Εργατικό Δίκαιο

Απλά και σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων δικαίου που διέπουν τις σχέσεις που παράγονται μεταξύ συμβαλλομένων κατά τις οποίες, η μια πλευρά προσφέρει την εργασία της για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η άλλη παρέχει έναντι αυτής το συμφωνημένο τίμημα.

Φυσικά σήμερα είναι πολυσύνθετο, στο δε διάβα του χρόνου κάλυψε και συνεχίζει ακόμα, τα τυχόν κενά που προκύπτουν από τις προαναφερθείσες σχέσεις.

Όταν όμως μιλάμε για το Εργατικό Δίκαιο, για εκεί και τότε, μάλλον επιεικώς υπερβάλλουμε, μιας και ουδεμία σχέση, ούτε καν ομοιότητα υπάρχει, όπως τα λοιπά τμήματα του δικαίου.

Και ευθύς εξηγούμεθα:

  • εξετάζουμε περιοχή που βρίσκεται στα βάθη της Ανατολίας…
  • ενδιαφερόμαστε για μερικές νησίδες του ελληνισμού, μέσα στο απέραντο πέλαγος του μουσουλμανικού κόσμου το οποίο ήταν κυρίαρχο…
  • μιλάμε για την περίοδο μετά το Χάττι Σερίφ δηλαδή μετά το 1839 και μέχρι το 1924. Που απλά σημαίνει πως για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα τα όποια εργατικά ζητήματα, δικαιώματα, προϋποθέσεις, ασφαλιστικά δικαιώματα ήταν ανύπαρκτα και στον ευρωπαϊκό χώρο…

Θα προσπαθήσουμε, λοιπόν, με το διάσπαρτο υλικό που διαθέτουμε, μια κάποια ματιά να ρίξουμε σε αυτόν τον ευαίσθητο τομέα των ανθρώπινων σχέσεων και του δικαίου.

Αρχίζουμε με δυο τρεις προβληματισμούς και ερωτήματα, από την απάντηση των οποίων μπορούν να εξαχθούν χρησιμότατα συμπεράσματα:

  • Αν, για παράδειγμα, στον υπό έρευνα χώρο υπήρχε αυτή η μορφή εξαρτημένης εργασίας…
  • Αν υπήρχε, σε ποιους τομείς της ανθρώπινης ενέργειας είχαν απορροφηθεί…
  • Αν αυτό συνέβαινε, ποιες ήταν οι σχέσεις μεταξύ των εργοδοτών και των εργαζομένων…
  • Ποιες ήταν οι συνθήκες εργασίας και οι σχετικές αμοιβές…
  • Και τέλος αν το γυναικείο φύλο αποτελούσε κομμάτι του εργατικού δυναμικού και σε ποιους τομείς μπορούσε να απασχοληθεί…

α-Τώρα, λαμβανομένων υπόψη μας όλων των γνωστών παραμέτρων, για το πρώτο ερώτημα δηλώνουμε πως, στην αρχή τουλάχιστον, ήταν κάτι το ξένο προς τα ειωθότα της περιοχής. Όποιοι είχαν τη σχετική ανάγκη για εργατικά χέρια προσέφευγαν στη γνωστότατη και τα μάλα διαδεδομένη αλληλοβοήθεια και με αυτόν τον τρόπο έλυναν το πρόβλημα. Εξάλλου το να πάει κάποιος «χαμάλης σε ξένο άνθρωπο»[1] δεν ήταν και ό,τι το καλύτερο.

Στο διάβα του χρόνου όμως και με την εξέλιξη της οικονομίας άρχισαν οι εσωτερικές μεταναστεύσεις, που σήμαινε αφαίμαξη του πιο ενεργού κομματιού της ντόπιας κοινωνίας, δηλαδή έλλειψη βασικών πια εργατικών χεριών που δεν μπορούσαν να καλυφθούν επαρκώς με το θεσμό της αλληλοβοήθειας. Κατά συνέπεια προσέφευγαν στην εύρεση εργατικών χεριών…

Δημιουργήθηκαν λοιπόν δυο κατηγορίες:

  • η πρώτη, που είχε ως αποκλειστικό της έσοδο ή για να είμαστε περισσότερο ακριβείς βασικό της έσοδο το μεροκάματο…
  • και μιας δεύτερης κατηγορίας εργατών που εργαζότανε ως εποχικοί και με αυτόν τον τρόπο συμπλήρωναν το οικογενειακό τους εισόδημα[2].

β- Εργατικά χέρια απαραίτητα για μια τεράστια ποικιλία εργασιών, με την πλέον καταλυτική αυτή του γεωργικού τομέα. Στον οποίο η απορρόφηση του σχετικού δυναμικού είχε τη μερίδα του λέοντα…

Βεβαίως το υπάρχον δυναμικό απασχολούταν και σε άλλες εργασίες όπως, για παράδειγμα, στους πολλαπλούς μαγγάνους της περιοχής, στις ταπητουργικές βιοτεχνίες, σε αυτές της αγγειοπλαστικής, στα μεταλλεία, σε χαλβατζίδικα, σε ταχινοποιεία, σε εκκοκκιστήρια βαμβακιού, στις αλυκές, στην οικοδομή, αλλά και στον σιδηρόδρομο όταν χρειάστηκε.

γ-Φυσικά όταν μιλάμε για σχέσεις εργοδοτών και εργαζομένων μιλάμε για λεόντειες σχέσεις, δηλαδή υποταγής ή μεγάλου σεβασμού προς το «αφεντικό»- κάτι το ιερό- που διέθετε φακούδια πολλά, είχε σχέσεις με την εξουσία…

Εξάλλου οι ανάγκες πολλές, τα μεροκάματα λίγα, τα στόματα της οικογένειας μπόλικα, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα επικίνδυνη και… δε σήκωνε και τίποτε άλλο.

