιας από μας εκείνη τη στιγμή  λέγαμε το στιχάκι με τη καλή σημασία… χαιρόμασταν. Το αντίθετο αν ήταν στη σειρά μας το άλλο, με την κακή σημασία.

    Σαν τελειώναμε του δίναμε μια του τσομλέκ και το σπάζαμε. Ύστερα το στρώναμε στο γλέντι. Τρώγαμε, παίζαμε ντέφι και χορεύαμε ως το βράδυ. Ήμασταν μόνο κοπέλες και διαλέγαμε τα βαθειά(;)  σπίτια απ’ όπου δεν ακουγότανε οι φωνές μας για να μην μας πάρουν χαμπάρι».

  • Σε κάποιες κοινότητες του χώρου λαμβάνονταν σχετική πρόνοια για την τύχη του «ιερού νερού» πάνω στο οποίο στηρίχτηκαν οι μαντείες περί των μελλούμενων. Στα Σύλλατα, για παράδειγμα, αλλά και αλλαχού, η κοπελιά που έφερε το αμίλητο νερό, με παράξενη ιεροτελεστία- κάτω υπό τους ήχους μόνο του ντεφιού, έχυνε το νερό της υδροφόρου μέσα σε ένα πηγάδι σταυρωτά… και στη συνέχεια σκέπαζε το στόμιό του με ένα κόκκινο πανί.Σύμφωνα, λοιπόν, με την κυρίαρχη πίστη, το μεσημέρι ή τα μεσάνυκτα ακριβώς «σήκωναν προσεκτικά το πανί ώστε να μην δει φως το νερό το πηγαδιού και χαθεί η υπάρχουσα μαγεία… βάζανε το κεφάλι τους μέσα για να καθρεπτιστούν… Ανάλογα με το πρόσωπο που βλέπανε κατά την έξοδο- σήκωμα της κεφαλής, μπορούσαν και πάλι να προβλέψουν πολλά και διάφορα. Έτσι αν βλέπανε πρώτα κάποιο αγόρι πίστευαν πως θα κάνουν αγόρι, το αντίθετο αν έβλεπαν κορίτσι… αν βλέπανε γριά- γέρο πως θα ζήσουν χρόνια πολλά κλπ».[14]

Επισημαίνουμε πως το ανωτέρω επιπλέον έθιμο- δρώμενο μπορούσε να έχει και συνέχεια  με τη χρησιμοποίηση της πηγαδομαντείας… Οι κοπελιές που ζητούσαν την πρόβλεψη στεκόταν γύρω από το στόμιο του πηγαδιού με την ίδια κοπέλα που έφερε το αμίλητο νερό, και τη βοήθεια κάποιας που ήταν μυημένη, να ρίχνει  κάποιο αντικείμενο της αιτουμένης την πρόβλεψη… Από τα σχήματα λοιπόν το νερού με την πτώση του αντικειμένου και με φυσικά με απεριόριστη φαντασία διαισθάνονταν  τις πιθανές μελλοντικές εκβάσεις, έλεγε – πρόβλεπε το μέλλον.

Παρατήρηση

Είναι τόσες και μάλιστα αρκούντως παράξενες οι παραλλαγές του εθίμου στο ελληνικό χώρο, που πραγματικά  καθίσταται αδύνατη  η καταγραφή όλων. Απλά και εις ένδειξη αναφέρουμε αυτήν που βρίσκεται σε αγαστή συνάρτηση με τη Μολυβδομαντεία και παρατηρείται στην Σμύρνη και σε κάποια νησιά του Αιγαίου.

