Μακεδονια – Επανασταση στην Πυδνα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  ΟΓΔΟΟ

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΥΔΝΑ

ΤΟ 148 π.Χ.

Τρία χρόνια μετά τη μάχη της Πύδνας, η ρωμαϊκή Σύγκλητος έστειλε αντιπροσώπους της στη Μακεδονία, για να δουν από κοντά την κατάσταση, γιατί οι Μακεδόνες, μη όντες συνηθισμένοι στη δημοκρατική μεταχείριση, είχαν διαιρεθεί σε φατρίες και είχαν εμπλακεί σε έριδες. «Αήθεις όντας δημοκρατικής και συνεδριακής πολιτείας στασιάζειν προς αυτούς», λέγει ο Πολύβιος1.

Οι απεσταλμένοι δεν βρήκαν τα πράγματα και πολύ άσχημα για πληθυσμούς συνηθισμένους σε αυταρχικά πολιτεύματα. Μια διαμάχη μερίδων που είχε προκύψει νωρίτερα, επενέβη ο γιος του Αιμιλίου Παύλου και την ταχτοποίησε. Ικανοποιημένοι απ’ την πορεία της διακυβέρνησης της χώρας έμειναν και οι αντιπρόσωποι που στάλθηκαν απ’ τη Σύγκλητο κατά καιρούς αργότερα. Γι’ αυτό και το 158 οι Ρωμαίοι αποφάσισαν το άνοιγμα και την επαναλειτουργία των βασιλικών ορυχείων χρυσού και αργύρου, που είχαν κλείσει δέκα χρόνια πριν. Επίσης, έδωσαν το δικαίωμα στις τέσσερες Δημοκρατίες να κόβουν δικά τους νομίσματα. Η κοπή νομισμάτων επιτράπηκε πρώτα μάλλον στην Αμφίπολη, όπου βρίσκονταν και τα ορυχεία του χρυσού και μετά στις άλλες πόλεις2. Η εκμετάλλευση, όμως, των ορυχείων ανατέθηκε, κατά τον καθηγητή των λατινικών σπουδών του Brynman College, F. Tenney, σε ρωμαίους επιχειρηματίες, ενώ των δασών και του άλατος σε μακεδόνες3. Η Πύδνα είχε αρκετά δάση, τα οποία ήταν περιουσία των βασιλέων. Η δε εκμετάλλευσή τους βασιλικό προνόμιο.

Έτσι, με την κατάργηση των μονοπωλίων της ξυλείας και του άλατος και την επαναλειτουργία των ορυχείων, ξανάρχισε και πάλι η κίνηση του εμπορίου. Το λιμάνι της Πύδνας άρχισε και πάλι να αναζωογονείται και να εντείνει τις δραστηριότητές του4.

Λίγα χρόνια αργότερα, ένας άσημος την προέλευση Μακεδόνας, καταγόμενος απ’ τους Μυσούς (κατά τον Thirlwall απ’ το Ανδραμύδιο5) και ονομαζόμενος Ανδρίσκος, συντάραξε την κάποια ηρεμία των μακεδονικών πολιτειών, φέρνοντας μεγάλους πονοκεφάνους στους ρωμαίους κατακτητές και δυστυχώς και νέες συμφορές στους συμπολίτες του. Ο Ανδρίσκος, με την εκπόρθηση της Πύδνας το 168 και την κατάληψη της Μακεδονίας απ’ τους Ρωμαίους, έφυγε στη Συρία και παρ’ ότι προερχόταν από άγνωστη και ταπεινή οικογένεια, διακήρυξε εκεί ότι είναι γιος του Περσέα. Ο βασιλιάς της Συρίας Δημήτριος, για να αποφύγει τυχόν δυσαρέσκειες με τους Ρωμαίους, τον συνέλαβε και τον έστειλε στη Ρώμη6. Η Σύγκλητος, όμως, λόγω της ασημότητάς του, δεν έδωσε σημασία στην περίπτωσή του και τον άφησε ελεύθερο. Άλλοι ιστορικοί λένε ότι δραπέτευσε απ’ τη Ρώμη και μαζί με μια ομάδα επαναστατών εμφανίστηκε στη Μακεδονία. Εκεί, διακήρυξε και πάλι ότι είναι γιος του Περσέα, με τον οποία μάλιστα έμοιαζε αρκετά στην όψη. Αφού δε συγκέντρωσε και αρκετούς άλλους ομοφρονούντες Μακεδόνες, επαναστάτησε κατά των Ρωμαίων. Στην απόπειρά του αυτή, τον βοήθησε πάρα πολύ και το γεγονός ότι τον αναγνώρισε σαν ανεψιό της η αδελφή του Περσέα, η οποία ζούσε στη Θράκη. Έτσι, οι Θράκες τον εφοδίασαν με στρατό, χρήματα και άλλα απαραίτητα και τον ενίσχυσαν σημαντικά στην απόπειρά του7. Μαζί του πήγαν τα λαϊκά στρώματα και οι φτωχότερες γενικά τάξεις, ενώ οι ευγενείς και οι πλούσιοι Μακεδόνες τάχθηκαν με το μέρος των Ρωμαίων8.