δ-Το ίδιο ίσχυε και για τις όποιες συνθήκες εργασίας…

Από τον γεωργικό τομέα έως και αυτόν των μικρών βιομηχανιών-βιοτεχνών. Δουλειά, δουλειά και μόνο δουλειά, από ηλικίας 14 ετών[3] μέχρι τα βαθιά γεράματα.

Και από πρωίας έως και νυκτός επελθούσης με απειροελάχιστα διαλείμματα «για νερό και κανά δυο τρεις μπουκιές.».[4] Φυσικά ασφαλιστική κάλυψη και λοιπές παροχές ήταν λέξεις που δεν τις γνώριζαν ακόμα…

Ήταν μάλιστα τόσο άθλιες οι συνθήκες εργασίας σε αρκετές περιπτώσεις, που προκαλούσαν και το δημόσιο αίσθημα…κάτι που καυτηρίαζαν αρκούντως οι λόγιοι και οι πεφωτισμένοι ιεράρχες της περιοχής. Όπως ο άγιος Ικονίου Αθανάσιος στις 7 Σεπτέμβρη του 1894 που παράγγειλε μεταξύ των άλλων:

«…Και οι εργάτες που προσλαμβάνονται για τ’ αμπέλια και τα χωράφια δε θα είναι λιγότεροι από όσο πρέπει, από τσιγκουνιά (του ιδιοκτήτη). Αλλά πρέπει να είναι σωστοί και μέσα στις γυναίκες Τούρκος άνδρας δε θα βρεθεί. Η παύση της εργασίας δεν πρέπει να περνάει στις 11 (αλά τούρκα) ώστε στις 12 οι εργάτες θα βρεθούν στα σπίτια τους. Εκείνος που ενεργεί αντίθετα, είναι άξιος τιμωρίας».[5]

Και από αμοιβές; Απελπιστικές …

Απλά κάλυπταν ένα κομμάτι των αναγκών τους και σχεδόν πάντοτε σε είδος, το οποίο μεταπουλούσαν για να το μετατρέψουν σε πολύτιμα «φακούδια».[6]

Και με πρόσθετη αμοιβή το φαγητό της ημέρας. Δηλαδή το καϊφαλτού (κολατσιό) σπάνια και στα σίγουρα οϊλέ γεμεϊ (μεσημεριανό)…[7]

Παρατήρηση 1

Παρουσιάζουμε ένα ενδεικτικό πίνακα με τις αμοιβές του υπαλληλικού και εργατικού προσωπικού την εποχή του πρώτου μεγάλου πολέμου στην περιοχή…με την υποσημείωση πως υπάρχουν σημαντικές διαφορές από ερευνητή σε ερευνητή.

  • -Δάσκαλος……………………………………………….…2.000-2300 γρόσια το χρόνο
  • -Ιερέας……………………………………………………1200-1500 γρόσια το χρόνο
  • -Κλητήρας…………………………………………………50 γρόσια το μήνα
  • -υπάλληλος σε μαγαζί…………………………………..100 το μήνα
  • -Μαραγκοί και χτίστες…. ………………………………..15 γρόσια τη μέρα
  • -οι πετράδες (πετροπελεκητές)……………….….……10 γρόσια τη μέρα[8]
  • -εργάτες οικοδομής…………………………………..…..5 γρόσια τη μέρα
  • -εργάτες χωραφιών…………………………………..…..3 γρόσια τη μέρα
  • -εργάτες χωραφιών, όσπρια……………..……………..4-5 γρόσια τη μέρα
  • -εργάτες χωραφιών, παραγωγή σίκαλης,……………… ένα κιλέ -160 οκάδες την περίοδο
  • -εργάτες χωραφιών, συγκομιδή βαμβακιού,………….. ένα στα επτά
  • -εργάτης ταπητουργίας, για κάθε οκά μαλλιών που επεξεργαζότανε 2 γρόσια και για κάθε κετσέ συνηθισμένων διαστάσεων ……………………………….30 γρόσια
  • -εργάτες μαγγάνου…………………………………….….2 οκάδες λάδι και 2 γρόσια τη μέρα
  • -τεχνίτης ορυχείου, ένα γρόσι για κάθε καμαρόπετρα που έβγαζε από τη γη για το κτίσιμο των σπιτιών…
  • -εργάτες μεταλλείων……………………………………20 γρόσια τη μέρα

Παρατήρηση 2

1-Οι εργάτες γενικά αναφέρονται ως ημεροδουλευτάδες ή και χειρώνακτες…

2-Στα μεταλλεία είχαμε:

τον πρωτομάστορα γαλαρίας-μπασίρη, τον επόπτη-ουσταμπασί, τους εργάτες ειδικοτήτων-ισδζηδες και τεκδζήδες, στους φούρνους-παράστατους…

ε-Για το γυναικείο φύλο τα πράγματα ήταν αρχικά απελπιστικά και στη συνέχεια δύσκολα. Διότι θεωρείτο ντροπή η γυναίκα να δουλεύει σε ξένα χέρια…και όταν το επέβαλε η ανάγκη γινότανε με ορισμένες ή κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις.

Διότι «η γυνή είναι μάλλον αισθητικόν ον, ο ανήρ μάλλον νοήμον…η γυνή ζωηράν μεν την φαντασίαν κέκτηται αλλά το προσόν ταύτης αμοιρεί τόλμης, της ενεργείας ήττονος ούσης….»[9]. Αλλά και διότι « η μεν γυνή τον έσω της οικίας βίον θεμελιοί, ο δε ανήρ τον έξω της κοινωνίας ανεγείρει…»[10]…Και επιπλέον, «οι φρόνιμοι άνδρες αγαπώσι και τιμώσι εκείνας τας γυναίκας, αίτινες περιορίζονται και ενεργούσι εντός της τροχιάς, ην διέγραψεν η φύσις αυτών…».[11]

Φυσικά και ένα σωρό τέτοιες πομφόλυγες οι οποίες ικανοποιούσαν το συντηρητικό στρώμα της κοινωνίας, αλλά δεν μπορούσαν να δώσουν απαντήσεις και λύσεις στα καυτά ζητήματα της καθημερινότητας.