Το δρώμενο παίζεται με την ίδια περίπου σειρά, τα ίδια πρόσωπα, εκτός των αντικειμένων που ρίπτονται εντός του δοχείου. Εκεί απλά ρίχνουν καυτό λιωμένο… μολύβι.[15] Από το σχήμα λοιπόν που θα πάρει κατά την επαφή του με το νερό και το πάγωμά του, μπορούν κατά τους μυημένους να εξαχθούν πολύτιμα συμπεράσματα περί του μελλοντικού γάμου της αιτουμένης την πρόβλεψη κι όχι μόνο. «Αν σχηματίσει στύλο ή στύλους, θα παντρευτεί η ενδιαφερόμενη… αν ο στύλος είναι ένας, μοναχός του θα είναι ο γαμπρός, χωρίς πατέρα και μητέρα, αν δυο, θα είναι με τον πατέρα του ή την μητέρα του, αν πολλοί θα προέρχεται από μεγάλη φαμίλια… στύλος καλοκαμωμένος  δείχνει βασταγμένο άνδρα, αν πάρει το μολύβι σχήμα μακρουλό, σημαίνει πέννα και συνεπώς σύζυγο μορφωμένο…».  [16]

Κώστας Νίγδελης
συνεχίζεται

____________________________________________

[1] Εμμ. Τσαλίκογλου, ό.π. σ. 333
[2]Γ. Μαυροχαλυβίδης, ό.π. σ. 303
[3] Ι.Σ. Αρχέλαος, ό.π. σ. 87
[4] Δ. Λουκόπουλος- Δ. Πετρόπουλος ό.π. σ. 125
[5] Μαρτυρία Ηλία Αντωνιάδη
[6] Μαρτυρία Οσίας Λαγοματίδου (Τελμησός)
[7] Δημοτικά
[8]Μαρτυρία Θεόδωρου Αποστολίδη ( Μαλακοπή)
[9] Μαρτυρία Δέσποινα Φειδοπούλου Κ. (Μαλακοπή) «Ν΄ανάψωμε τα (τις) λούλες λέϊσκαμ. Ανάβαμε στα θύρα μας μπροστά αποβραδίς… καλαμούδια. Τα παιδιά έπαιρναν από ένα σακί και πήγαιναν στα χωράφια και τα γέμιζαν καλαμιές από τα σιτάρια ή τη σίκαλη. Ανάβαμε φωτιά και τα παιδιά πηδούσαν  στη φωτιά πάνω…».
[10] Λουλούδι κίτρινο με ωραία μυρωδιά.
[11] Μαρτυρία Σοφίας Δεβλέτογλου (Αραβησσός)
[12] Το τρίστρατο φαίνεται πως είναι συνηθισμένο στα δρώμενα της Καππαδοκίας. Βλ. σχετικά με τα δρώμενα της Αγίας Βαρβάρας.
[13] Μαρτυρία Χατζόπουλου Χαράλαμπου (Μάταλα)
[14] Μαρτυρία Γιάννη Σταματιάδη (Σύλλατα)
[15] Παραπλήσια είναι η κηρομαντεία… με το λιωμένο κερί.
[16] Γεώργιος Μέγας, Ζητήματα ελληνικής λαογραφίας, ό.π.  σ. 131

Κλήδονας Γ’

Αντικείμενα χρήσης
Κληρομαντεία

klidonasΌπως προαναφέραμε κατά τους μελετητές του εθίμου τα αντικείμενα ή οι κλήροι (κληρομαντεία),  που έριχναν τα κορίτσια τα οποία επιθυμούσαν τη σχετική πρόβλεψη, ήταν πολλά μα και πολλές φορές παράξενα. Θα λέγαμε μάλιστα και ίσως με κάποιον απόκρυφο συμβολισμό. Σε κάθε περίπτωση πάντως επιδιωκόμενος σκοπός: η γνώση του μέλλοντος και της προσωπικής πορείας της καθεμιάς που συμμετείχε σε τούτο το παιχνίδι της χαράς.

Σύμφωνα λοιπόν με τους πληροφορητές που γεννήθηκαν, έζησαν και συμμετείχαν αρκετές φορές στο δρώμενο αντικείμενα που έριχναν τα κορίτσια ήταν:

  • -δακτυλίδια… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη κάποιο μελλοντικό γάμο…
  • -βέρες… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη την πορεία του ήδη υπάρχοντος γάμου…
  • -σταυρός… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη τη ζωή γενικά της αιτούσης …
  • -κορδόνι… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη το «δέσιμο» κάποιου τυχερού…
  • -κλειδιά… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη την ευτυχία της οικογένειας – σπιτιού αλλά και της επιστροφής του ξενιτεμένου συζύγου, αρραβωνιαστικού, πατέρα, αδελφού.
  • -καρφί… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη την απαλλαγή από το μάτι κλπ…
  • -ματάκι… με επιδιωκόμενη πρόβλεψη την προστασία από κάθε κακό.