Ισχυρός τώρα ο Ανδρίσκος, κατέλαβε μερικές πόλεις ανατολικά του Στρυμόνα και εδραιώθηκε σ’ αυτές. Γρήγορα πέρασε τον ποταμό κι έφτασε στην Πύδνα. Περνώντας δε τα Τέμπη, προχώρησε μέσα στη Θεσσαλία.

Η Σύγκλητος ανησύχησε με τις προόδους του αυτές κι έστειλε στην αρχή το Νασικά, τον εκπορθητή των στενών της Πέτρας το 168, για να τακτοποιήσει τα πράγματα. «Ειρηνικώς πως τα εκεί διοικήσοντα», όπως λέγει ο Ζωναράς.

Ο Νασικάς, όμως, βρήκε την κατάσταση σοβαρή και συγκέντρωσε δυνάμεις απ’ την Αχαΐα, με τις οποίες προχώρησε στη Θεσσαλία και ανάγκασε τον Ανδρίσκο να περάσει στη Μακεδονία, ώσπου έφτασε ρωμαϊκός στρατός με τον πραίτορα Γιουβέντιο Δάλμα9.

Οι δυο στρατοί συγκρούστηκαν το 149 κοντά στην Πύδνα, όπου νικήθηκε το ρωμαϊκό ιππικό, ο Γιουβέντιος σκοτώθηκε κι ο Ανδρίσκος κυρίεψε την πόλη κι εγκατέστεισε σ’ αυτή το στρατόπεδό του.

Με τη νίκη του στην Πύδνα επεξέτεινε και ισχυροποίησε την κυριαρχία του στη Μακεδονία, ανακήρυξε τον εαυτό του βασιλιά στην Πέλλα και πήρε το όνομα Φίλιππος Στ’. Ξαναπέρασε δε στη Θεσσαλία.

Οι μέρες, όμως, της βασιλείας του Ανδρίσκου ήταν μετρημένες. Δεν βασίλεψε ούτε ένα χρόνο. Το 148 ήρθε εναντίον του με δυο λεγεώνες στρατού ο τότε πραίτορας της Μακεδονίας Μέτελλος.

Ο Μέτελλος ήταν αξιωματικός του στρατού του Αιμιλίου Παύλου και είχε πάρει μέρος στη μάχη της Πύδνας. Αμέσως μετά τη μάχη, στάλθηκε μαζί με δυο άλλους αγγελιοφόρους στη Ρώμη, για να ανακοινώσει στη Σύγκλητο τη μεγάλη νίκη των Ρωμαίων κατά του Περσέα. Ήταν γιος του Μέτελλου (Μέτελλος κι εκείνος), που είχε σταλεί απ’ τη Σύγκλητο το 185 πρεσβευτής στο Φίλιππο της Μακεδονίας για το διακανονισμό των διαφορών που είχαν προκύψει τότε ανάμεσα στις δυο χώρες, μεταφέροντας ταυτόχρονα την αξίωση της Ρώμης για την απόλυτη εφαρμογή των συνθηκών του 197 απ’ τους Μακεδόνες10. Επίσης, πέρασε τότε κι απ’ την Ελλάδα και μεταξύ των άλλων ανακαίνισε το θέμα της μεταχείρισης της Σπάρτης απ’ την Αχαϊκή Συμπολιτεία.