Οι άνδρες πάλι έπαιρναν των ομματίων τους και πορεύονταν σε μέρη μακρινά, στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου υπήρχε αρκετή εργασία, και άρα;

Ετέθη, λοιπόν, το ζήτημα, ποιος θα σπείρει, θα θερίσει, θα πουλήσει και σε τελική ανάλυση ποιος θα αντικαταστήσει τον άνδρα σε όλες αυτές τις εργασίες του χωραφιού.

Η λύση μια και καταλυτική. Η γυναίκα κυρά.

Της οποίας η συμβολή στην ανάπτυξη της γεωργίας στο χώρο της Καππαδοκίας έχει αναγνωριστεί από όλους γενικά τους μελετητές του χώρου.

Ιδιαίτερα μάλιστα στις κοινότητες που παρατηρήθηκε λειψανδρία, λόγω εσωτερικής μετανάστευσης του ανδρικού πληθυσμού,[12] αλλά και στα χωριά που υπήρχε μόνιμα ο ανδρικός πληθυσμός. Εκεί μπορεί ο ρόλος της να ήταν βοηθητικός, αλλά και πάλι σημαντικός.[13]

 

Χάρη παραδείγματος, λοιπόν, έτσι απλά, μια κάποια εικόνα του τότε:

  • «οι γυναίκες του Ανταβάλ και του Τσελτέκ που δουλεύανε στα χωράφια χαρακτηρίζονταν ως ελαφρών ηθών…Δηλαδή ήταν απαγορευμένες ακόμα και οι αγροτικές εργασίες…».[14]
  • στο Γούρδουνος θα μπορούσαν μεν να δουλέψουν, αλλά πάντοτε με την παρουσία των γεροντότερων του χωριού ή συνοδευόμενες από κάποιον αξιοσέβαστο άνδρα.. «Τα κορίτσια δεν παίνισκαν σα δουλειές…Τα κορίτσια δε δούλευαν…έτσι έπρεπ’…».[15] Εξάλλου σύμφωνα και με την εντολή του Αγίου Ικονίου Αθανασίου της 7 Σεπτέμβρη του 1894, όπως ήδη προαναφέραμε, «πρέπει να είναι σωστοί και μέσα στις γυναίκες Τούρκος άνδρας δεν θα βρεθεί.»[16]

 

Πάντως και σε κάθε περίπτωση αξιοσημείωτες είναι αναφορές που καταγράφουν τη γυναικεία απασχόληση και επεξηγούν τις αμοιβές για τις αγροτικές ασχολίες.

Έτσι:

  • «η Μαγδαληνή Χατζήμπαλη δούλεψε τρία μεροκάματα θέρισμα στου ζευγά Πολύχρονα για να πάρει αμοιβή ένα ζευγάρι τσαρούχια…»[17]
  • κατ’ αποκοπή η εργασία, λάσιμο, χέρισμα, αλώνισμα, σήκωμα ήταν μια λίρα το χρόνο ή ανάλογης ποσότητας σε είδος….
  • εργάτρια χωραφιών, γενικές εργασίες……………………2 γρόσια τη μέρα
  • εργάτρια χωραφιών, (όσπρια) …………………………… 3-4 γρόσια τη μέρα

 

Τώρα, με βάση τα προαναφερθέντα μπορούμε μετά βεβαιότητας να κατασταλάξουμε σε ορισμένα συμπεράσματα για το είδος της γυναικείας εργασίας σε όλους τους τομείς της παραγωγικής διαδικασίας.

Έχουμε λοιπόν και λέμε:

α-Το σύνολο σχεδόν του γυναικείου πληθυσμού, που εργάσθηκε εκτός οικίας και σε μισθωτές εργασίες, απασχολήθηκε κυρίως στον πρωτογενή τομέα της παραγωγικής διαδικασίας, δηλαδή, στη γεωργία και την κτηνοτροφία.[18] Καλύπτοντας τις οικογενειακές ανάγκες είτε συμπληρώνοντας το εισόδημα είτε αναλαμβάνοντας πλήρως το σπίτι σε περίπτωση απουσίας του συζύγου, αλλά και ένδειας.[19] Η εργασία σκληρή και κακώς αμειβόμενη, αλλά τα δυο έως και τρία γρόσια την ημέρα ήταν το μάνα εξ ουρανού, βασική κινητήριος δύναμη και ανασταλτικός παράγων για τις όποιες προκαταλήψεις μα και αντιρρήσεις.[20]

β-Είναι γνωστό πως οι ασχολούμενοι στον δευτερογενή τομέα της οικονομίας εργάζονται στη μεταποίηση, δηλαδή, στην παραγωγή νέων προϊόντων με βάση αυτά της πρωτογενούς παραγωγής. Σημειώνουμε, επίσης, πως ο τομέας αυτός έχει πολλές κατευθύνσεις και φυσικά, τουλάχιστον για εκείνη την εποχή, ο κύριος όγκος των εργαζομένων ήταν άνδρες.

Όμως προσωπικά πιστεύουμε, αυτό αποδεικνύεται εξάλλου, πως οι εργαζόμενες και σε αυτή την παραγωγική διαδικασία ήταν κατά πολύ περισσότερες από τις υπάρχουσες καταγραφές. Δηλαδή, ενώ οι αναφορές των μελετητών είναι αποσπασματικές και ελάχιστες, εν τούτοις ορισμένες ενδείξεις αλλά και μαρτυρίες, μας λένε άλλα. Εξάλλου υπάρχει σαφέστατη διαφορά μεταξύ της μισθωτής εργασίας του τότε με το σήμερα. Όχι μόνο στις αμοιβές, αλλά και στον τρόπο παροχής των υπηρεσιών.

Ας δούμε λοιπόν μερικές από τις γυναικείες ασχολίες και στον δευτερογενή τομέα της οικονομίας και κυρίως γι’ αυτές που έχουμε τις σχετικές πληροφορίες.

Τομέας μεταποίησης γεωργικών προϊόντων:

-Η σηροτροφία σήμερα είναι ένας κλάδος που μάλλον έχει ατονήσει.