Αλλά  και:

Χάνδρες, μικρά σταυρουδάκια, κουμπιά, κέρματα, υπολείμματα κεριού…

Λοιπά αντικείμενα

Ευνόητο πως τα υπό χρήση αντικείμενα για την  τοποθέτηση των κλήρων ήταν  πολλά, με διάφορες ονομασίες, ανάλογες φυσικά με τους τοπικούς ιδιωματισμούς.

Οφείλουμε πάντως να επισημάνουμε πως παρατηρήθηκαν δυο κυρίως βασικών τύπων.

-Αυτά που ήταν καμωμένα με ξύλο… ξύλινοι δηλαδή κάδοι.

-Πήλινοι, οι περισσότεροι.

Ιδιαίτερα οι τελευταίοι θα έπρεπε να καλύπτουν τις σχετικές ανάγκες και συνεπώς να είναι αρκετά μεγάλοι  για να παίρνουν το νερό και όλα αντικείμενα… και φυσικά με μεγάλο στόμιο για να μπορεί η εντεταλμένη κοπέλα να τοποθετεί μέσα του το χέρι της, να χουφτώνει το αντικείμενο και να το βγάζει μετά σχετικής ευκολίας.

Μερικές από τις ονομασίες που βρήκαμε στη σχετική βιβλιογραφία του χώρου:

-υδροφόρος

-κανάτα- δοχείο

-τομλέκι- δοχείο

-τσικί, τσουκί

-κάδος

Το έθιμο… γενικά

Επισημαίνουμε πως  Κλήδονας είναι μια λαϊκή μαντική διαδικασία, από τις πλέον τελετουργικές των παραδόσεών μας, σύμφωνα με τον οποίο αποκαλύπτονται στις μεν άγαμες η ταυτότητα του μελλοντικού συζύγου, στις δε άλλες, αρραβωνιασμένες, παντρεμένες, χήρες… το ζητούμενο επιθυμητό.

Για τον κλήδονα μπορούμε μετά βεβαιότητας επίσης να καταθέσουμε πως επρόκειτο περί ενός κοινού σχετικά δρώμενου, που διαδραματιζόταν σε όλα τα γεωγραφικά διαμερίσματα της Ανατολής με απειροελάχιστες παραλλαγές.

Σε γενικές γραμμές το έθιμο διαδραματιζότανε ως εξής:

παραμονή του αγίου κοπέλες από την ίδια κοινότητα μαζεύονταν σε κάποιο σπίτι και μέσα σε ένα πήλινο τομλέκι- δοχείο έριχνε καθεμία από ένα κόσμημα του τύπου σταυρός, δακτυλίδι, βραχιόλι, γαλάζια χάνδρα ή κάποιο κλειδί, νόμισμα… στη συνέχεια γέμιζαν την κανάτα- δοχείο με το αμίλητο νερό,[1]  το έκλειναν- σφράγιζαν  με λουλούδι ή κάποιο πανί με λουλούδια,[2] το λεγόμενο βαχτουβάρ τσιτσεγί και το τοποθετούσαν σε κάποια γωνιά ενός δωματίου. Εκεί έμενε έως την άλλη ημέρα, ανήμερα του Αγίου Ιωάννη δηλαδή, ή την εορτή των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου οπότε σε μια νέα μάζωξη των ιδίων κοριτσιών ξεσκέπαζαν το δοχείο και ένα μικρούλικο κορίτσι ή αγόρι κατά περίπτωση και πάντοτε με κλειστά τα μάτια έβαζε το χέρι και έπιανε ένα- τυχαία πάντοτε- αντικείμενο υπό την απαγγελία ευτράπελων ή μη στίχων των παρευρισκομένων κοριτσιών. Φυσικά με την τύχη της καθεμιάς να υποδηλώνεται από το νόημα των συγκεκριμένων στίχων κατά την έξοδο του αντικειμένου… αλλά και από την κατάστασή του. Γιατί αν για παράδειγμα το αντικείμενο είχε ή πήρε να σκουριάζει θεωρείτο ως κακός οιωνός ή σε κάθε περίπτωση πως δεν θα επιτυγχάνονταν τα επιθυμητά. Φυσικά ακολουθούσε οινοποσία και χορός.

