Ιατρική και θρησκεία… α’

5rt

Είναι γεγονός πως έχουν γραφεί πολλά, μα έχουν ειπωθεί περισσότερα. Για την επίδραση της θρησκείας στα ιατρικά δρώμενα με τους εκπροσώπους της ή και για να είμαστε δικαιότεροι, για τις διάφορες καταλυτικές παρεμβάσεις σε τέτοια ζητήματα στο διάβα του χρόνου. Στη διαμορφωθείσα κατάσταση, το εθιμικό ιατρικό δίκαιο,  τις απαγορεύσεις, και τα πρέπει…

Έναν ολάκερο κόσμο φτιαγμένο και ραμμένο στα μέτρα μιας τάξης που ούτως ή άλλως είχε το επάνω χέρι, αλλά και που με αυτόν τον τρόπο δικαίωνε εν πολλοίς την αναγκαιότητά του. Από αρχαιοτάτων χρόνων εννοείται, για να επεκταθεί στον χρόνο  παντού. Ιδιαίτερα μάλιστα στις απομονωμένες κοινότητες. Σ’ αυτές που είχαν την ατυχία- τύχη  να είναι αποκομμένες από τα αστικά κέντρα, δεν γνώριζαν, δεν έβλεπαν, δεν μάθαιναν, δεν ήξεραν…

Σε άριστο μάλιστα συνδυασμό με την παντελή έλλειψη βασικών γνώσεων στο σύνολο του πληθυσμού και τη δαιμονοποίηση των πάντων, αποτελούσαν την εύκολη, άμεση και συνάμα απαραίτητη λύση και στα θέματα της ιατρικής επιστήμης.

Εξάλλου βασικό διδασκόμενο δόγμα:

«Ο Θεός…υπεύθυνος για όλα !»

Αυτός ξέρει, αυτός γνωρίζει, αυτός μπορεί, αυτός θέλει!

Άρα;

Ο λόγος τους… λόγος Του, η θέλησή τους… θέλησή Του, τα θέλω τους… θέλω Του.

Φυσικά ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να διαβάσουν, να καταλάβουν και να μεταφέρουν τις ρήσεις Του. Οι οποίες έπρεπε πάντοτε να τηρούνται μετά περισσής επιμελείας και αναλόγου σεβασμού, έτσι λέγανε, για να μην επισύρουν τη δίκαιη τιμωρία Του.

Και κάτι ακόμα.

Η επίκληση, για θεραπευτικούς σκοπούς, της θεότητας, σε συνδυασμό με διάφορα ανταλλάγματα, αποτελούσε πάντοτε βασική υποχρέωση, αλλά και καθήκον ιερό. Με ακλόνητη μάλιστα την πεποίθηση πως έτσι ο άνθρωπος τους θα γινότανε καλά.[1]

Το γνωστότατο και τα μάλα αποδοτικό τάξιμο[2].

«Γούλτου μι’ α σι φέρου ένα μανάλ’ σουν ντου μπόι μου…»[3] ή «…γουλτώσεις ντου παί, να ντου φέρου στουν αί Πρόιμου…».[4]

Φυσικά, πραγματικά αξίζει κανείς να δει και να μάθει μερικές από τις σχετικές θεραπευτικές μεθόδους της τότε εποχής που δοκιμάσθηκαν στο διάβα του χρόνου με μεγάλη επιτυχία μάλιστα. Με την υποσημείωση πως ίσως ο αναγνώστης δει κάτι να ισχύει μέχρι και τις μέρες μας. Ίσως για την αποτελεσματικότητά του.

Σημειώνουμε μάλιστα πως τούτες οι θρησκευτικοιατρικές επεμβάσεις περιελάμβαναν μια τεράστια γκάμα ενεργειών που κάλυπταν όλο το φάσμα  των γνωστών, έως τα τότε, ασθενειών. Με διάφορα πιστεύω και θεάρεστες πράξεις όπως:

– Η ασθένεια, η κάθε ασθένεια, μπορεί να θεραπευθεί υπό ορισμένες προϋποθέσεις…

Δηλαδή  συνεχή και δυνατή πίστη, να είναι κανείς καλός άνθρωπος και  καλός χριστιανός, αλλά πάντοτε με τη μεσιτεία κάποιου αγίου προς το Θεό, για τη σχετική ίαση…Φυσικά σε συνδυασμό με ορισμένες προσφορές.

– Αλλά, ταυτόχρονα, πως ορισμένες ιερές εικόνες είχαν το προνόμιο της θεραπείας. Με αρκετές εξ αυτών να  τις θεραπεύουν όλες. Εννοείται φυσικά και πάλι με τις σχετικές προσφορές και την παρουσία του κατάλληλου ιερέα.

-Πως τα λείψανα ορισμένων αγίων είχαν θεραπευτικές ικανότητες, άποψη τα μάλα διαδεδομένη. Λέγανε, για παράδειγμα, πως το λείψανο του Οσίου Ιωάννη του Ρώσου και όχι μόνο, θεράπευε όλες τις ασθένειες με τη μεσιτεία του προς τον Θεό.

Φυσικά και άλλα τινά όμορφα και ωραία που παρουσιάζουμε ευθύς αμέσως.

Έτσι:

  1. το πετραχήλι, που ναι μεν είναι πολύτιμο εξάρτημα της στολής του ιερέα κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του…όμως  θεωρείτο και ως άριστο θεραπευτικό μέσο για κάθε νόσο, όταν το τοποθετούσαν επί της κεφαλής του αρρώστου, με τη συνοδεία φυσικά της σχετικής ευχής.[5] Και υπήρχαν  πολλοί, πάρα πολλοί, που βεβαίωναν την αποτελεσματικότητά του.
  2. Ο Επιτάφιος μάς είναι γνωστός επίσης. Εκείνο το ορθογώνιο χρυσοκέντητο ιερό άμφιο στο οποίο παριστάνεται η εικόνα του Χριστού στον τάφο και προήλθε από τον βυζαντινό «αέρα» και που πάντοτε τοποθετείται σε ειδικό κουβούκλιο που και αυτό ονομάζεται σήμερα επιτάφιος. Φυσικά είχε και εξακολουθεί ίσως και μέχρι των ημερών μας να έχει θεραπευτικές ιδιότητες. Με τους ασθενείς να επικαλούνται τη θεία βοήθεια Του περνώντας κάτω από αυτόν την ώρα που ο ιερέας έλεγε τις σχετικές ευχές…
  3. Το ίδιο φυσικά και το «πέρασμα» στο κέντρο του ναού, με τους ασθενείς να   γονατίζουν ή ξαπλώνουν  και από πάνω τους να περνούν  τα «άγια- Θεία δώρα»[6]
  4. Το αυτό  και με το Ιερό Ευαγγέλιο. Που σε κάθε και για κάθε περίπτωση ο ιερέας τοποθετούσε επί της κεφαλής του αρρώστου και διάβαζε ορισμένες ευχές για τη θεραπεία, επικαλούμενος πάντοτε τη βοήθειά Του.[7]
  5. Σε περίπτωση πάλι που το φσαχ δεν μιλούσε στην ώρα του το πήγαιναν στην εκκλησιά όπου μαζί με τις ευχές ο ιερέας τού έβαζε στα χείλη και το κλειδί του ναού…[8]
  6. Την ίδια «θεραπεία» ακολουθούσαν και στην περίπτωση που αργούσε να περπατήσει. Όπου μεταξύ των λοιπών επιβοηθητικών μέσων, της περπατούρας, των τροχουλιών κλπ ο ιερέας μετά τις απαραίτητες ευχές το άφηνε να μπουσουλίσει μέσα στο ιερό…[9]
  7. Υπήρχαν ασθένειες που χρειάζονταν ιδιαίτερες θεραπευτικές αγωγές οι οποίες  περιελάμβαναν ειδικά μαντζούνια, αλλά και μετακινήσεις – διαμονές  των ασθενών σε ξεχωριστούς χώρους… Οι γνωστές εγκοιμήσεις δηλαδή.[10] Για παράδειγμα η εκκλησιά του Αγίου Γρηγορίου στο Γκέλβελι και του Αγίου Ιωάννη στο Ζιντζίντερε,[11] ήταν ένα κι ένα για τη θεραπεία της «σάρας», επιληψίας δηλαδή. Το ίδιο φυσικά και για την τρέλα. Που με τον αυτό τρόπο την αντιμετώπιζαν στη Μαλακοπή, στον ναό των Αγίων Αναργύρων, σ’ Άγια-’νάργυα, και στον Άγιο Γρηγόρη της Αξού…Το ίδιο αποτελεσματικά μπορούσε να θεραπευτεί η ελονοσία στα Φάρασα… «Όποιος έπασχε έπρεπε πρωί πρωί να πάη  στο ξωκλήσι του αγίου Ορέστη, ν’ ανάψη κεριά και να περιμένη ως την ώρα που θα του ερχόταν το ρίγος για να πάη  μπρος στο Άγιο Βήμα να κοιμηθή. Έβλεπε, λένε, στ’ όνειρό του πως ήρθε μια Τουρκάλα ή κάποιος Τσερκέζος καβαλλάρης  και τον φοβέριζε. Από τον φόβο του ξυπνούσε… κι ο φόβος του έκοβε τη θέρμη. Αν στον ύπνο του δεν έβλεπε όνειρο ήταν σημάδι πως είναι αμαρτωλός κι ο άγιος δεν ενέργησε για τη θεραπεία του…».[12]
  8. Φυσικά κάθε κοινότητα είχε το δικό της χώρο στον οποίο εναπέθετε τις προσδοκίες της για θεραπεία.[13] Έτσι στο Τενέι, μια κοινότητα λίγο πιο έξω από τη Νίγδη, στην εκκλησιά του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου προσέτρεχαν  όσοι υπέφεραν από συνεχείς πονοκεφάλους αλλά και τρέλα. Εκεί λοιπόν τους «ξάπλωναν  στο στρωμένο καταγής χαλί ή τους κάθιζαν  κάτω και ο παπάς ή η καλόγρια  τους έδινε να κρατούν στα χέρια τους την εικόνα του αγίου που ήταν ζωγραφισμένη πάνω  σε μια πόρτα. Κάθε μέρα ο καθένας με τη σειρά…με τον ιερέα να διαβάζει στους αρρώστους τις πρέπουσες ευχές. Πολλοί γύριζαν γιατρεμένοι…άλλους όμως δεν τους έπιανε ο Αι Γιάννης και δεν έβλεπαν καλό…Κάποτε η εικόνα  κουνιόταν, ο άρρωστος έτρεμε από το φόβο του και η αρρώστια περνούσε…».[14]
  9. Φυσικά  εννοείται πως την ίδια θεραπευτική δύναμη είχαν ο αγιασμός [15]και το μύρο. Που διοχετεύονταν πάντοτε σε ειδικές συσκευασίες έτοιμες για κάθε χρήση. Από την έναρξη της γέννησης,[16] μετά το λευτέρωμα,[17] ίσαμε τον επιθανάτιο ρόγχο…[18]
  10. Να σημειωθεί μάλιστα πως υπήρχαν άπειρα αγιάσματα, σχεδόν σε κάθε κοινότητα. [19] Περί αυτών και ιδιαίτερα της δικής του πατρίδος, χαρακτηριστικός είναι ο Γ. Μαυροχαλυβίδης  στο εξαιρετικό σύγγραμμά του, όπου με περίτεχνο τρόπο γράφει πως, «…η δεξιά είσοδος κατεβάζει τον επισκέπτη σε κρησφύγετο που τα διαμερίσματά του απλώνονται κάτω από τον καθαυτό ναό, και τ’ άλλο με 25αριά σκαλοπάτια φέρνει σε κρυσταλλένιο νερό, που άλλοτε υποχωρεί κι άλλοτε σκεπάζει 2-3 σκαλοπάτια. Αυτό είναι το ξακουσμένο στην περιφέρεια άγιασμα που θεωρούνταν ιαματικό πάσης νόσου και μαλακίας….Από αυτό παίρναν νερό, πίναν και πλένονταν οι ευσεβείς προσκυνητές…άλλοι πάλιν εφοδιάζονταν και το μετέφερναν μακριά για αρρώστους ή σακάτηδες, που δεν μπόραγαν να μετακινηθούν. Παράδοση αναφέρει  πως και το προς τα δεξιά καταφύγιο είχε όμοια πηγή ιαματική, μα έστρεψε με τον καιρό…»[20]Ιδιαίτερα σημαντικό ήταν και το αγίασμα της εκκλησίας του Αγίου Βλασίου όπου μεταξύ των άλλων είχε και ορισμένες περίεργες ιδιότητες. Έτσι ναι μεν δίδονταν για ίαση  αλλά…αλλά «αν κάποιος κακός, ή πρόστυχος το έπαιρνε  και το χρησιμοποιούσε το νερό στέρευε  για λίγο καιρό…»[21]
  11. Η στειρότητα ήταν ό,τι το χειρότερο μπορούσε να συμβεί σε μια γυναίκα!Εννοείται πως υπήρχε μόνο η γυναικεία και ουδέποτε ανδρική.[22]Έτσι αν παρ’ ελπίδα κάποια γυναίκα δεν έκανε παιδιά, όχι μόνο δεν είχε καμιά υπόληψη στην κοινωνία του χωριού της, αλλά ούτε καν και στην οικογένεια της… «Πίστευαν  μάλιστα πως τούτο το κακό προερχόταν από τις αμαρτίες της γυναίκας ή κατάρες που της έδωκαν ξένα πρόσωπα όταν αδικήθηκαν από αυτή».[23] Ή πως τη βάραινε κάποια κληρονομική αμαρτία για την οποία πλήρωνε τα επίχειρα όλη η οικογένεια.