Οι λόγοι γνωστοί. Νέα προϊόντα έχουν καλύψει τις ανάγκες του καταναλωτικού κοινού ευκολότερα, φθηνότερα και πλέον αποτελεσματικά.

Εκεί και τότε, όμως, και τούτος ο κλάδος είχε την ανάπτυξή του, τόσο στο αρχικό στάδιο της παραγωγής, όσο και της μεταποίησης.[21]

Μας αφηγείται η πληροφορήτρια Ευδοξία Ανδρεάδου.

«Ο πατέρας μου είχε συνεταιρικά με τους Αράπογλου και Κασάπογλου μεταξοσκωληκοτροφείο. Για το σκοπό αυτό είχε νοικιάσει ένα μεγάλο οίκημα, το άλλοτε ταπητουργείο, το οποίο είχε παύσει να λειτουργεί. Την ανάπτυξη των μεταξοσκωλήκων επέβλεπαν δυο γυναίκες ειδικές από τα Κιουπλιά της Προύσας. Κοντά τους δούλευαν και κορίτσια της Νεάπολης που ο πατέρας είχε προσλάβει με το μεροκάματο…».[22]

-Βεβαίως υπήρχαν και ορισμένες ειδικότητες με τις γυναίκες να έχουν σοβαρά την πρωτοπορία. Που χωρίς αυτές δεν θα υπήρξε καμιά ανάπτυξη του κλάδου αυτού, ατομικά, μα και συλλογικά.

Ολάκερα χωριά, κυρίως στην περιοχή της Ιωνίας, αλλά και στην περιοχή της Καππαδοκίας, ασχολούνταν με την παραγωγή των υφαντουργικών προϊόντων με αμοιβές ικανοποιητικές, σε σχέση πάντοτε με τις λοιπές.

Ιδιαίτερα τώρα:

«Στην περιοχή της Καππαδοκίας η υφαντουργία σαν βιοτεχνία ήταν πολύ ανεπτυγμένη και εκατοντάδες γυναίκες ασχολούνταν μ’ αυτή για να κάνουν ό,τι αναγκαιούσε σε μια οικογένεια. Στους κώδικες του Προκοπίου αναφέρονται επαγγελματίες γυναίκες υφάντριες. Στον κώδικα του Καγιάμπαση ομιλούν για γυναίκες ταπητουργούς. Στο Προκόπι αναφέρεται και επαγγελματίας γυναίκα σχεδιογράφος για τα σχέδια των χαλιών. Οι υφάντρες ήταν Ελληνίδες και πολύ ελάχιστες Τουρκάλες».[23]

Ήταν μάλιστα τόση μεγάλη η συμμετοχή του γυναικείου φύλου στην παραγωγή, που, όταν το 1880 στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού και της ανάπτυξης της βιομηχανοποιημένης νηματουργίας υπήρξε προσπάθεια εισαγωγής των μηχανών, βρήκε τη σθεναρή αντίσταση όλου του πληθυσμού.

Καταγράφονται μάλιστα γεγονότα που προκαλούν την κατάπληξη, μιας και αναφέρονται αφενός στο γυναικείο πληθυσμό, αλλά και αφετέρου σε κοινότητες στην καρδιά της ανατολής…

«Είναι χαρακτηριστικό ότι το πλήθος που επιτέθηκε στα τρία νηματουργεία του Ουσάκ, έκλεψε το μαλλί και κατέστρεψε τις μηχανές… αλλά και τα πλήθη που τις επόμενες ημέρες διαδήλωναν στους δρόμους της πόλης ζητώντας ικανοποίηση των αιτημάτων τους αποτελούνταν από γυναίκες και παιδιά που θίγονταν οικονομικά από τη λειτουργία των νηματουργείων…».[24]

Και μια δυο πρακτικές παντελώς πρωτοποριακές, τουλάχιστον για εκεί και τότε.

  • Στον Πόρο, που ήταν μεγάλο ταπητουργικό κέντρο και υπήρχαν εργοστάσια

της κοινότητας, αλλά και ιδιωτικά, όταν μια γυναίκα είχε μικρά παιδιά, έπαιρνε από τη διεύθυνση τον αργαλειό στο σπίτι…[25]

  • Στο Σαρμουσακλί, όταν συστήθηκε ταπητουργική εταιρία, οι έμποροι δίνανε τα υλικά και τον αργαλειό και οι εργάτριες έβαζαν μόνο τον κόπο τους.
  • Υπήρχε κι ένα είδος «Ταμείου Αρωγής» σε ορισμένα εργοστάσια παραγωγής. Κρατούσαν λοιπόν από τις εργάτριες ένα ποσοστό για μια πενταετία, το οποίο απέδιδαν έντοκα…Με το ποσό να ανέρχεται στις 5-8 λίρες, ποσό σημαντικότατο για τότε τουλάχιστον.[26]
  • Στην κοινότητα Κήρσεχηρ Μουτσούρ (Μωκισσός), δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία των κατοίκων το 1870 «Γεωργική Εταιρεία» αντικείμενο της οποίας ήταν η παραγωγή γεωργοκτηνοτροφικών προϊόντων και χαλιών. Η εταιρεία μάλιστα δίδαξε στα κορίτσια της Σινασσού τον τρόπο παραγωγής του.[27] Το 1915 και μετά την αποτυχία της πρώτης προσπάθειας, γίνηκε η δεύτερη με υφάντριες πολλές γυναίκες από όλα τα χωριά. Με τούτη την προσπάθεια να κρατά μέχρι και την ανταλλαγή.[28]

 

Φυσικά, στο άμεσο ερώτημα περί των σχετικών αμοιβών δηλώνουμε πως ίσχυαν τα ίδια και όμοια, όπως παντού δηλαδή. Παρόλο τον όγκο των συμμετεχόντων γυναικών, την αξία, μα και τις ικανότητές τους, η αμοιβή ήταν κατώτερη των ανδρών.

