“Άθυρα και Αθυριώτες”

Το όνομα «Άθυρα»

Το χωριό, τα Άθυρα, πήρε το όνομά του από την κωμόπολη Άθυρα της Ανατολικής Θράκης, που στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ονομαζόταν «Μπουγιούκ Τσεκμετζέ» ή απλά «Τεκμετζέ». Από τον Τσεκμετζέ (τα Άθυρα) κατάγονται οι Τσεκμετζελιώτες» του χωριού μας.

Τα Άθυρα της Ανατολικής Θράκης στ’ αρχαία χρόνια ονομάζονταν «Αθύρας»[1]. «Αθύρας» λεγόταν και ο ποταμός, που από τα βόρεια κυλούσε τα νερά του μέχρι τη λίμνη Αθύρα. Από τη λίμνη τα νερά χύνονταν στον κόλπο Αθύρα, στην Προποντίδα, δηλαδή ποταμός, λίμνη, κωμόπολη και κόλπος μοιράζονταν το ίδιο όνομα.

Στους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους το αρσενικού γένους όνομα «ο Αθύρας» εμφανίζεται ως θηλυκό: «η Αθύρα»[2]. Αργότερα, «ο Αθύρας» ή «η Αθύρα» γίνεται «τα Άθυρα», πράγμα που διαπιστώνεται από μαρτυρία του Παλλάδιου, στο έργο του Βίος Χρυσοστόμου,  από εκκλησιαστικά χριστιανικά έγγραφα και τη βιβλιογραφία, που αναφέρεται στην Επισκοπή Αθύρων ή Μητρόπολη Μετρών και Αθύρων (από το 1909).

Ο συγγραφέας Μιχ. Ατταλειώτης χρησιμοποίησε και το όνομα ο Άθυρος.

Πέτρος Δ. Θεοχαρίδης

____

Χάρτης περιοχής της Ανατολικής Θράκης που δείχνει τα Άθυρα, Καλλικράτεια, Μέτρες κ.ά.

____

Σημείωση

Ο Αθύρας, κωμόπολη ανάμεσα στη λίμνη και τη θάλασσα, ήταν στενό πέρασμα (μοναδικός χερσαίος δρόμος) προς το Βυζάντιο δηλαδή την Κωνσταντινούπολη (ανατολικά) και προς την Ηράκλεια – την Καλλίπολη – τη Θράκη (δυτικά) και με την οχύρωση που είχε από τα αρχαία χρόνια, ήταν απέραστος, άθυρος. Να ονομάστηκε, γι’ αυτό το λόγο, Αθύρας η κωμόπολη;

___________________________________

[1] «Αθύρας: Κώμη και ποταμός της Θράκης μεταξύ Σηλυβρίας και Βυζαντίου. Ο ποταμός παραρρέων την Μπαλαντιάδα κώμην (τις Μέτρες),... εκβάλλει εις την Προποντίδα» (ΑΓΑΘ. V, 14.)» – «Κειμένη η κωμόπολις του Αθύρα εις τα πρόθυρα του Βυζαντίου επί της Εγνατίας οδού και επί του αμυντικού μετώπου αυτού επί της γραμμής Δέρκων-Μετρών εκέκτητο μεγάλην στρατιωτικήν σημασίαν. Δια τούτο ενωρίτατα είχεν οχυρωθή δι’ ισχρυροτάτου τείχους. Ο Παλλάδιος (εν βίω, Χρυσοστόμου σελ. 32) αναφέρει αυτήν ως «Φρούριον της Θράκης, παραθαλάσσιον». Ολίγον δε κατωτέρω (σελ. 32), ονομάζει αυτήν κατά πληθυντικόν αριθμόν: Τα Άθυρα» (Βλ. Σαμοθράκη Αχιλ.: Λεξικόν Γεωγραφικόν και Ιστορικόν της Θράκης)
[2] «Επειδή η Αθύρα υπέφερε από έλλειψη νερού, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός έκτισε δεξαμενήν εντός της πόλεως και ανύψωσε τα τείχη». (Βλ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ζ. σελ. 433 της Εκδοτικής Αθηνών Α.Ε.

Πρόλογος βιβλίου

Πριν από 38 χρόνια, το 1964 στο καφενείο του Κούκου, ρωτούσα το μπαρμπα-Κώτσο (Κωνσταντίνο Βελκόπουλο) για το Καλλιό, το χωριό του και χωριό του πατέρα μου. Ήθελα να μάθω για τις παλιές και αλησμόνητες πατρίδες των προγόνων μου (το Καλλιό και το Αλμπασάνι Ανατολικής Θράκης), να γνωρίσω τις ρίζες μου.