Πάντως και σε κάθε περίπτωση τα κοινά χαρακτηριστικά όλων των πρακτικών- δρώμενων ήταν:

  • η παραμονή του Αγίου Ιωάννου για το κλείδωμα και ανήμερα το ξεκλείδωμα ήταν ο χρόνος τέλεσης του δρώμενου, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρήθηκε απόσταση μιας ολάκερης εβδομάδος…[3]
  • το κλείδωμα του δοχείου με λουλούδια, πανί, αλυσίδα…[4] και η τοποθέτησή του στο δώμα, στην αυλή, κάτω από μια τριανταφυλλιά…
  • ή το κλείδωμα και η τοποθέτησή του σε ανοιχτό χώρο υπό το φως των άστρων για να «ξαστριστεί», να αποκτήσει δηλαδή όλες εκείνες τις μαγικές ιδιότητες που θα του δώσουν τη δυνατότητα για ορθές προβλέψεις.
  • το ξεκλείδωμα του δοχείου τελετουργικά υπό τους ήχους ορισμένων στίχων…
  • η πίστη πως τα σημάδια θα βγουν αληθινά… ιδιαίτερα μάλιστα αυτής που  θα έβγαινε πρώτο από το δοχείο που ήταν και η καλορίζικη της χρονιάς…
  • οι φωτιές και οι χοροί.

Το κλείδωμα του δοχείου με το αμίλητο νερό και τα σημάδια των κοριτσιών γινόταν με τη συνοδεία των παρακάτω στίχων:

Κλειδώνουμε τον κλήδονα με του αϊ Γιαννιού τη χάρη

και ποια ’ναι καλορίζικη θα πάρει παλληκάρι.

Το ξεκλείδωμα γινότανε από το ίδιο κοριτσάκι ή κορίτσια που κάνανε το κλείδωμα με τους παρακάτω στίχους:

Ανοίγουμε τον κλήδονα με του αϊ Γιαννιού τη χάρη

και όποια είναι καλορίζικη να έρθει να τον πάρει.

ή

Ανοίγουμε τον κλήδονα με του αϊ Γιαννιού τη χάρη

κι’ όποια έχει ριζικό σήμερα να το πάρει

 

Τέλος να σημειώσουμε πως συνηθιζότανε αποβραδίς του Αγίου Ιωάννου οι νεαρές κοπέλες να πλέκουν στεφάνι του Κλήδονα, που πάντοτε θα έπρεπε να έχει τουλάχιστον:

Στάχια… για το μπερεκέτ και την αφθονία των αγαθών.

Σκόρδο… για την υγεία και τη μακροημέρευση όλης της οικογένειας.

Φύλλα συκιάς… για να είναι η ζωή της κοπέλας γλυκιά σαν το μέλι των σύκων.

Φύλλα ελιάς… για τη δυναμική και την προκοπή της.

Αμπελόφυλλα… για την ευτυχία της. [5]

Κώστας Νίγδελης
συνεχίζεται

__________________________________________________

[1] Νερό που μετέφερε κάποια κοπέλα από τη βρύση χωρίς να μιλά…
[2] Το κλείδωμα του δοχείου  πάντοτε έπαιρνε τελετουργικό χαρακτήρα με το σταύρωμα του στομίου, το σχετικό  τραγούδι κα τις πολλές ευχές… Συνήθως το έκλειναν με κόκκινο πανί το οποίο στερέωναν  με κλωστή ιδίου χρώματος και το διακοσμούσαν με άνθη εποχής. Καταγράφεται ακόμη κλείδωμα με φύλα συκιάς τα οποία στο τέλος του δρώμενου χρησιμοποιούνταν και ως φυλακτά… Από εκεί και πέρα σε κάθε σχεδο κοινότητα πρατηρούνται διάφορες θα λ΄γαμε παραλλαγές.
[3] Θανάσης Κωστάκης, Η Ανακού, ό.π. σ. 251 «Αποβραδίς στις 23 Ιουνίου… και τα άφηναν εκεί έως την ερχομένη Κυριακή».
[4] Εννοείται πως το κλείσιμό του ήταν εξαιρετικό και πολυποίκιλο. Φύλλα και άνθη εποχής, πανιά κεντημένα ιδιαίτερα κόκκινου χρώματος.
[5] Σύμφωνα με τους πληροφορητές τα τελευταία χρόνια και προ της Εξόδου όλα αντικαταστάθηκαν με στάχυα και λουλούδια εποχής