Το πώς αμείβονταν, επίσης, ήταν και αυτό ένα ζήτημα, στηριζόμενο εν πολλοίς στις ιδιαίτερες συμφωνίες, αλλά και στην επικρατούσα πρακτική. Σε συνάρτηση πάντοτε με την ικανότητα της ταπητουργού[29], την παραγωγικότητα, την ποιότητα, το μέγεθος της παραγωγής, τις τυχόν άλλες διεξόδους…

Έτσι έχουμε:

  • αμοιβές σε είδος…των παραγομένων προϊόντων τα οποία μεταπουλούσαν ενδεχόμενα σε καλύτερες τιμές…
  • αμοιβές με τους κόμβους
  • αμοιβές με τη σειρά (στη Νεάπολη)
  • αμοιβές με τη σειρά, για κάθε γραμμή μια δεκάρα (Σκόπη)
  • αμοιβές κατ’ αποκοπή (σε όλα τα μέρη)
  • αμοιβές ανά δεκαπενθήμερο (ένα μετζίτι)
  • αμοιβές ανάλογες με τη παραγωγή (Κίρκαγατς)

Τώρα μια από τις πλέον παράξενες επαγγελματικές εργασίες του γυναικείου φύλου είναι αυτή που παρατηρήθηκε στην κοινότητα της Αξού και είχε να κάμει με την παραγωγή αγγείων. Η βιοτεχνία των καρχινιών για την οποία ήταν υπερήφανος ο Γ. Μαυροχαλυβίδης, λόγιος από την Αξό, στο διάβα του χρόνου πέρασε αποκλειστικά στα χέρια των γυναικών. Οι οποίες «…τα δούλευαν με το χέρι δίχως να μεταχειρίζονται ειδικό εργαλείο, δίδοντας σχήμα στρογγυλό και κατασκευάζοντας επίπεδα καπάκια, ένα χερούλι σα θηλιά…»[30]

Επίσης, ήταν θαυμάσιες κατασκευάστριες ψηλών σταμνών, αλλά και του «σουντού»,[31] που τοποθετούσαν στο πάνω μέρος του ταντουριού.

Έχοντας, μάλιστα, κρατήσει επτασφράγιστο μυστικό τις διαδικασίες παραγωγής των προϊόντων τους… Παίρνοντας χώμα από την περιοχή του Μύστατα, κατασκευάζοντας τα αγγεία και ψήνοντάς τα όχι σε καμίνια, αλλά σε «ανοιχτή φωτιά μισοχωμένα σε σωρό κοπριάς και άχυρου».[32]

 

-Ένα από τα πλέον διαδεδομένα γυναικεία επαγγέλματα στις αστικές περιοχές ήταν και αυτό της υπηρέτριας. Ασχολούμαστε όμως και με αυτό στην υπό έρευνα μελέτη, διότι και στον χώρο της Καππαδοκίας παρατηρούμε την ύπαρξη, έστω και σπάνια, αυτών των υπηρεσιών. Σπάνια μεν, αλλά υπήρχαν. Κυρίως οι φτωχές πολυπληθείς οικογένειες στέλνανε τα κορίτσια τους να «μάθουν και να εργαστούν», σε σπίτια γνωστών ευπόρων οικογενειών. Ήταν σχέση εργασίας περίεργη, μιας και πολλές φορές το αφεντικό όχι μόνο πλήρωνε το κατιτίς στην «ψυχοκόρη», αλλά και την προίκιζε ανάλογα, φυσικά, με τα οικονομικά του και τα «ιδιαίτερα» με την οικογένεια της «υπαλλήλου» του.

Από τις απειροελάχιστες αναφορές για την εργασία της υπηρέτριας σαφέστατη είναι αυτή του Γ. Μαυροχαλυβίδη, όπου ο σοφότατος λόγιος της εποχής γράφει πως: «σπάνια φτωχό κορίτσι έβγαινε όξω από το χωριό να πάει υπηρέτρια σε κανένα γειτονικό όπως το Κάστρο, τη Νίγδη, το Καγιάμβασι, τη Νεάπολη, το Προκόπι, την Κόνια…σε κάποιο χριστιανικό πλουσιόσπιτο…».[33]

Γενικές παρατηρήσεις

  • Από τη σχετική καταγραφή την περίοδο της ανταλλαγής προκύπτει πως, το σύνολο του αποκλειστικά εξαρτώμενου από το ημερομίσθιο εργατικού δυναμικού, ήταν της τάξεως των 164 ατόμων, δηλαδή το 1,1% του πληθυσμού. Χωρίς περαιτέρω διευκρινήσεις ή άλλες πληροφορίες.
  • Το σύνολο των υπαλλήλων πάσης φύσεως, ήταν 93 ατόμων, δηλαδή το 0,2% του πληθυσμού.
  • Το σύνολο των τεχνιτών 850 ατόμων, δηλαδή το 2% του πληθυσμού. Ιδιαίτερα για την τελευταία πληροφορία δε υπάρχουν διευκρινιστικά στοιχεία για το εάν πρόκειται για αυτοτελώς εργαζομένους ή τεχνίτες- εργάτες.

 


[1] Μαρτυρία Γιάννη Σταματιάδη, ο.π.

[2] Μαρία Ασβέστη ο.π. σελ 188

[3] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ο.π. σελ 327

[4] Μαρτυρία Βασιλείου Τσιτσόπουλου ο.π.