Κι ο μπαρμπα-Κώτσος ζωντάνευε τις μνήμες του, πετούσε με τη φαντασία του στον τόπο που μεγάλωσε, λαχτάριζε, δάκρυζε και μου μιλούσε με λόγια θερμά. Έπιανε το χέρι μου και με τρεμάμενο το δικό του οδηγούσε το μολύβι μου: «Να, εδώ ήταν η εκκλησία του χωριού μου, ο Άγιος Γεώργιος, εδώ το σπίτι μου, εδώ η βρύση «Χήνα». Παραδίπλα ήταν το σπίτι του μπαρμπα-Θωμά, του παππού σου… Να, σ’ αυτό το χωράφι θέριζε τη νύχτα, ενώ τη μέρα κρυβόταν μέσα στα στάχυα ο πατέρας σου, να μην τον βρουν και τον πάρουν στρατιώτη οι Τούρκοι…»

Εγώ τραβούσα μολυβιές για τους δρόμους, έκανα τετραγωνάκια για τα σπίτια, ζωγράφιζα δεντράκια, όπου χρειάζονταν, κι έφτιαχνα το σχέδιο του χωριού.

Φωτιζόταν το πρόσωπό του μπαρμπα-Κώτσου κι έλαμπαν τα δακρυσμένα μάτια του…

Από τότε μου γεννήθηκε η επιθυμία να γράψω για το Καλλιό και για τις άλλες παλιές πατρίδες των συγχωριανών μου. Από τότε το όραμα.

Αυτό, το παλιό όραμα, εκπληρώνει πρώτα πρώτα τούτο το βιβλίο. Όμως αποτελεί, ταυτόχρονα, και καρπό αγάπης και διάθεση προσφοράς στα Άθυρα, τη γενέτειρα πατρίδα μου, διάθεση που όλοι, πιστεύω, οι Αθυριώτες νιώθουμε.

Το βιβλίο αυτό εκφράζει και μιαν ανάγκη ψυχής: Να μνημονευτούν και να τιμηθούν οι γονείς και οι άλλοι πρόγονοί μας, ντόπιοι και πρόσφυγες, που αψήφησαν την τουρκική σκλαβιά και τη βουλγαρική βουλιμία και παρέμειναν Έλληνες και Χριστιανοί, που άντεξαν τη σκλαβιά, τη φτώχεια, την αδικία, τον κατατρεγμό, την προσφυγιά, τις αρρώστιές… και μας ανάστησαν, μας φρόντισαν, μας στήριξαν, «μας έκαναν ανθρώπους». Αλήθεια πόση ευγνωμοσύνη τους οφείλουμε!

Θέλει, ακόμα το βιβλίο αυτό, να κληροδοτήσει στα παιδιά και στα εγγόνια μας την ιστορία του χωριού και των συγχωριανών μας, για να γνωρίζουν κι αυτοί (οι απόγονοί μας) τις ρίζες τους κα την ιστορική διαδρομή των προγόνων τους.

Φιλοδοξεί επίσης, να καλύψει το κενό (την έλλειψη βιβλίου ή άλλου έντυπου για τα Άθυρα), ώστε να αποτελεί σημείο αναφοράς και πηγή πληροφόρησης για το χωριό μας και τους ανθρώπους του, να ενημερώνει τον κάθε αναγνώστη ότι εμείς, οι γενιές του 20ού αιώνα, είμαστε εκείνοι που δημιουργήσαμε το πλούσιο, το ωραίο, το υπέροχο χωριό μας, τα Άθυρα, που ξεκίνησε από το τίποτε, που όλο προοδεύει, που όλο πλουτίζει κι εκσυγχρονίζεται, που είναι η αγάπη και το καμάρι μας.

Μ’ αυτές τις σκέψεις και με τέτοια συναισθήματα έγινε η αρχή. Το αποτέλεσμα δικαιώνει, ελπίζω, τις προθέσεις, εγγίζει το στόχο, ικανοποιεί. Βέβαια θα μπορούσε να είναι πλουσιότερο, ακόμα καλύτερο το βιβλίο. Μακάρι αυτό (το καλύτερο αποτέλεσμα) να το πετύχει ο επόμενος που θα γράψει για το χωριό μας. Το εύχομαι ολόψυχα.

Ευχαριστώ θερμά όλους τους συγχωριανούς μου, για τις πληροφορίες, που μου έδωσαν, και τις φωτογραφίες, τα κειμήλια και τα έγγραφα που μου εμπιστεύθηκαν.

