Σεμέντερε – Σχολικά και Γλωσσικά

Σχολικά…

«Η της Σεμέντρας χωρίου προς ανατολάς του Ανταβάλ… Και ενταύθα οι ομογενείς οίτινες γεωργοί προ ολίγων ετών διετέλουν εις αξιοθρήνητον κατάστασιν, αλλ’ από τινος ηναγκάσθησαν να τραπώσι και ούτοι εις την ξενητείαν και ούτως σπουδαίως εβελτιώθη η οικονομική αυτών κατάστασις… ενέργειαι δε αρξάμενοι εν Κωνσταντινουπόλει προς προικισμόν των εκπαιδευτηρίων προσέκρουον εις την παρούσαν ανωμαλίαν και εσταμάτησαν». [1. Σία Αναγνωστοπούλου, ό.π. σ. 456]

Η ανωτέρω βιβλιογραφική αναφορά, που ειρήσθω εν παρόδω, αποτελεί τμήμα της Προξενικής Αναφοράς του 1916 για τις ιδιαίτερες πατρίδες της καθ’ ημάς Ανατολής, είναι σαφέστατη.  Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου[2. Μαρτυρία Κατερίνας Κελεκτσόγλου, ό.π. «Δεν πήγα στο σχολείο, στα χρόνια μου δεν υπήρχε» Σημ: η πληροφορήτρια σύμφωνα με τους καταγραφείς γεννήθηκε το 1886.]…  και με κάποιες άλλες πως υπήρχε έλλειψη σχολικών πονημάτων, η μάθηση να είναι αποκλειστική περίπου υπόθεση των αγοριών, πως τα κορίτσια «βγαίνανε ως δούλες (υπηρέτριες) αμέσως στη δουλειά…». [3. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π. « Στον καιρό μου είχαμε όλα, όλα τρία βιβλία. Το αλφαβητάρι, τον εφτωχό ( ;), το ψαλτήρι. Τα μάθαινες κι έβγαινες δάσκαλος. Στα δικά μου τα χρόνια πολύ σπάνια πήγαιναν κορίτσια  στο σχολείο. Προπάντων τα φτωχά κορίτσια. Πώς να πας σχολείο; Ρούχα ήθελες, παπούτσια ήθελες, γι αυτό από μικρές μας βάζανε δούλες».]

Επισημαίνουμε βεβαίως πως η τεράστια απόσταση μεταξύ των πρώτων και των  δεύτερων μαρτυριών για τα σχολικά δρώμενα, οφείλεται στις διαφορετικές εποχές που περιγράφονται. Αυτής του δευτέρου μισού του 19ου αιώνα, με αυτήν της πρώτης δεκαετίας του 20ου.

Σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες η κοινότητα του Σεμέντερε βεβαίως και είχε σχολείο… το οποίο μάλιστα περιγράφεται από πληροφορητές που φοίτησαν στις τάξεις του, παίξανε στους χώρους του.

Έτσι:

  • Επρόκειτο περί ενός μικρού ισογείου κτηρίου χτισμένου με πελεκητή πέτρα κολλητά σχεδόν με την εκκλησία του Αγίου Βασιλείου.
  • Είχε τρεις αίθουσες διδασκαλίας. Μια μεγάλη στα δεξιά, την οποία χρησιμοποιούσαν και για τις διάφορες σχολικές εκδηλώσεις και απέναντί της με ένα διάδρομο να τις χωρίζει, δυο μικρότερες.
  • Υπήρχε περιφραγμένος αύλειος χώρος μπροστά και κήπος με πολλά δένδρα στο πίσω μέρος.
  • Το σχολείο ήταν εξατάξιο με τρεις δασκάλους. Μεταξύ αυτών που υπηρέτησαν  μέχρι την Ανταλλαγή ήταν το ζεύγος Αλεξάνδρου και Ευδοξίας Βαφειάδου.
  • Δεν υπήρχε διαχωρισμός αγοριών και κοριτσιών με «τα αγόρια και τα κορίτσια να είναι ανακατωμένα μαζί».[4. Μαρτυρία Ευδοξίας Βαφειάδου, ό.π.]
  • Το σχολείο επιτάχθηκε το 1916 από τον τουρκικό στρατό. Η δημογεροντία άμεσα κάλυψε τις ανάγκες για σχολική στέγη με την ενοικίαση ενός σπιτιού στην άκρη του χωριού.
  • Οι αδελφότητες της Πόλης και των Η.Π.Α. ήταν αυτές που ανέλαβαν συνολικά και σχεδόν αποκλειστικά το βάρος της συντήρησης του κτηρίου, της αγοράς των απαραιτήτων εποπτικών μέσων, βιβλίων, ξυλείας για θέρμανση, αλλά και της πληρωμής του προσωπικού.  Πάντοτε όμως υπό την εποπτεία και διαχείριση της Σχολικής Επιτροπής που κατά καιρούς μηχανεύονταν ποικίλους τρόπους για την ενίσχυση του σχολικού ταμείου και την καλυτέρευση των πραγμάτων όπως:
  • Με τη δημοπρασία του ανάμματος της φωτιάς την  παραμονή των Φώτων.[5. Μαρτυρία Ευδοξίας Βαφειάδου, ό.π. «Στα Φώτα έχουν την συνήθεια ν’ ανάβουν φωτιές σε όλες τις εκκλησιές. Βάζανε σε δημοπρασία το άναμμα. Ένας έδινε 2 λίρες, κάποιος άλλος 5… Μάζευαν τα χρήματα κα με αυτά κάλυπταν τις τρέχουσες ανάγκες».]
  • Με λαχειοφόρους αγορές.
  • Με τα «συχαρίκια των εορταζόντων».[6. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα επικερδή, για τα εκκλησιαστικά και σχολικά ταμεία, θεσμό εκεί και τότε. Προεξάρχοντος του τοπικού ιερέως και με την παρουσία σχεδόν όλου του Δημογεροντιακού Συμβουλίου, πήγαιναν ανήμερα της εορτής στην οικία του εορτάζοντος… του εύχονταν τα χρόνια πολλά και.. τον προέτρεπαν να δώσει ότι ήθελε για το σχολείο.]

 

Γλωσσικά και άλλα τινά.

«Η της Σεμέντρας χωρίου προς ανατολάς του Ανταβάλ… έχει γλώσσαν οικογενειακήν την ελληνικήν παρεφθαρμένην».[7. Σια Αναγνωστοπούλου, όπ. σ. 590,  βλ Αν. Λεβίδης, ό.π. σ. 324,  «Έχουσιν ένα ιερέα και εν σχολείον μεθ’ ενός διδασκάλου. Η ομιλουμένη γλώσσα είναι η παρεφθαρμένη ελληνική».]

Σύμφωνα λοιπόν με τις παρατηρήσεις της Προξενικής Αναφοράς του 1916, οι κάτοικοι ήταν ελληνόγλωσσοι ή καλύτερα και σύμφωνα με τους πληροφορητές μας, δίγλωσσοι.[8. Μαρτυρία Ευγενίου Σαμουηλίδη, ό.π. «Στο χωριό μας και ελληνικά μιλούσαμε και τουρκικά.  Μικροί μεγάλοι ήξεραν και τις δυο γλώσσες».]