Το ολοκαύτωμα των Τσιγγάνων

tsiganPorrajmos, δηλαδή Αφανισμός

2 Αυγούστου, Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Τσιγγάνων

Ζητώ να μου δώσετε την κλίμακα με τα ονόματα
όλων όσων θανατώθηκαν στο όνομα
της προόδου, της ηθικής, της θρησκείας, της καθαρότητας,
της ομοιομορφίας.
Και τότε εγώ θα πέσω από την κορυφή της κλίμακας
με το κεφάλι προς τα κάτω

Β. Μπελίνσκι

Βερολίνο 1933. Η Νύχτα των Κρυστάλλων.  Το ναζιστικό καθεστώς προωθεί μια κοινωνική συνοχή στηριγμένη στο ναρκισσισμό του «εθνικού εμείς», καθιστώντας την κοινωνία πρόθυμη να υπερασπιστεί με κάθε τρόπο τη φυλετική της καθαρότητα. Τα πρόσωπα (και άρα οι πολίτες) κρύβονταν συχνά πίσω από την απρόσωπη άρεια συλλογική ψυχή, επενδύοντας στα γυμνασμένα σώματα των μαχητών και στην αδρή «καθαρότητα» του δημόσιου χώρου βασικές κοινωνικές και ψυχολογικές προσδοκίες τους, αλλά και τις εξατομικευμένες ευθύνες τους. Στο καθεστώς αυτό συνοδεύουν λίγο λίγο τους Εβραίους στη φρικιαστική πορεία του «αποδιοπομπαίου τράγου» οι αριστεροί, αρκετοί φιλελεύθεροι, οι ομοφυλόφιλοι, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και οι Αθίγγανοι. Μια κοινωνία καθαρών που στο όνομα της καθαρότητας βρωμίζει πιο πολύ από κάθε άλλη φορά, πετώντας «ακάθαρτους»(!) ανθρώπους στα στρατόπεδα όπως τα άπλυτα ρούχα σε μια βιαστική επίσκεψη στο πίσω μέρος της ντουλάπας.

Βερολίνο 10 χρόνια μετά. Δεκαπέντε Νοεμβρίου του 1943: Ο αρχηγός των SS Χάινριχ Χίμλερ εκδίδει την πιο υποτιμημένη στην ιστορία του Ολοκαυτώματος διαταγή, με την οποία οι τσιγγάνοι εξομοιώνονταν με τους εβραίους, όσον αφορά το (μη) ανθρώπινο στάτους τους στην ναζιστική κοινωνία. Το άμεσο αποτέλεσμα αυτής της απόφασης ήταν κοντά ένα  εκατομμύριο  τσιγγάνοι να οδηγηθούν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως και οι εβραίοι συμπολίτες τους, και να βρουν φρικτό θάνατο στα κρεματόρια των Ναζί. Το δικό τους Ολοκαύτωμα το ονομάζουν στη γλώσσα τους Ποράιμος (Porrajmos), δηλαδή Αφανισμό.