    Άρα έπρεπε να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα.

    Και πρώτα πρώτα επενέβαινε η εκκλησία δια του εκπροσώπου της. Πήγαιναν λοιπόν τη στέρφα κυρά στης εκκλησιάς τα σκαλοπάτια «…και από εκεί με τα γόνατα  σερνόταν μπροστά στο ιερό όπου ο παπάς έλεγε διάφορες ευχές για την εξιλέωσή της από τις αμαρτίες …γινόταν έκκληση για τη βοήθεια της Παναγιάς  να έρθει το καλό μαντάτο…που δεν ήτανε τίποτες άλλο παρά το γκάστρωμα».[24]

    Βεβαίως η αυτή διαδικασία ακολουθείτο και στην περίπτωση της κληρονομικής αμαρτίας. Συνεχώς ταξίματα και προσευχές για εξιλέωση και ελευθέρωση του πεδίου για τεκνοποίηση…[25]

    Παρατήρηση

    α – Ιδιαίτερα για τις στέρφες κυράδες η ακολουθούμενη μεθοδολογία θεραπείας -σύλληψης ξέχωρα από τα γνωστά- συνηθισμένα από την αρχή του κόσμου, ακολουθούσε και τις τοπικές συνήθειες. Φυσικά πάντοτε με τη βοήθεια της εκκλησιάς. Έτσι μεταξύ των άλλων επιβοηθητικών του αναμενόμενου γεγονότος ήταν και το «τάξιμο στον άγιο Γιώργη» του φαγητού σφουγγάτου το οποίο εναπόθετε μόλις γεννούσε μπροστά στην εικόνα του Αγίου…

    Βεβαίως πρόκειται για υπερβολή που όμως στο διάβα του χρόνου απέκτησε εθιμική ισχύ, δημιουργήθηκαν γύρω από αυτήν απειράριθμοι μύθοι που κατέληγαν να θεωρούνται ως πραγματικά γεγονότα. Με χαρακτηριστικό το παρακάτω «επεισόδιο» που αντλήσαμε και πάλι από τον Γ. Μαυροχαλυβίδη.

    «…Κρατεί η παράδοση πως κάποια έταξε στον Άγιο Γιώργη σ(φ)ουγγάτο για να τη βοηθήσει…Αφού λοιπόν γέννησε και σαράντωσε, έφτιαξε πλούσιο σουγγάτο και τον απόθεσε μπροστά στην εικόνα του αγίου. Κατά τύχη μπήκαν στην εκκλησιά δυο οδοιπόροι για να προσκυνήσουν.

    Πεινάγανε. Σαν είδαν το σουγγάτο λιγουρεύτηκαν.

    -Τι τον θέλει τον σουγγάτο ο Άι Γιώργης , ας τον φάμε κι ας αφήσουμε κάτι στο παγκάρι, είπαν.

    Τον φάγανε κι αφήκαν ένα τάλιρο(πέντε γρόσια).

    Μα η πόρτα, που είχε κλείσει στο μεταξύ, δεν άνοιγε. Διπλασίασαν το ποσό κι άνοιξε. Φεύγοντας ο ένας είπε.

    Ακριβά μας πούλησες, Άγιε Γιώργη μου, το σουγγάτο…»[26]

    β – Στην αγχώδη προσπάθεια για τεκνοποίηση και αποφυγή της συγκεκαλυμμένης κοινωνικής απαξίωσης, προτείνονταν πολλά, μερικά από τα οποία έχουν καταγραφεί. Έτσι, για παράδειγμα, οι επισκεπτόμενοι τους Αγίους Τόπους μετέφεραν χουρμάδες από το μοναστήρι του Αϊ Σάββα- Αϊ Σαββανίν Χουρμασί…οι οποίοι, σύμφωνα με πολλούς, βοηθούσαν στην τεκνοποίηση. Βεβαίως μετά από σχετική νηστεία σαράντα ημερών.[27]

    Το ίδιο επίσης και της «Παναγιάς το χέρι- Παναγίν ελί», χόρτο από την Παλαιστίνη, που είχε μάλιστα διπλή ιδιότητα. Στην τεκνοποίηση, αλλά και τη διευκόλυνση της γκαστρωμένης την ώρα του τοκετού…[28]

    Αλλά και το νερό του αγιάσματος της Αγίας Βαρβάρας, στο Ιλίσου, ήταν το πλέον ενδεδειγμένο για τα νέα ζευγάρια που επρόκειτο να παντρευτούν. Έτσι «δυο τρεις μέρες πριν από τον γάμο είχαν τη συνήθεια να λούζωνται στο αγίασμα…Αντρόγυνα άτεκνα  πήγαιναν να λουστούν, για να αποκτήσουν παιδιά. Έπρεπε όμως να λούζεται χωριστά ο άντρας από τη γυναίκα. Κάποτε μάλιστα λέγανε  πως από ένα ανδρόγυνο που λούστηκε μαζί  γεννήθηκε άλαλο παιδί».[29]