Βεβαίως τα ελληνικά τους ήταν κάπως περίεργα. Κουπάσικα, δηλαδή χωριάτικα τα χαρακτήριζαν μερικοί, ιδιωματικά κάποιοι άλλοι που «μοιάζανε με τη γλώσσα του Ούλαγατς»[9. Μαρτυρία Αντώνη Κουτουκτσή, ό.π.]. Σε τέτοιο βαθμό και μέγεθος ώστε να μην γίνονται κατανοητοί με τους Μιστιώτες, για παράδειγμα[10. Ό.π. «Του Μιστί τα ελληνικά ήταν πιο καθαρά. Είχε πολλές λέξεις φαρσί αρχαίες. Κάπως την καταλαβαίναμε αλλά ήταν αδύνατον να απαντήσουμε.].  Μεταλλαγή οφειλόμενη εν πολλοίς στην από αιώνων συνοίκηση με τους άλλους και τη υποχρεωτικότητα χρησιμοποίησης της τουρκικής ως γλώσσας διοίκησης που μπόλιαζε τη μητρική τους.[11. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π. «Η μητρική μας γλώσσα ήταν η ιδιωματική ελληνική. Δεν παραλείπαμε όμως να μεταχειριζόμαστε και τη τουρκική σαν μητρική. Από πάππου προς πάππου γίνονταν αυτό».] Υπενθυμίζουμε μάλιστα και μια επιπλέον κοινοτική ιδιαιτερότητα: πως στον Κατ’ μαχαλά, δηλαδή εκεί που υπερτερούσε το μουσουλμανικό στοιχείο, η ελληνική είχε σχεδόν εκλείψει δημόσια, εν αντιθέσει με τον Απάν’ μαχαλά, που υπερτερούσε το χριστιανικό στοιχείο και κατά συνέπεια η ελληνική.

Επισημαίνουμε επίσης πως σύμφωνα με τις μαρτυρίες:

  • Η Θεία Λειτουργία γινότανε στην ελληνική γλώσσα. Διάβαζαν τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο στα τουρκικά… «με τέτοια βιβλία γραμμένα στην τουρκική γλώσσα, με ελληνικά γράμματα»[12. Εννοεί τα καραμανλίδικα.]. Ακόμα και με τους ίδιους τους θρησκευτικούς λειτουργούς να μην καταλαβαίνουν το περιεχόμενο και τη σημασία των ελληνικών λέξεων τις οποίες απλά έλεγαν, γιατί είχαν αποστηθίσει.
  • Υπήρχε μια ολάκερη σειρά με βιβλία γραμμένα στην καραμανλίδικη όπως: «Πάτερ Αβραάμ», «Αλέξιος», «Κασσιανή», «Σαχ Ισμαήλ», «Κερέμ», «Ασίκ Γκαρίπ», «Αθηναϊς»… η εφημερίδα «Ανατολή».
  • Το κήρυγμα τις περισσότερες φορές γινότανε στα τουρκικά.[13. Μαρτυρία Αντώνη Κουτουκτσή ό.π. «Όταν ο δεσπότης Αντώνιος έκανε περιοδεία και ερχότανε στο χωριό μας και γινότανε λειτουργία στην εκκλησία, μετά την απόλυση κήρυττε τούρκικα για να τον καταλάβουμε».]
  • «Οι γυναίκες λέγανε τις προσευχές τους στα τούρκικα. Ήξεραν βέβαια το Πάτερ Ημών και το Πιστεύω στα ελληνικά, αλλά δεν καταλάβαιναν τίποτα».
  • Το σύνολο των τραγουδιών ήταν στην τουρκική γλώσσα.
  • Τα ελληνικά που χρησιμοποιούσαν ήταν μπολιασμένα με πάμπολλες τουρκικές λέξεις.
  • Τα ελληνικά τα χρησιμοποιούσαν κυρίως οι νέοι και βεβαίως μπροστά στους Τούρκους για να μην γίνονται κατανοητοί. Που πολλές φορές τους προκαλούσε την μήνιν ακριβώς για την αδυναμία να καταλάβουν τη συζήτηση λέγοντας: Παχ, παχ, γκιαβουρλαρά, ντομουζλαρά, ντεντελερινίν λισανινί γκονουσούγιορλάρ, δηλαδή, κοίτα, κοίτα τους άπιστους, τα γουρούνια, μιλούν τη γλώσσα των παππούδων τους.
  • Οι συναλλαγές με τα γύρω χωριά ήταν ανάλογη με τους συναλλασσομένους. Πάντως και σε κάθε περίπτωση, χάριν ευκολίας μάλιστα, τα τουρκικά ως κοινή ομιλούμενη.
  • Η γλώσσα της αλληλογραφίας ήταν η τουρκική.[14. Μαρτυρία Σοφίας Οροήλογλου, ό.π. «Η τουρκική γλώσσα μας βοηθούσε στην αλληλογραφία που είχαμε με την πόλη. Όλα τα γράμματα που στέλναμε και παίρναμε  από την Πόλη  ήταν γραμμένα στα τουρκικά με ελληνικά γράμματα».]