[5] Θανάσης Κωστάκης, ο.π. σελ 398

[6] ο.π. σελ 436 «Ο εργάτης που έπαιρναν μερικοί για να τους βοηθήσει στη συγκομιδή των δημητριακών έπαιρνε την αμοιβή του σε είδος του παραγόμενου προϊόντος…», επίσης ο.π. σελ 396 «Τούρκοι και Χριστιανοί αμείβονταν σε είδος με αντάλλαγμα την εργασία τους»

[7] Μαρτυρία Τσουτζόγλου Κοσμά, ο.π. «Συνήθως φακές και φασόλια με ψωμί και λίγο τυρί…»

[8] Σημ: Πρόκειται μια μια άκρως εξειδικευμένη μα και επίπονη εργασία. Ένας καλός τεχνίτης μπορουσε  να «κόψει» 20-25 μαλακές πέτρες και 10-12 σκληρές

[9] Ιστικοπούλου Λήδα, Η Ελληνική ταπητουργία και η ταπητουργός στη Μικρά Ασία 1860-1922, Εστία 2000  σελ 133

[10] ο.π. σελ 134

[11] ο.π. σελ 137

[12] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ο.π., σελ 179, «… Εκατοντάδες γυναίκες (σπάνια άνδρες) εξασκημένες από πολυχρόνια πείρα θα ’βλεπε ο διαβάτης οδοιπόρος να δουλεύουν ολημερίς μια δυο εβδομάδες ακατάπαυστα σαν εργατικές μέλισσες στη νεροαπαιτούμενη γύρω από τη Αξό περιοχή ανοίγοντας χιλιάδες αυλάκια…Πολλές φτωχούλες δεν παίρνανε λεφτά. Προτιμούσαν μάλιστα αν δε συμπλήρωναν μεροκάματο ολόκληρο 2-3 σακούλες καψίματα από σταυλίσιες κοπριές των ρεσπέρηδων»

[13] Μαρία Ασβέστη, ο.π. σελ. 177

[14] Κ.Ι.Δ.Συκεών, Φ. 12, α.α. 28, μαρτυρία Νικηφορίδη Προδρόμου (Δήλα), πρβ και Λήδα Ιστικοπούλου, ο.π., σελ 179.

[15] Μαρτυρία Νικηφορίδη Προδρόμου, ο.π.

[16] Θανάσης Κωστάκης, ο.π. σελ 398

[17] Στον Κώδικα της Αξού υπάρχουν πολλές σχετικές καταγραφές, πρβ Γ. Μαυροχαλυβίδης ο.π. σελ 179-190.

[18] Σαραντίδου Αρχελάου, Η Σινασσός, ήτοι θέσις,ιστορία,ηθική και διανοητική κατάστασις, ήθη, έθιμα και γλώσσα  της εν Καππαδοκία κωμοπόλεως Σινασού, εν επιμέτρω δε και σύντομος περιγραφή και των εν επαρχίαις Καισαρείας και Ικονίου ελληνικών κονοτήτων ως και των εν αυταίς σωζομένων ελληνικων διαλέκτων εν σχέσει προς την εν Σινασώ λαλουμένην, εν Αθήναις 1899, σελ 31. «…διότι το εν Σινασώ γυναικείον φύλον διασώζον πολλάς της αρχαιότητος έξεις μετά καρτερίας και ευχαριστήσεως αναδέχεται την περιποίησιν και καλλιέργιαν των φυτών του πατρίου εδάφους…».

[19] Μαρία Ασβέστη, ο.π., σελ 177, « Στα διάφορα πληροφοριακά δελτία συχνά διαβάζουμε  τις παρακάτω φράσεις , ενδεικτικές για την προσφορά της γυναίκας στη γεωργία.

Ενεχίλ: Οι γυναίκες το καλοκαίρι δούλευαν στα χωράφια…πήγαιναν και στα γειτονικά χωριά για το θέρος…

Γκιολτζούκ: Οι γυναίκες δούλευαν στη σπορά και στο θέρος όταν οι άνδρες ξενιτεύονταν

Τσελτέκ: Τα κτήματα κυρίως οι γυναίκες τα δούλευαν»

Ιντζεσου: …Η αμπελουργία δεν υπέστη μείωση  γιατί τη φρόντιζαν οι γυναίκες…Οι χριστιανές επιστατούσαν πηγαίνοντας στα αμπέλια πάντα με τη συνοδεία κάποιου σεβαστού Τούρκου…»

[20] Μαρία Ασβέστη, ο.π., σελ 188, «Γυναίκες δούλευαν εργάτριες στη συγκομιδή των γεωργικών προϊόντων. Έπαιρναν 2-3 γρόσια την ημέρα».

Σημ: Βεβαίως οι αμοιβές δεν ήταν οι ίδιες παντού και εξαρτώνταν από πολλούς παράγοντες. Πάντως και σε κάθε περίπτωση σύμφωνα με τους πληροφορητές μας  εκτός των παροχών σε είδος «και μερικά φακούδια, δηλαδή 2-3 γρόσια τη μέρα,  ήτανε καλά.»

[21] Σια ΑναγνωστοπούλουΜικρά Ασία, 19ος αιώνας –1919 Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες,  Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα 1997, σελ 345, «Η παραγωγή κουκουλιών μεταξιού γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη προς το τέλος του 19ου αιώνα. Μόνο στην περιοχή της Προύσας είχε 100 περίπου βιοτεχνίες. Σύμφωνα πάντως με την απογραφή του 1907  υπήρχαν πάνω από 165 βιοτεχνίες που απασχολούσαν περίπου 20000 κλώστριες. Επίσης λόγω της μεγάλης ζήτησης του προϊόντος δημιουργήθηκε και ειδικό Ινστιτούτο για την εκμάθηση και προώθησή του με βάση επιστημονικές μεθόδους…»

[22]Μαρία Ασβέστη,  ο.π., σελ. 87

[23] ο.π., σελ. 197

[24] Λήδα Ιστικοπούλου, ο.π., σελ 183

[25] ο.π. σελ. 184

[26] ο.π. σελ. 254

[27] Το Σινασσίτικο χαλί ήταν εξειδικευμένο και λεγότανε Σετσετές. Μικρών διαστάσεων 2χ1.20 περίπου, χρησίμευε κυρίως για τους μουσουλμάνους ως χαλί προσευχής (ναμάζ χαλασή).