  12. Η πλέον πάντως παράξενη μαρτυρία για τον ρόλο της εκκλησίας στα ιατρικά δρώμενα  της περιοχής καταγράφεται στην κοινότητα του Ντερίμ Κουγιού. Όπου οι ασθενείς μετά την εγκοίμησή τους στην εκκλησιά των ΑγίωνΑναργύρων, παραμονή του Σωτήρα, πήγαιναν σε μια ρεματιά λίγο πιο έξω με πολλή αμμούδα, άνοιγαν λάκκους και έμπαιναν μέσα γυμνοί !Φυσικά με απώτερο σκοπό να γίνουν καλά.[30]
  13. Χαρακτηριστικές και τα μάλα αποτελεσματικές, κατά τους Φαρασιώτες, ήταν οι θεραπείες με τα αγιασμένα βρύα- τους αβορύες. Αυτά δηλαδή που φύτρωναν δίπλα στα αγιάσματα τα οποία, αφού συνέλλεγαν, τοποθετούσαν στα εικονοστάσια για ώρα ανάγκης. Έτσι στις κεφαλαλγίες, τους πόνους του ματιού και της κοιλιάς τα καίγανε και με τον καπνό τους θυμιάτιζαν τον ασθενή… ή τα έβαζαν σε νερό και πότιζαν τον ασθενή… ή έπλεναν το πονεμένο μέρος.[31]
Παρατήρηση

-Βεβαίως εκτός όλων των παραπάνω υπήρχε και μια σωρεία άλλων θρησκευτικών θεραπευτικών επεμβάσεων που κάλυπταν τις ανάγκες του χριστιανικού πληθυσμού,  αλλά με θετικότατες παρεμβάσεις και στο μουσουλμανικό.

Φυσικά μιλάμε για τα πάσης φύσεως κυκλοφορούντα φυλακτά, οι σκοποί των οποίων περιελάμβαναν την αποτροπή αλλά και τη θεραπεία του κακού, τη θωράκιση του σώματος και του πνεύματος του ανθρώπου από κάθε νόσο.

Και για την ακρίβεια:

Πίστευαν πως κάθε φυλακτό είχε  τη δύναμη να τον προφυλάσσει από εννιά κακά μεταξύ των οποίων τη φωτιά, το μαχαίρι, τον γκρεμό, την αρρώστια… Σε διάφορα σχήματα, απλά ή σύνθετα[32] τα οποία οι μανάδες  τα περνούσαν είτε  στο λαιμό των μικρών ή τα ράβανε σε κάποιο σημείο του ρούχου για να τα φέρνουν συνεχώς μαζί τους.

Και κάτι ακόμα. Υπήρχαν και τα κληρονομικά φυλακτά, κάτι ανάμεσα στο πολύτιμο, το ιερό και την παράδοση. Όπου ο πατέρας έδιδε το δικό του φυλακτό στο γιο του με την υποχρέωση και εκείνος να το δώσει στο δικό του, σε μια ατέλειωτη κληρονομική συνέχεια…

-Μεταξύ των άλλων υπήρχε και η θεραπευτική μέθοδος για πολλές ασθένειες, κοινή στις δυο κοινότητες, του δεσίματος κουρελιών στα άκαρπα δένδρα (σα τσαλούδια) ύστερα από σχετικό λούσιμο σε αγίασμα. Για την ακρίβεια μάλιστα  σχετική χρήση έκαμαν κυρίως οι πάσχοντες από σητμά (θέρμες),  κεφαλαλγίες, ασθένειες του κεφαλιού, στειρότητα…που αφού πλένανε τα επίμαχα μέρη ή και ολόσωμα, σχίζανε κομμάτι από τα υφάσματα των ρούχων τους και  τα δένανε τελετουργικά στα κλαδιά των δένδρων λέγοντας δυνατά «σύρε στα άγρια βουνά στα άγρια λαγκάδια»… Εννοείται υπό τη συνοδεία σχετικών ευχών του τοπικού ιερέα για γρήγορη και αποτελεσματική ίαση. Βασική πίστη, πεποίθηση θα λέγαμε: με το κρέμασμα του υφάσματος κρεμιέται και η αρρώστιά του.

Στα Κενάταλα, για παράδειγμα, τα δένδρα του περιβόλου του ναού του Αγίου Μηνά, οι βαλανιδιές  και οι θάμνοι, είχαν την τιμητική τους από τους αρρώστους χτυπημένους από ελονοσία που κρεμούσαν μαντήλια, τσεμπέρια και κομμάτια από ασπρόρουχα…[33]

Το ίδιο και στον περιβάλλοντα χώρο της εκκλησιάς του Αγίου Παντελεήμονα στο Χιβριχισάρ, στον Άγιο Νικόλαο του Χαλβάντερε, στην Ακ κισλέ- Άσπρη εκκλησιά…

Στα Φάρασα, πάλι, είχαμε το κρέμασμα μιας κλωστής από τα ρούχα του ασθενούς στο δέντρο της εκκλησιάς ή σε ξύλο που έμπηγε στον τοίχο της ο ίδιος… Φυσικά  ταυτόχρονα θα έπρεπε να ψιθυρίσει «φήνω το τάρτι μου σε σένα… συ είσαι Άιος, φορτούσε τα»,  δηλαδή, «αφήνω το βάσανό μου σε σένα, εσύ είσαι ο άγιος, φορτώσου το…».[34]

Άλλες φορές πάλι το τσαπούτι, δηλαδή η λωρίδα ή η κλωστή  θα έπρεπε προ της τοποθετήσεως  στο σχετικό σημείο να έχει διαβαστεί από τον τοπικό ιερέα τουλάχιστον για τρεις ημέρες…[35]

Τέλος και ίσως το πλέον χαρακτηριστικό.

Κανείς δεν τολμούσε να αγγίξει τα «εκθέματα» εξαιτίας του διάχυτου φόβου  μετακύλησης της ασθένειας…

[nggallery id=43]

“H Ιατρική στην Καππαδοκία”
Κωνταντίνος Νίγδελης


[1] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12, α.α. 34, μαρτυρία Χατζημπαλή Μαγδαληνή:
« Χεγός ό,τι κρεύεις, σαν’σι…Σο Χεγό τσείμιστι ούλα μας», δηλαδή, «ο Θεός είναι παντοδύναμος και ό,τι ζητήσεις σου το κάμει….από το Θεό εξαρτιόμαστε…»
[2] Σε όλες σχεδόν τις εκκλησίες υπήρχε μια σειρά από τάματα που δώριζαν οι άρρωστοι που  βρήκαν την υγειά τους…Στο τέλος κάθε χρονιάς η Εκκλησιαστική Επιτροπή μάζευε αυτά που δεν είχαν καλλιτεχνική αξία και τα πουλούσε σε δημόσια δημοπρασία, τα έσοδα της οποίας κάλυπταν προνοιακούς σκοπούς…Βεβαίως υπήρχε μια τεράστια ποικιλία και όλα αυτά ήταν ανάλογα και με την οικονομική δυνατότητα του τάζοντος ή πολλές φορές και ανάλογα με την πάθηση. Έτσι παρατηρήθηκαν ταξίματα όπως: κεριά, καντήλια, κιλίμια, ασημικά ή χρυσά του σημείου της πάθησης (μάτι- χέρι-πόδι ), βραχιόλια κλπ…

Το τάμα θεωρούνταν βασικότατη υποχρέωση η οποία σε κάθε περίπτωση έπρεπε να τηρηθεί. Η σχετική μάλιστα έκφραση, κοινή σε όλη την Καππαδοκία, ήταν, «σήμερα έλυσα το τέκνο ή τον άνδρα μ’ ή το άτομο που ήτανε ταγμένο».