Η αλλοίωση ή η τουρκοφώνηση της ελληνικής ήταν απόρροια πολλών παραγόντων, που βεβαίως δεν είναι της παρούσης να αναπτυχτούν. Απλώς να τονίσουμε τη βίαιη μεταστροφή της  στα παλαιά χρόνια και την μετάλλαξη της εξαιτίας της μεγάλης συνοίκησης με το μουσουλμανικό στοιχείο, και το σπουδαιότερο το ότι η γλώσσα της διοίκησης, με ό,τι σημαίνει αυτό, ήταν η τουρκική.

Είναι γεγονός πως από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σε συνεργασία με τους διαφόρους φιλολογικούς συνδέσμους και τις Αδελφότητες, κατέβαλε τιτάνιες προσπάθειες  για την επαναφορά της μητρικής γλώσσης ή καλύτερα την εκμάθηση της μητρικής ελληνικής στους νεαρούς μαθητές. Μια προσπάθεια με τη συμβολή πεφωτισμένων δασκάλων που ανέλαβαν να περισώσουν την κατάσταση η οποία είχε παρεκκλίνει επικίνδυνα. Με την ενίσχυση των ελληνικών μαθημάτων, των ωρών διδασκαλίας, της αγοράς εποπτικών μέσων- βιβλίων, την απαγόρευση ομιλίας της τουρκικής εντός των σχολικών χώρων[15. Μαρτυρία Σοφία Οροήλογλου, ό.π. «Το 1912 ήρθε στο χωριό ο δάσκαλος Αλέξανδρος Βαφειάδης από την Πόλη. Μιλούσαμε τουρκικά .Αυτός μας απαγόρεψε να τα μιλάμε στο σχολείο».] αλλά… Αλλά παρόλο αυτά τουλάχιστον τους πρώτους χρόνους τα πράγματα ήταν επιεικώς δύσκολα έως ακατόρθωτα. Αιτία:  οι ριζωμένες συνήθειες και  νοοτροπίες… Διότι ναι μεν εντός του σχολείου τηρούνταν οι κανόνες, αλλά εκτός ο μαθητής έπαιζε με τους συνομήλικους μουσουλμάνους… και με τη γλώσσα του σχολείου να είναι  εντελώς διαφορετική από αυτή το σπιτιού.

Με τον δάσκαλο να λέει ύδωρ, τη μάνα νερό και τον Αχμέτ σου.

Με τον δάσκαλο να λέει κύων, τον πατέρα  σκύλο και τον περίγυρο κιοπέκ.

Με τον δάσκαλο να λέει κώδων, τον πατέρα κουδούνι και τα πιτσιρίκια τσιαν.

 

Παρατήρηση

Υπήρχαν τουλάχιστον έξι γλωσσικά ιδιώματα, κοινά αποδεκτά από το σύνολο των ερευνητών του χώρου, με μικρές διαφοροποιήσεις.[16. Σημ: η πρώτη  διαίρεση της λαλούμενης ελληνικής γλώσσας ανήκει στον Αρχ. Σαραντίδη, Η Σινασσός., ό.π.  σ. 129. Τη δεύτερη βρήκαμε στο πόνημα του  Αθ. Καραθανάση, Καππαδοκία, ό.π. σ. 31]

-το ποντιακό ιδίωμα της Β. Καππαδοκίας… λαζική (γλώσσα)
-το ιδίωμα των Φαράσων της ΝΑ Καππαδοκίας… φαρασιώτικη.
-το ιδίωμα της Σινασσού… σινασίτικη.
-το ιδίωμα των Τυάνων… φερτικιώτικη.
-το ιδίωμα της Λυκαονίας… σιλιώτικη.
-το ιδίωμα της κοιλάδας του Προκοπίου… μιστιώτικη.

Κωνσταντίνος Μ. Νίγδελης

sementere


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.