[28] Σεραφείμ Ρίζος, ο.π., σελ 197

[29] ο.π. σελ 198, «Οι καλές ταπητουργοί του Ουσάκ  μπορούσαν να δέσουν έως και 12.000 κόμβους την ημέρα…» πρβ Μαρτυρία: «…οι εργάτριες  έδεναν 15.000 κόμβους την ημέρα…»

[30] Μαρία Ασβέστη, ο.π., σελ 110

[31] Είδος σχάρας.

[32] Μαρτυρία Χατζημπαλή Μαγδαληνής, ο.π.

[33] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ο.π., σελ 328

“Ψήγματα Δικαίου”
Κωνσταντίνος Νίγδελης


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Τουρκοσειρές στην Ελληνική Τηλεόραση
    Περισσότερα  από 340 διαφημιστικά μηνύματα, εκατό περίπου διαφορετικών εταιριών, «χρηματοδότησαν» τουρκικές σειρές σε ελληνικά κανάλια καθημερινά, το απόγευμα (17.30-18.30), το βράδυ (21.30-23.15) και μετά τα μεσάνυχτα (01.30-03.15)
  2. Φορολογικό Δίκαιο
    Σε γενικές γραμμές πρόκειται για το πλέγμα των νόμων, με τους οποίους έχοντας σαν βάση τη φοροδοτική ικανότητα των πολιτών, το κράτος εισπράττει τα απαραίτητα για την ορθή λειτουργία των παρεχομένων υπηρεσιών του. Τώρα, για την καλύτερη κατανόηση του θέματος αρχίζουμε με δυο τρεις βασικές ορολογίες της φορολογικής νομοθεσίας- πρακτικής που υπήρχαν στην υπό εξέταση περιοχή εκεί και τότε.
  3. Εργατικό Δίκαιο
    Απλά και σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων δικαίου που διέπουν τις σχέσεις που παράγονται μεταξύ συμβαλλομένων κατά τις οποίες, η μια πλευρά προσφέρει την εργασία της για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η άλλη παρέχει έναντι αυτής το συμφωνημένο τίμημα. Φυσικά σήμερα είναι πολυσύνθετο, στο δε διάβα του χρόνου κάλυψε και συνεχίζει ακόμα, τα τυχόν κενά που προκύπτουν από τις προαναφερθείσες σχέσεις.
  4. Εμπορικό Δίκαιο
    Στο οικείο κεφάλαιο περί πωλήσεως τονίσαμε τις δυο βασικές αρχές πάνω στις οποίες στηριζότανε το εμπόριο στην Κεντρική Ανατολία…Την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, τα οποία εν πολλοίς κάλυπταν την όποια ανυπαρξία έγγραφου τύπου κλπ. Τονίσαμε, επίσης, πως η επικύρωση οποιασδήποτε συμφωνίας γινότανε με μια απλή χειραψία μεταξύ των δυο συμβαλλομένων μερών και τη φράση «βε ες σελάμ», δηλαδή ο Θεός να τα φέρει βολικά, τον αντιπραγματισμό και την τράμπα, καθώς και την ύπαρξη αρχικά ομολόγων, δηλαδή πωλητηρίων εγγράφων και στο τέλος τις σχετικές μεταγραφές για ιδιαιτέρως μεγάλης αξίας αντικείμενα στους κώδικες του χωριού…
  5. Ενοχικό Δίκαιο
    Πρόκειται «για το σύνολον των κανόνων δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τα ζητήματα τα οποία προκύπτουν εκ της υπάρξεως ενοχής, ήτοι εκ της υπάρξεως εννόμου σχέσεως δυνάμει της οποίας ωρισμένο πρόσωπον (ήτοι ο οφειλέτης) υποχρεούται προς έτερον (δανειστήν) εις παροχήν, η οποία δύναται να συνίσταται εις ενέργειαν ή παράλειψιν».
  6. Κληρονομικό δίκαιο
    Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν την κληρονομική διαδοχή. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 1710 του αναθεωρηθέντος Α.Κ., «κατά το θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο(κληρονομιά) περιέρχεται από το νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)….»
  7. Περί γέννηση και βάπτιση
    Σήμερα, με την πολυπλοκότητα των εκφάνσεων της δημόσιας διοίκησης, επιτεύχθηκε αφενός μεν η κάλυψη όλων των περιπτώσεων, για τα οποία ζητάται η συνδρομή της πολιτείας, αλλά αφετέρου η ταλαιπωρία από μια απίστευτη γραφειοκρατία. Εκεί όμως και τότε; Φυσικά και είναι αδύνατη η εύρεση όλων των στοιχείων, λόγω ελλείψεως των σχετικών πληροφοριών, όμως σε κάθε περίπτωση υπάρχουν αρκετές οι οποίες είναι διαφωτιστικές για το καθεστώς εκείνης της εποχής. Για τα απλά μα και καθημερινά.
  8. Η Υιοθεσία
    Δι’ αυτής δεν ικανοποιείται αποκλειστικά και μόνο ο συναισθηματικός κόσμος των ατέκνων, αλλά κυρίως δημιουργείται μια νέα κατάσταση δια τον υιοθετούμενο, δηλαδή, σχέσεως γονέως και τέκνου…Είναι επίσης και μια πράξη θεάρεστη σύμφωνα με την οποία «έσωζε κανείς μια ψυχή παίρνοντάς την υπό την ευθύνη του». Αλλά βεβαίως και μια λύση σε περίπτωση ατεκνίας προς αποφυγή της κατακραυγής ή του όποιου στιγματισμού…
  9. Το Διαζύγιο
    Έτσι «ους ο Θεός συνέζευξεν άνθρωπος μη χωριζέτω», δηλαδή και σε ελεύθερη μετάφραση ό,τι και να γίνει από τη στιγμή που πήρε μέρος η εκκλησία τίποτε δεν μπορεί να χωρίσει το ζευγάρι. Έστω και αν η γυναίκα υπέφερε τα πάνδεινα από τους οικείους του ανδρός της, αλλά και τον ίδιο ακόμα. Ξύλο, βρισιές, κατάρες, πείνα και πάλι ξύλο, προσβολές και…ό,τι μπορεί να φανταστεί ανθρώπου νους. Τα μαρτύρια του Ιώβ. Με μοναδική, ίσως, περίπτωση, αυτή της μοιχείας, από πλευράς της γυναίκας εννοείται…