Αλλά η Διαδρομή προς τον Αφανισμό δεν δημιουργήθηκε μέσα σε 10 μόλις χρόνια. Η πορεία των Τσιγγάνων στην Ευρώπη είναι γεμάτη με ιστορίες εθνοκάθαρσης, εξευτελισμού, βασανιστηρίων, απαγωγών παιδιών, καταναγκαστικής εργασίας αποκλεισμού από κάθε απόπειρα (ηθελημένης ή αθέλητης) «ενσωμάτωσης» ή τριβής και παιδείας. «Το 16ο και 17ο αιώνα, ο διωγμός των τσιγγάνων είναι καθεστώς σε όλη την Ευρώπη με διάφορες μορφές: εξόντωση με «φωτιά και σίδερο» στη Γαλλία, καταδίκη σε εξορία όλων ανεξαιρέτως από την Ισπανία, κρέμασμα στην Αγγλία και προσπάθειες εξαναγκασμένης αφομοίωσης σε άλλες χώρες. Στη Ρουμανία ήταν για αιώνες σκλάβοι: η μακραίωνη δουλεία τους τερματίστηκε μόλις το 1856. Ο διωγμός των τσιγγάνων έφτασε όμως στη συμβολική και υλική κορύφωσή του στη ναζιστική Γερμανία», αποκαλύπτοντας μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις στην ιδεολογία των Ναζί, και την δυνατότητα ως δυναμικά εξελισσόμενη ιδεολογική κατασκευή να εξοντώσουν στο μέλλον ακόμη και Άρειους την καταγωγή, καθώς η εδραιωμένη σε κριτήρια φόνου συνοχή της κοινωνίας τους εξελισσόταν από τις οικονομικές και ιστορικές περιστάσεις:

Όπως έχει επισημανθεί «στα πρώτα χρόνια του Τρίτου Ράιχ οι Ρομά αποτέλεσαν ένα πρόβλημα για τη φυλετική ιδεολογία του Χίτλερ. Ήδη είχε επικρατήσει ως πιο αξιόπιστη η εκδοχή ότι οι Ρομά είχαν μεταναστεύσει περίπου τον 11ο αιώνα μ.Χ από την περιοχή Punjab της Ινδίας αφού η γλώσσα τους είχε αξιοσημείωτες ομοιότητες με τα ινδικά και την αρχαία σανσκριτική. Με άλλα λόγια οι Ρομά μιλούσαν μία Ινδο-ευρωπαϊκή γλώσσα, απόδειξη της Άρειας καταγωγής τους.»

Οι Ναζί όμως είχαν αποφασίσει να εξαφανίσουν τους Ρομά αφού ήδη από το 1933 με την περίφημη έκθεση «το θαύμα της ζωής» είχαν εξαγγείλει το στόχο τους: να σταματήσουν την αναπαραγωγή της «ανάξιας να βιωθεί» ζωής. «Τελικά ο ναζί φυλετιστής Hans Gunther προσέθεσε έναν κοινωνικοοικονομικό παράγοντα στην θεωρία της φυλετικής καθαρότητας. Αν και παραδέχτηκε ότι οι Ρομά είναι πράγματι απόγονοι Άρειων, προσέθεσε ότι ανήκαν στις φτωχές τάξεις και ανακατεύτηκαν με τις «κατώτερες» φυλές κατά τη διάρκεια της περιπλάνησής τους». Αυτή η φυλετική επιμειξία με τον ταξικό προσανατολισμό, «που εξηγούσε τη φτώχια και το νομαδισμό τους, απειλούσε την άρεια ομοιογένεια». Οι τσιγγάνοι έγιναν έτσι άθελά τους ο λόγος να μπολιαστεί ο καθαρός ναζί φυλετισμός με κοινωνικά κριτήρια και το 1935 με τους νόμους της Νυρεμβέργης μπήκαν στην κατηγορία των «ακοινωνικών» και έτσι τους αφαιρέθηκε η ιθαγένεια και μαζί της το στάτους του ανθρώπου και του πολίτη.