[3] Γλίτωσέ με και θα φέρω μια λαμπάδα ίσαμε το μπόι μου… 
[4] Γλίτωσε το παιδί μου και θα το φέρω στη χάρη σου… 
[5] Θανάσης Κωστάκης, Το Μιστί της Καππαδοκίας, Αθήνα, Κ.Μ.Σ. 1977 σ. 128, αλλά και Γ. Μαυροχαλυβίδη, Η Αξός της Καππαδοκίας, Αθήνα Κ.Μ.Σ. 1990, σ. 234 
[6] Ό.π. σελ 350 και 234 
[7] Μαρτυρία Χατζημπαλή Μάγδας, ό.π.: «Χέκισκαμ’ ντου φσαχ στου βαντζέλιου ποκάτου» δηλαδή βάζαμε το άρρωστο παιδί κάτω από το Ευαγγέλιο. 
[8] Μαρτυρία ό.π. 
[9] Κωνσταντίνος Νίγδελης, Καππαδοκία,  δρώμενα γέννησης –βάπτισης, Θεσσαλονίκη, Κ.Ι.Δ. Συκεών 2009,  σ. 128 
[10] Οι εγκοιμήσεις για θεραπευτικούς σκοπούς γίνονταν και στα αρχαία Ασκληπιεία… 
[11] Πετρόπουλος Δημ. – Ανδρεάδης Ερμόλαος, Η θρησκευτική ζωή στην περιφέρεια Ακσεράι- Γκέλβερι, Αθήνα 1971, σ. 68 
[12] Λουκόπουλος Δ.- Πετρόπουλος Δ., Η Λαϊκή Λατρεία των Φαράσων, Κ.Μ.Σ. Αθήνα 1949 σ. 52 
[13] Κατά τους Λουκόπουλο- Πετρόπουλο ό.π. σ. 52 που κατέγραψαν τα δρώμενα στην περιοχή των Φαράσων  «γυναίκα που δεν γεννούσε παιδί πήγαινε στον Αϊ Γρηγόρη μαζί με τον άντρα της… Κρυβόταν ο άντρας κι η γυναίκα ανέβαινε στο Άγιο Βήμα και κοιμόταν το βράδυ. Αν στον ύπνο της έβλεπε μια Τουρκάλα ή ένα Χότζα να της δίνη κάτι, θα γεννούσε αγόρι… αν δεν έβλεπε τίποτε έλεγε στον άντρα της:  είμαι αμαρτωλή, αγόρι δεν γεννάω, κι έφευγε». 
[14] Θανάσης Κωστάκης, ό.π., σ. 265 
[15] Η χρήση του νερού και η πίστη  της καθαρτικής και θεραπευτικής δύναμής του ξεκινά από τα παλιά με τις αρχαίες κρήνες και τους προσωποποιημένους ποταμούς…για να περάσει στη χριστιανική παράδοση… 
[16] Κωνσταντίνος Νίγδελης, όπ., σ. 123, «…ράντιζε την ετοιμόγεννη με αγιόνερο για να βγει το μικρό γρήγορα σα νερό…», , αλλά και σ. 124,  «…αλλά και στη Δίλα σε περίπτωση δύσκολου τοκετού της φέρνανε «την Παναϊά». Δηλαδή ένα ξερό κλαδί «… Παναάς τα δάκτυλα ή χέρι» που το φύλαγαν στης εκκλησιάς το ιερό ειδικά για τέτοιες περιπτώσεις…» 
[17] Κ.Ι.Δ.Συκεών, Φ. 12, α.α.39, μαρτυρία Βασιλείου Τσιτσοπούλου:«…βρεχούτεμιστι τουν παπά τσι φέρισκιν ευτσή, δηλαδή φωνάζαμε τον παπά για ευχή…Αν δεν μπορούσε να πάει, διάβαζε στο σπίτι του ένα μπουκάλι ή έδινε κάποιο έτοιμο και το έστελνε. Με αυτό ράντιζαν τη λεχώνα και πλένανε τα χέρια της μαμής…»
[18] Κωνσταντίνος Νίγδελης, ό.π., σελ 136, «…τελείται το μυστήριον του Ευχελαίου δια την ίσασιν του ασθενούντος και την άφεσιν αμαρτιών αυτού εν περιπτώσει θανάτου…» 
[19] Για τους Καππαδόκες ήτανε πολύ ζωντανή η πανάρχαια πίστη στη θεραπευτική- καθαρτική δύναμη του αγιασμένου νερού… Εκτός από τη γενική ονομασία άγιασμα το έλεγαν αεσμός, εσμός, φτάλμι, ποδαρά κυρίως για όσα έβγαιναν κάτω από τις εκκλησιές …κάτω από τα πόδια της εκκλησιάς ή του αγίου. 
[20] Γ. Μαυροχαλυβίδηςό.π., σελ 17 
[21] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ.12, α.α. 7, μαρτυρία Ξηροστυλλίδου Ελισάβετ 
[22] Την έλεγαν «άκληρη», αλλά και «μονόψυχη»… «στέρφα» αλλά και «μαρμάρα» 
[23] Ευπραξιάδης Λάζαρος, Το Προκόπι της Καππαδοκίας,  Θεσσαλονίκη, εκδ . Αδελφότητος Προκοπιέων Μακεδονίας Θράκης 1988, σ. 274 
[24] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ.12, α.α. 1, μαρτυρία Ελευθερίας Μαυρογενίδου 
[25] Μερικές από τις γνωστές συνήθειες- συνέπειες της ατεκνίας ήταν και οι:-Αποφυγή πρόσκλησης σε γάμο άτεκνης γυναίκας…
-Ο δανεισμός ειδών φαγητού…
[26] Γ. Μαυροχαλυβίδηςό.π., σ. 261 
[27] Δ. Πετροπούλου- Ερμ. Αδρεάδη, ό.π. σ. 117 
[28] Ό.π. σ. 116 
[29] Ό.π., σ. 88 
[30] Κ. Νίγδελης- Σ. Κοιμίσογλου, Η Μαλακοπή της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, Κ.Ι.Δ. Συκεών 2003, σ. 67,  «…γινότανε αθρόα μετάβαση προσκυνητών. Σε απόσταση ώρας ανατολικά σ’ αρκετή  έκταση απλωνότανε παχύ στρώμα αμμούδας. Σ’ αυτήν άνοιγαν γούβες σαν άβαθα μνήματα και χωνόντουσαν γυμνοί. Πίστευαν πως έτσι θα μπορούσαν να γίνουν καλά…Έτσι κάτω από τον τύπο του θρησκευτικού εθίμου ο κοσμάκης  έκαμνε ένα γενναίο αμμόλουτρο, που για πολλούς λόγους  δεν ήταν άμοιρο απαλλαγής από τους ρευματισμούς…αλλά βεβαίως αρχέγονες πρακτικές – μνήμες …καθαρμός σώματος και ψυχής με την αποβολή του παλαιού (γυμνού) και την εκ νέου γέννησή του απαλλαγμένου από τις αμαρτίες και τα βάρη του παρελθόντος…».
[31] Λουκόπουλος Δ.- Πετρόπουλος Δ., ό.π., σ. 34 
[32] Μέσα του τοποθετούσαν τιμιόξυλο, κομματάκι λειψάνου κάποιου αγίου ή αγίας, ή βαμβάκι  παρμένο από  λείψανο ή κερί των δώδεκα Ευαγγελίων, ή λουλούδια του επιταφίου… 
[33] Δ. Πετρόπουλος- Ερμ Ανδρεάδης ό.π. σ. 75 
[34] Λουκόπουλος Δ.- Πετρόπουλος Δ., ό.π. σ. 31 
[35] Υπάρχουν πολλές παραλλαγές αυτού του εθίμου στον χώρο της Καππαδοκίας. Κατά τους Λουκόπουλο- Πετρόπουλο, ό.π. σ. 31,  σε ορισμένα χωριά «με το διαβασμένο ύφασμα ή την κλωστή έδεναν το πονεμένο μέλος, κεφάλι, αυτί, μέση …μερικές μέρες και ύστερα τα κρεμούσαν στο δέντρο του αγίου λέγοντας: φήνω το τάρτι μου, αφήνω την αρρώστιά μου»

Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Ζιντζίντερε - Κοινότητες
    Κοινότητες της περιοχής Καισάρεια Παλαιές ονομασίες: Μάζακα… Ευσέβεια. Επρόκειτο περί μιας μεγάλης πόλεως, έδρα μητροπόλεως, αλλά με λίγες χριστιανικές οικογένειες.   Αγιρνάς Παλαιό όνομα: Αναργυράσιος.[1] Τουρκόφωνο χωριό,  με 200-250 περίπου σπίτια από τα οποία τα 150 ανήκαν σε χριστιανικές οικογένειες.  Βρίσκεται ΒΑ της Καισάρειας δίπλα στην κοινότητα Σκόπη. Διατηρούσε δημοτικό σχολείο και εκκλησία στο όνομα των αγίων Αναργύρων.
  2. Ζιντζίντερε - το Χωριό
    Το Ζιντζίντερε της Καππαδοκίας Από το ομόνυμο βιβλίο του Κωνσταντίνου Νίγδελη Προλογικά Είναι βέβαιο πως εκείνο που γνωρίζουμε είναι το ελάχιστο, ενώ εκείνο που αγνοούμε είναι το άπειρο… Γι’ αυτό, λοιπόν, καιρό τώρα, προσπαθούμε με τις μικρές δυνάμεις να φωτίσουμε τους δρόμους της γνώσης ή να της προσθέσουμε κάποιο λιθαράκι… ιδιαίτερα μάλιστα σε ότι αφορά τις αλησμόνητες προγονικές πατρίδες… από αυτές που έλκει η καταγωγή μας. Η ανάδειξη τόπων και ομάδων, μικρών νησίδων ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, στην απεραντοσύνη της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Που κατακτήθηκαν, ζήσανε με τους «άλλους» πάνω κάτω εννιακόσια χρόνια,  παρέμειναν οι ίδιοι με αναλλοίωτα τα θρησκευτικά μα και εθνικά τους φρονήματα.
  3. Περιοχή Καππαδοκίας
    Καταγραφή τελευταίων αυθεντικών καταχωρήσεων από την περιοχή της Καππαδοκίας. Παρακαλούμε τους αναγνώστες να παροτρύνουν κι άλλους συμπολίτες τους πρό
  4. Το Ζεύγμα
    Η αρχαία πόλη Ζεύγμα (σημαίνει πέρασμα) βρισκόταν στη νοτιοανατολική Τουρκία, 180 χιλιόμετρα ανατολικά των Αδάνων. Η περιοχή ανήκε στο βασίλειο των Σελευκιδών και για ένα διάστημα στο βασίλειο της Κομμαγηνής.
  5. Κλήδονας Β'
    Κυρίαρχο στοιχείο της εθιμικής πρακτικής, στο διάβα του χρόνου, σε όλες τις κοινότητες του χώρου, ήταν η δια της μαντικής εκπλήρωση – ικανοποίηση του από αιώνων επιθυμητού της ανθρώπινης υπάρξεως: της πρόβλεψης του μέλλοντος. Ιδιαίτερα μάλιστα του ασθενούς φύλου, που ναι μεν το «πίστευε- έβλεπε- επιδίωκε» αλλά ταυτόχρονα, κατά «βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόχευτος», το θεωρούσε και ως μια ικανή διέξοδο από την πλήξη της καθημερινότητας.
  6. Κλήδονας Α'
    Σκοπός της παρούσης εργασίας είναι η μελέτη, καταγραφή και παρουσίαση της πανάρχαιας εθιμικής πρακτικής του ΚΛΗΔOΝΑ στον χώρο της καθ’ ημάς Ανατολής και ιδιαίτερα στην περιοχή της Καππαδοκίας, που τον ανιχνεύουμε και υπό την ονομασία βαρτουβάρια.
  7. Συνεδριο 24-25 Μαϊου
    Καππαδοκια - Χναρια ΕλληνοΧριστιανικου Πολιτισμου [vsw id="VQUpvVAOM9s" source="youtube" width="720" height="480" autoplay="yes"] Open publication - F
  8. Περιοχή Σεβάστειας
    Καταγραφή αυθεντικών μαρτυριών από την περιοχή Σεβάστειας (Sivas στα Τουρκικα) Ο κατάλογος εμφανίζεται αλφαβητικά ανάλογα με το όνομα της περιοχής της
  9. Λιμνά Καππαδοκίας
    Φωτογραφικό υλικό και χάρτης Λιμνών Καππαδοκίας που δείχνει σημαντικές περιοχές του χώρου.
  10. Τα Φλογητά Καππαδοκίας
    Τα Φλογητά βρίσκονται εντός της περιοχής του Μπουντάκ Οβασί του Βαγδαονικού οροπεδίου, δυτικά της Μαλακοπής, ανάμεσα στα χωριά Ανακού, Σύλλατα, Λίμναι, Τροχός, Ποταμιά, Δήλα, Νάξος, κ.α. Ήταν μια κοινότητα που διοικητικά υπαγότανε στο Μουτεσαριφλίκ (ι) της Νίγδης, μιας από τις οκτώ περιφέρειες της Καππαδοκίας, στο Καϊμακαμλίκ (ι) του Νεβ-Σεχίρ και στο μεγάλο Βαλελίκ (ι) του Ικονίου που σύμφωνα με τον Π. Κοντογιάννη το μέγεθός του «…ισούται σχεδόν προς την παλαιάν Ελλάδα ολόκληρον, ηυξημένην κατά το ήμισυ αυτής…»
  11. Οι μαχαλάδες στα Λιμνά Καππαδοκίας