  10. Ο Γάμος Γ'
    Τονίσαμε προηγούμενα ότι τουλάχιστον μέχρι και το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δεν υπήρχε η υποχρεωτικότητα στην προίκα, όμως παρόλα αυτά οι γονείς πάντοτε συνεισέφεραν το κατά δύναμιν, αλλά και κατά το δοκούν. Συνήθεια-έθιμο- που επιβάρυνε τα μάλα τον οικογενειακό προϋπολογισμό και όχι μόνο, με τη θυγατέρα να καθίσταται σιγά σιγά δυσβάστακτο βάρος μιας και όλοι προσέτρεχαν για να βολέψουν μια καλή προίκα.
  11. Ο Γάμος Β'
    Είναι γνωστό πως δια τον κλήρο της Καππαδοκίας και όχι μόνο, δεν υπήρχαν τακτικές αποδοχές, δηλαδή καταβολή μισθού από πλευράς της κοινότητος. Απλά μια πρόβλεψη δια το «κανονικόν» του ιερέως, δηλαδή κάποιος φόρος- ετήσιο χαράτσι, που επιβαλλότανε ανάλογα φυσικά με την φοροδοτική ικανότητα της κάθε χριστιανικής οικογένειας ή κατά περίπτωση...
  12. Ο Γάμος Α'
    Nuptiae sunt conjunctio maris et feminae et consortium omnis vitae divini et humani juris communicatio, δηλαδή, «γάμος εστίν ανδρός και γυναικός συνάφεια και συγκλήρωσις του βίου παντός, θείου τε και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνία». Ο γάμος ως ιερή και ίσως μια από τις πλέον σημαντικές στιγμές του ανθρώπου αποτελούσε τότε και ενδεχόμενα και σήμερα, το αντικείμενο ενός μαζικού ενδιαφέροντος ολάκερης της κοινωνίας. Ιδιαίτερα μάλιστα στις απομονωμένες κοινότητες της Καππαδοκίας...
  13. Οικογενειακό Δίκαιο
    «Πρόκειται για το σύνολον των κανόνων Δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τας σχέσεις αι οποίαι προκύπτουν εκ του γάμου, της συγγενείας και γενικώτερον επ’ ευκαιρία της οικογένειας…Το οικογενειακόν δίκαιον διαυλακώνεται υπό των ηθικών αρχών καθ’ όλην αυτού την έκτασιν. Τούτο ήτο αναπόφευκτον αλλά και δεόντως επιβεβλημένον, λόγω της φύσεως των σχέσεων, τας οποίας ρυθμίζει…»
  14. Εμπράγματο Δίκαιο
    Το σύνολο δηλαδή των κανόνων που ρυθμίζουν τα εμπράγματα δικαιώματα, με μια σημαντικότατη διάκριση. Πως τα πράγματα[1] διακρίνονται, κατά το άρθρο 948 του Α.Κ. σε: (α) ακίνητα, το έδαφος και τα συστατικά αυτού (β) κινητά, δηλαδή όσα δεν είναι ακίνητα. Αυτά, σε γενικές γραμμές, με τα ισχύοντα σήμερα, αλλά εκεί και τότε; Ποιες, για παράδειγμα, ήταν οι απόψεις, τα ισχύοντα περί την ιδιοκτησία, τη νομή και κατοχή, τη διάθεση μα και την προστασία της;
  15. Το δικαιοδοτικό υποσύστημα
    Η εφαρμογή του δικαίου είναι σπουδαία υπόθεση, όταν μάλιστα υπάρχουν τα σχετικά εργαλεία για την απονομή της, καθίσταται μάλλον και εύκολη υπόθεση. Φυσικά όταν μιλάμε για εργαλεία μιλάμε για εκείνο το νομικό καθεστώς που προβλέπει και καλύπτει όλα τα κενά, τόσο σε επίπεδο νόμων, όσο και σε αυτό της εφαρμογής. Και εξηγούμαστε άμεσα. Ναι μεν το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαιοσύνης όριζε πως «τα δικαστήρια έπρεπε να παρέχουν δικαιοσύνη και προστασία σε όλους τους υπηκόους και ότι έπρεπε να τιμωρούνται αυστηρά όποιοι αδικούσαν κάποιον και όποιοι δωροδοκούνται και ότι οι δίκες έπρεπε να γίνονται σύμφωνα με το νόμο», αλλά...
  16. Το Νομικό Πλαίσιο
    ...βάσιμα θεωρούμε πως τούτη η χρονολογία, μαζί με κάποιες άλλες κατοπινές, σηματοδότησαν μια περίοδο «άνοιξης» και ελευθεριών στην απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία της οποίας η σήψη ήταν πλέον εμφανής σε κάθε τομέα και πτυχή της καθημερινότητας. Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που απετέλεσε το σημείο αιχμής για πιέσεις στους ιθύνοντες της αυτοκρατορίας από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής και κυρίως από τη χριστιανική Ρωσία που, αποβλέποντας στον διαμελισμό της, αξίωνε να αναγνωρισθεί προστάτης όλων των ορθοδόξων κατοίκων της.
  17. Οι καλοί μας οι…γιατροί!
    Βεβαίως υπήρξαν πολλοί και πολλές. Που προσέφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες στις απομεμακρυσμένες κοινότητες της Ανατολής, όμως… Όμως υπήρξαν και μερικοί των οποίων η προσφορά ήταν τόσο σημαντική, που το πέρασμα τους καταγράφηκε ανεξίτηλα στη μνήμη των ανθρώπων… Κυρίαρχες προσωπικότητες με έντονα τα στοιχεία της ύπαρξής τους βάλανε τα θεμέλια με την ανιδιοτελή προσφορά και τις ικανότητές τους, καταξιώθηκαν και παρέμειναν στη συλλογική μνήμη.

Author: Μνήμες