Το 1942 ο Χίμλερ διέταξε τη μεταφορά των Ρομά στο Άουσβιτς Μπιρκενάου, διαταγή που αντιστοιχούσε στην απόφαση για την «τελική λύση» στο εβραϊκό «πρόβλημα». Το Νοέμβριο του 1943 οι Ρομά μπήκαν στο ίδιο επίπεδο με τους Εβραίους και τοποθετήθηκαν σε στρατόπεδα εξόντωσης. Στις 2 Αυγούστου του 1944 εξοντώθηκαν σε θαλάμους αερίων όσοι είχαν απομείνει στο Άουσβιτς, σηματοδοτώντας μια από τις φρικτότερες ημέρες στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, ο αριθμός των τσιγγάνων που έχασαν τη ζωή τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης αγγίζει τις 800.000 ψυχές, ενώ και οι ναζιστικές κυβερνήσεις της Ουγγαρίας, της Ρουμανίας και της Κροατίας είχαν τη δική τους συνεισφορά στον μακάβριο απολογισμό. Όμως, ο δικός τους Αφανισμός παραμένει άγνωστος ίσως επειδή οι τσιγγάνοι ή Ρόμα δεν κατάφεραν ποτέ να συγκροτήσουν αστική τάξη ώστε να δημιουργήσουν την δική τους μεγάλη αφήγηση μέσα από έναν πολιτισμό γραφής ή κρατική οντότητα για να υποστηρίξει την υπόθεσή τους.

Και όμως μελετητές υποστηρίζουν ότι σχεδόν ολόκληρος ο τσιγγάνικος πληθυσμός εξοντώθηκε στην Κροατία, την Εσθονία, τη Λιθουανία, αλλά και χώρες του «Ευρωπαϊκού πυρήνα» όπως το Λουξεμβούργο και η Ολλανδία.

«Η πληθυσμιακή ομάδα των Τσιγγάνων (Ρομά, Σίντι και Μανούς) πλήρωσε το μεγαλύτερο φόρο αίματος από κάθε άλλη, αν οι δολοφονίες μελών της συγκριθούν με το συνολικό πληθυσμό της. H σφαγή των Σίντι (Γερμανοί Τσιγγάνοι) και των Ρομά δεν αναγνωρίζεται σήμερα (τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα) ως γενοκτονία, και το 2005 όταν έγινε η μεγάλη εκδήλωση για τα εγκαίνια του μνημείου του Ολοκαυτώματος στο Βερολίνο από το μνημείο – και από τη Μνήμη – αποκλείστηκαν (και) τα θύματα Τσιγγάνοι.» Αλλά το ιντερμέτζιο του Ολοκαυτώματος, που θα έκαιγε μια ολόκληρη ήπειρο και εκατομμύρια από τους χριστιανικούς της και όχι μόνο πληθυσμούς, έχοντας ως θύμα πέρα από τις ζωές και τον ίδιο τον πολιτισμό της, περιλάμβανε και τους Τσιγγάνους.

«Όπου πήγαμε στρέψαμε το γιο ενάντια στον πατέρα και κάναμε το φίλο, του φίλου του εχθρό» έγραψε ο Μπρεχτ στο «Τρόμος και Αθλιότητα του Γ’ Ράιχ». Όμως ο ναζισμός, παρ’ όλο που άφησε πίσω έναν κόσμο ερειπωμένο, δεν έχει «ψοφήσει»: Είναι ακόμη παρών,  κρυμμένος χρόνια μέσα στο κουκούλι του, όπως θύμιζε ο Πρίμο Λέβι, και σήμερα βγάζει σιγά σιγά το κεφάλι του έξω και μας κοιτά, μικρό μάτι του σκότους που μεγαλώνει το μέσα κι έξω μας σκότος. Από μια πολιτική τάξη που θέλει ή ανέχεται  (καθένας κι ένα αξίωμα, σαν το πουλί μες το κλουβί του, δεν έγραψε ο Σεφέρης;) την ιστορική ροή προς την νέα δουλεία για τους πολλούς γραφικοποιώντας κάθε αντίσταση μιας φύσης ανθρώπινης που πρέπει να πεθάνει, και από μια κοινωνία που από την Αραβοφοβία (πχ κατσαριδοποίηση των Παλαιστινίων) μέχρι τον αντισημιτισμό, και από τους Τζιχαντιστές στην Ανατολή μέχρι τους νεοναζί στην Δύση (ο Μπρέιβικ ζει ανάμεσα μας), οι φυλετικοθρησκευτικές αναγνώσεις όλων των πλευρών  διαχέονται ως κυρίαρχος λόγος για να συγκαλύψουν τις οικονομικοπολιτικές αιτίες, αποτελώντας το πιο γόνιμο χωράφι για το «Θηρίο».