Ευχαριστώ ιδιαίτερα: τον ιερέα του χωριού μας, Γιάννη Δελλιωνιάτη, το Νίκο Ζωγράφο, διευθυντή του Δημοτικού σχολείου Αθύρων, το Χρήστο Ιορδανίδη, λυκειάρχη του Λυκείου Κουφαλίων, το Στέλιο Γαβριηλίδη, υποδ/ντή του Τ.Ε.Ε. Κουφαλίων, τις Σούλα Παντελιάδου-Χατζηκωστή και Ντίνα Μπάγγου, γραμματείς του Δήμου Πέλλας, τη Νίτσα Παπαδημητρίου-Τακαβάκογλου, γραμματέα του Γ.Π. Συνεταιρισμού Αθύρων, τη Χρυσούλα Τσιτουρίδου-Λογοθετίδου, διευθύντρια του Νηπιαγωγείου, τη Θωμαή Καγιόγλου, διευθύντρια του Κρατικού παιδικού σταθμού Αθύρων καθώς και τις κυρίες του ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ του Δήμου Καλαμαριάς και του ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, για τη διευκόλυνση πρόσβασης στα αρχεία των υπηρεσιών τους.

Ευχαριστώ τους: Κωνσταντίνο Βελκόπουλο, Δημήτριο Σαμψώνη, Ανδρέα Τσάφα, Κώστα Παπαδημητρίου, Σταύρο Ιγνάτη, Γεώργιο Παντελιάδη, Στυλιανό Μιμηκόπουλο (ή Μιμηκάκη), Σαραντία Χαΐνη, Χρήστο Δ. Γίδαρη, Μαργίτσα Ιωαννίδου (από Άγιο Πέτρο), Ευριπία Ζορμπά…

Θεσσαλονίκη 2002

Πέτρος Δ. Θεοχαρίδης

Εισαγωγή βιβλίου

Το χωριό μας, τα Άθυρα, είναι ένα από τα εφτά χωριά που συναποτελούν σήμερα (από 1ης Ιανουαρίου 1999) το Δήμο Πέλλας. Βρίσκεται στο ανατολικότερο τμήμα του Νομού Πέλλας, σε υψόμετρο 30 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας…

Πριν από το 1926, το χωριό μας ονομαζόταν «Μπόζετς». Το λέγανε και «Μπόζιτς», ενώ τους κατοίκους του «Μπζιτσιανούς» ή «Μποζιτσιώτες». Το «Μπόζετς» ελευθερώθηκε από τους Τούρκους στις 22 Οκτωβρίου 1912, όταν ο Ελληνικός στρατός, αφού νίκησε τους Τούρκους στα Γιαννιτσά (20-10-1912), ελευθέρωσε ολόκληρη την Κεντρική Μακεδονία και τη Θεσσαλονίκη.

Στην περίοδο 1923-1926 οι Μποζιτσιανοί, γεννημένοι σ’ αυτή τη γη (γηγενείς) και ριζωμένοι σ’ αυτόν τον τόπο (εντόπιοι ή ντόπιοι), υποδέχτηκαν με κατανόηση, συμπόνια και ανθρωπιά τους πρόσφυγες. Οι πρόσφυγες των Αθύρων ήρθαν από την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο. Συγκεκριμένα ήρθαν:

  • Από τα Άθυρα («Τσεκμετζέ»), το Γαρδά και το Καλλιό της περιοχής Μετρών,
  • Από το Νεοχώρι της χερσονήσου Καλλιπόλεως,
  • Από το «Κιουπλί» Έβρου και
  • Από το «Κουλίκ» του «Άκνταγ Ματέν» του Πόντου.

Ξεριζώθηκαν από τον τόπο τους (και αφού δεν είχαν άλλη επιλογή), γονάτισαν μπροστά στους τάφους των προγόνων τους, προσκύνησαν για τελευταία φορά τα άγια και ιερά τους κι εγκατέλειψαν τις πατρογονικές εστίες τους. Τότε, φορτωμένοι τον τρόμο, τον πόνο και την απελπισία, ήρθαν εδώ, στο «Μπόζετς».

Από το 1924 και μετά, ενωμένες οι ψυχές, το αίμα και η κοινή μοίρα ντόπιων και προσφύγων Αθυριωτών, πορεύονται ΜΑΖΙ το δρόμο της αγάπης, της ομόνοιας, της βελτίωσης των συνθηκών ζωής τους, της ανάπτυξης και της ευημερίας.

Πέτρος Δ. Θεοχαρίδης

____

Οι σελίδες ΜΝΗΜΕΣ θα προβάλλουν αρκετό από το υλικό του βραβευμένου βιβλίου και της σπουδαίας έρευνας του κυρίου Πέτρου Δ. Θεοχαρίδη σύντομα. Συστήνουμε ανεπιφύλακτα την έκδοση στους ερευνητές, ιστορικούς της παράδοσής μας.

Author: Μνήμες