    Ολόκληρα σόγια μένοντας στην ίδια γειτονιά και πολλαπλασιαζόμενα έδιδαν στην περιοχή – μαχαλά την ονομασία του επιθέτου τους π.χ. μαχαλάς Νιγδέλογλου, μαχαλάς Τογιάν… Φυσικά στο διάβα του χρόνου επεκράτησαν πολλαπλά κριτήρια ή και σκοπιμότητες συνδεόμενες με την αποκλειστικότητα της περιοχής, τα όριά της, τις αναπτυσσόμενες δυναμικές, τις διάφορες παραγωγές…
  12. Αγία Μακρίνα
    Έχουν γραφεί αρκετά και έχουν ειπωθεί περισσότερα για τα εκκλησιαστικά δρώμενα στην περιοχή της Καππαδοκίας. Αλήθειες μα και υπερβολές στηριγμένες στα «τοπικά» και την ιδιοσυγκρασία του ντόπιου στοιχείου που με αυτόν τον τρόπο ή καλύτερα με τέτοιους τρόπους πρόβαλε τα δικά του, που ήταν «σπουδαιότερα και καλύτερα». Ανθρώπινη αδυναμία; Ίσως. Προτέρημα της φυλής μας; Μπορεί
  13. Σινασός Καππαδοκίας
    Η Σινασός βρίσκεται σε μια πανέμορφη τοποθεσία στην καρδιά της Καππαδοκίας, στην κεντρική Μικρά Ασία. Απέχει 360 περίπου χλμ. νοτιοανατολικά από την Άγκυρα, και 50 περίπου χλμ. νοτιοδυτικά από την Καισάρεια. Το έδαφος της Καππαδοκίας προέρχεται από ηφαιστειακή λάβα του ανενεργού πλέον ηφαιστείου Αργαίον όρος. Η περιοχή είναι γεμάτη με κωνόλιθους διαφόρων σχημάτων που λαξεύτηκαν στη διάρκεια των αιώνων από τον χρόνο, τις καιρικές συνθήκες αλλά και τους ανθρώπους. Κατοικίες, σκήτες, μοναστικά κέντρα, σκαλιστές στα βράχια εκκλησίες με σημαντικές αγιογραφίες...
  14. Χαμιντιέ
    Να θυσιάζονται πολύτιμα αγιοκέρια του παγκόσμιου ναού της φύσης για χάρη μιας κοινότητας κάπου εκεί, στην απεραντοσύνη των εκτάσεων της Μικράς Ασίας…Για ένα μικρό, πολύ μικρό οικισμό, κοινότητα…μια από τις τόσες και τόσες και δεν ήτανε και λίγες, πάνω κάτω τρεις χιλιάδες, διασπαρμένες στην απεραντοσύνη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας… Και όταν, μάλιστα, δεν υπάρχουν στα σπλάχνα της παλαιά ευρήματα μιας άλλης εποχής…όταν δεν υπήρξε ποτέ σπουδαίο κέντρο, όταν από εκεί δεν ξεπήδησαν εξαιρετικές προσωπικότητες…
  15. Χαλβάντερε
    ....Η του Χαλβαδερέ χωρίου νοτιοδυτικώς της Καρβάλης εις απόστασιν 6 περίπου ωρών τουρκόφωνας αριθμούσα περί τας 50 οικογενείας γεωργικάς ημετέρας εστερημένας δυστυχώς παντός αισθήματος ανθρωπίνου εις κατάστασιν κτηνώδη κυριολεκτικώς παρ’ ισαρίθμοις μωαμεθανικαίς. Συνετηρείτο δημοδιδάσκαλος συνδρομή σημαινόντων Καρβαλιωτών... Γενικόν Βασιλικόν Προξενείον - Προς το επί των Εξωτερικών Βασιλικόν Υπουργείον
  16. Αγιομακρυνιώτικα
    Στην ιστορική πατρίδα , την Αξό της Καππαδοκίας το πανηγύρι της Αγίας Μακρίνας , αποτελούσε σημείο αναφοράς για όλους τους Καππαδόκες. Πλήθος κόσμου συνέρρεε, για να προσκυνήσει το άγιο λείψανο της , που βρίσκονταν σε ξεχωριστό ναύδριο ,δίπλα στο ναό και να διασκεδάσουν με τους < < μεγάλους χορούς >> στον αύλιο χώρο του ναού. Χιλιάδες ευλαβείς προσκυνητές όχι μονάχα από τις γύρω κοντινές κοινότητες (Λιμνά, Μιστί , Τροχό, Τσαρικλί , κτλ ) αλλά και από τα ποιο απόμακρα ελληνικά χωριά , ακόμα και Οθωμανοί, επιδίωκαν εκείνες τις μέρες να βρίσκονται στην Αξό.
  17. Το έθιμο Γιολούχ στο Μιτσί της Καππαδοκίας
    Στο Μιστί, την Αξό, το Τσαρικλί τα Λιμνά, και στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας υπήρχε το έθιμο του Γιολούχ . Ένα έθιμο που γινόταν με τρόπο απαρέγκλιτα τελετουργικό διατηρώντας την συνήθεια ο πατέρας του γαμπρού να δίνει μπαχτσίσι ( 2 με 3 λίρες, διάφορα οικόσιτα ζώα ) για να επισφραγίσει το αρραβώνα του γιού του με την κόρη. Εφόσον λοιπόν κατάληγαν στο οριστικό μπαχτσίσι , το οποίο ονομαζόταν Γιολούχ γινόταν γλέντι ανάμεσα στα σόγια των νέων.Οι δυο νέοι πλέον θεωρούνταν ...
  18. Το ταντούρ στην Καππαδοκία