Σε έναν κόσμο που τον αφήνουν πολιτικά και φιλοσοφικά απαίδευτο για να τον χειραγωγούν διαρκώς, που χειραγωγώντας τον φόβο και την ανάγκη του (αλλά και τις υπαρκτές του αντιθέσεις σε σχέση με το καλό και το κακό), αλληλοεξοντώνεται ευκολότερα από ό,τι οργανώνεται για να σωθεί, ο ναζισμός, παρ’ όλο που άφησε πίσω του έναν κόσμο ερειπωμένο, δεν έχει «ψοφήσει»: Χρόνια προετοίμαζε την αλλαγή του για να εμφανιστεί ξανά με καινούργιο πρόσωπο, μη αναγνωρίσιμο, πιο αξιοσέβαστο, προσαρμοσμένος στις καινούργιες συνθήκες ενός πλανήτη ο οποίος έβγαινε από την καταστροφή που ο ίδιος ο φασισμός είχε προκαλέσει» (Λέβι). Κι όμως το παλίμψηστο του αποτελείται από τις πολλές μικρές μας συμπεριφορές, και από τις πολλές μας απουσίες από όλες τις σημαντικές για μας αποφάσεις, πρεζομένοι και πρεζομένες μπροστά στην μιντιακή αναπαράσταση ενός κόσμου που όσο πεθαίνει τόσο πιο έντονα μακιγιάρεται.

Η Άρεντ όριζε ως το πιο σημαντικό καθήκον μας στον αντιφασιστικό αγώνα και στην παροχή της αντίστοιχης αντιφασιστικής παιδείας το να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που μετατρέπει απλούς ανθρώπους σε όργανα του ολοκληρωτισμού. Είχε επισημάνει πως ο μέγιστος κίνδυνος δεν προέρχεται μονάχα από την ατόφια συγκρότηση του ναζισμού (γι’ αυτό και υπάρχει κι ένας βαθιά συστημικός αντιφασισμός… ένας αντιφασισμός που δρα λεκτικά ως πεδίο συνοχής της διαπλοκής της μεταδημοκρατίας την ίδια στιγμή που πρακτικά τον και την υπο-στηρίζει) αλλά από την τάση απενοχοποίησης και αποδοχής συγκεκριμένων καθεστώτων και συμπεριφορών μπροστά στην σύγκριση με το απόλυτο Κακό. Σήμερα η προειδοποίησή της ακούγεται ίσως περισσότερο επίκαιρη από ποτέ και συμπυκνώνει την απειλή του ναζισμού και την μέγιστη ανηθικότητα της ύπαρξης αντιφασισμού πολλών ταχυτήτων, της αποδοχής να υπάρχουν ξεχασμένα ολοκαυτώματα όπως των Ρομά, αφανισμένων διπλά, ως Άνθρωποι κι ως Μνήμη: «Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στο να αναγνωρίσουμε τον ολοκληρωτισμό ως την κατάρα του αιώνα θα ήταν μια τέτοια εμμονή με αυτόν που θα μας εμποδίζουμε να δούμε τα πολλά εκείνα μικρά και όχι τόσο μικρά κακά με τα οποία είναι στρωμένος ο δρόμος προς την κόλαση.» Και όταν φτάσουμε εκεί στο όνομα της «καλύτερης θέας», στο όνομα της «προόδου», θα μπορούμε (θα επιβάλλεται) να πέσουμε από την κορυφή της κλίμακας «με το κεφάλι προς τα κάτω».Porrajmos, δηλαδή Αφανισμός

 

Ελένη Καρασαββίδου

http://eagainst.com/articles/%CF%84%CE%BF

http://athriskos.gr/4220

http://www.exandasdocumentaries.com/series/without-homeland/exandas-holocaust.php

http://www.agon.gr/news/160/ARTICLE/21161/2013-04-12.html

[vsw id=”ckWwNpMQC1A” source=”youtube” width=”625″ height=”444″ autoplay=”no”]