    Απαραίτητο στοιχείο στο προσφυγόσπιτο κάθε καραμανλίδικης οικογένειας ήταν το ταντούρ. Σημείο συγκέντρωσης της οικογένειας. Η θερμάστρα του σπιτιού αλλά και ο φούρνος ταυτόχρονα. Μια συνήθεια που έφεραν οι πρόσφυγες απ’ την Καππαδοκία. Για τα ταντούρια στα προσφυγόσπιτα μας έδωσε πληροφορίες η κ. Οσία Εδιάρογλου.
  19. Απλά και Πληροφοριακά
    Μερικές πληροφορίες λοιπόν για το μετρικό σύστημα της περιοχής, αλλά και μερικές ενδεικτικές τιμές, όπως τις βρήκαμε από καταγραφές στην προαναφερομένη βιβλιογραφία του χώρου… Να σημειώσουμε πως για το ίδιο πράγμα υπάρχει μια ποικιλία ονομάτων, κάτι που είναι αρκούντως γνωστό, μιας και στην περιοχή υπήρχαν τέσσερα γλωσσικά συστήματα με αρκετές παραλλαγές.
  20. Κληρονομικό δίκαιο
    Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν την κληρονομική διαδοχή. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 1710 του αναθεωρηθέντος Α.Κ., «κατά το θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο(κληρονομιά) περιέρχεται από το νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)….»
  21. Ωφέλιμα και χρήσιμα
    Η γιαγά Δευτερίνα, ο Θεός να τη συχωρνά, πάντοτε μας προέτρεπε να τρώμε χόρτα, πολλά μάλιστα, γιατί «είναι του Θεού και κάνουν καλό…». Το γιατί μάλλον δεν το ήξερε, έτσι είχε ακούσει και έτσι έλεγε. Το ίδιο και η θεία μου η Δέσποινα. Αυτή μάλιστα επέμενε πως τα σκόρδα είναι ένα κι ένα για γερό οργανισμό, «σκοτώνουν» μάλιστα το κακό. Ιδιαίτερα το τελευταίο δεν το γνωρίζω, πάντως εκείνο που ξέρω είναι πως κάποτε θέλοντας να αναζωογονηθώ κατά τις προτροπές της, μάλλον ανέδυα οσμές απωθητικές, έστω και μετά από ένα καλό πλύσιμο των οδόντων.
  22. Με μια πρώτη ματιά στη χώρα των αντιθέσεων
    Όσο και αν φαίνεται αρκούντως παράξενο η Καππαδοκία ήταν η χώρα των μεγάλων αντιθέσεων ακόμα και στα περί την ιατρική θέματα. Από το ένα σημείο ίσαμε το άλλο. Με φωτεινά παραδείγματα, πρότυπα μίμησης, αλλά και περιπτώσεις που προκαλούσαν θυμηδία έως και θλίψη περισσή.
  23. Ιατρική, θρησκεία και μουσουλμανικό στοιχείο
    Ένα πραγματικά από τα πλέον ενδιαφέροντα πεδία έρευνας τούτης της μελέτης είναι και η ιατρική σε σχέση με τη θρησκευτικότητα του μουσουλμανικού κόσμου. Ενός κόσμου που συνοικούσε για χρόνια πολλά με το αντίστοιχο χριστιανικό, μέσα σ’ ένα περίεργο πλέγμα σχέσεων διαμορφωμένο στο διάβα του χρόνου. Με όλους τους ερευνητές μάλιστα να συμφωνούν.
  24. Ιατρική και θρησκεία… β'
    Στην κατ’ επανάληψη σχολιαζόμενη σύνδεση-ανάμειξη της θρησκείας με την ιατρική υπήρχε (ει) επιπλέον κάτι ακόμα χαρακτηριστικότερο και ίσως επιεικώς υπερβολικό. Η ταυτοποίηση κάποιων αγίων με τη θεραπεία συγκεκριμένων παθήσεων,[1]συχνά μάλιστα με αλληλοεπικαλύψεις. Απότοκα φυσικά μιας κατανοητής θρησκοληψίας, τουλάχιστον για εκείνη την εποχή. Σε μια στενή σχέση μεταξύ θρησκείας και ιατρικής που η έναρξή της άρχιζε από τα πολύ παλιά. Όπου στη μακριά του διαδρομή το ανθρώπινο γένος ανέθετε στο αυτό άτομο την ιατρική, παράλληλα με την πνευματική εξουσία…
  25. Ιατρική και θρησκεία... α'
    Είναι γεγονός πως έχουν γραφεί πολλά, μα έχουν ειπωθεί περισσότερα. Για την επίδραση της θρησκείας στα ιατρικά δρώμενα με τους εκπροσώπους της ή και για να είμαστε δικαιότεροι, για τις διάφορες καταλυτικές παρεμβάσεις σε τέτοια ζητήματα στο διάβα του χρόνου. Στη διαμορφωθείσα κατάσταση, το εθιμικό ιατρικό δίκαιο, τις απαγορεύσεις, και τα πρέπει…
  26. Οι υπόγειες πολιτείες
    Η Καππαδοκία είναι μια θαυμάσια χώρα, αλλά αυτό που την κάνει ξεχωριστή είναι οι αμέτρητες σκοτεινές και σιωπηλές υπόγειες πολιτείες της… Το πότε ακριβώς έγιναν είναι αδύνατον να ειπωθεί. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι πως η ανθρώπινη παρέμβαση άρχισε από παλιά και συνεχίστηκε μέχρι και τα τελευταία χρόνια.
    GDE Error: Requested URL is invalid

Author: Μνήμες