Σε βοήθεια του Μέτελλου κατά του Ανδρίσκου κατέφτασε με το στόλο του και ο Άτταλος, ο τότε βασιλιάς της πάντοτε φιλικής με τους Ρωμαίους Περγάμου. Ο Ανδρίσκος, φοβούμενος για την ασφάλεια των ακτών της Πιερίας, ξαναγύρισε στη Μακεδονία και, σε νέα σύγκρουση με τους Ρωμαίους κοντά στην Πύδνα, νίκησε και πάλι το ρωμαϊκό ιππικό. Παίρνοντας, όμως, θάρρος παραπάνω απ’ ό,τι έπρεπε απ’ τη νέα του αυτή επιτυχία διαίρεσε τις δυνάμεις του σε δυο τμήματα κι έστειλε το ένα στη Θεσσαλία. Έτσι, σε δεύτερη επίθεση του Μέτελλου, ο στρατός του, διαιρεμένος καθώς ήταν, νικήθηκε και διαλύθηκε. Αυτός έφυγε στη Θράκη και κατέφυγε σε κάποιον Βύζη. Ο Βύζης τον παρέδωσε με πρώτη ευκαιρία στο Μέτελλο11. Ο πραίτορας τον έστειλε σιδηροδέσμιο στη Ρώμη κι εκεί στόλισε το θρίαμβό του, που έκανε το 148 για την πάταξη της επανάστασης στην Πύδνα12.

Η Πύδνα τούτη τη φορά γνώρισε και δεύτερη καταστροφή, χειρότερη απ’ την πρώτη (του 168). Οι αρπαγές, οι λεηλασίες και οι εξανδραποδισμοί αναβίωσαν φοβερότεροι και η πόλη ρημάχτηκε κυριολεκτικά. Ό,τι είχε αφήσει όρθιο και απείραχτο ο Αιμίλιος το κατάστραψε ή το άρπαξε ο Μέτελλος.

Ανάμεσα στα άλλα λάφυρα που στόλισαν το θρίαμβο του Μέτελλου στη Ρώμη ήταν και οι 25 ανδριάντες των εταίρων του Μ. Αλεξάνδρου, που είχαν πέσει στη μάχη του Γρανικού και τους οποίους είχε σεβαστεί και δεν είχε αρπάξει ο Αιμίλιος Παύλος απ’ την Πύδνα. Τα θαυμάσια αυτά καλλιτεχνήματα είχαν στηθεί κατά διαταγή του Μ. Αλεξάνδρου στο Δίο κι είχαν μεταφερθεί απ’ τον Περσέα για ασφάλεια στην Πύδνα, λίγο πριν απ’ την επίθεση και προσωρινή κατάληψη της ιερής πόλης απ’ το Μάρκιο Φίλιππο το 169. Όλα ήταν έργα του καλλιτέχνη Λύσιππου.

Ο Λύσιππος ήταν ονομαστός σα γλύπτης όσο και ο Απελλής σα ζωγράφος. Ο Μ. Αλέξανδρος δεν δεχόταν από κανέναν άλλο να τον ζωγραφίσει, παρά μόνο απ’ τον Απελλή και δεν επέτρεπε σε κανέναν άλλο να φτιάξει τον ανδριάντα του παρά μόνο στο Λύσιππο.

Ρωμαϊκό αντίγραφο του "Ο Έρως τεντώνει το Τόξο" από τα Μουσεία Καπιτωλίου (φωτο Βικιπαιδεία)
Ρωμαϊκό αντίγραφο του “Ο Έρως τεντώνει το Τόξο” (Λυσίππου) από τα Μουσεία Καπιτωλίου (φωτο Βικιπαιδεία)

Ο Προπέρτιος λέγει ότι «τα αγάλματα του Λυσίππου φαίνονται σαν να έχουν την πνοή της ζωής»  και ο λόγιος Νικηφόρος Κούμος γράφει για το Λύσιππο και τον Απελλή ότι «κάμνουν και ζωγραφίζουν ζώσας εικόνας και πνοής μόνης και κινήσεις απολυπομένης»13.

Εδώ αξίζει να σημειωθεί, πως τα έργα του Λύσιππου έφταναν τα 1500. Λένε πως για κάθε του έργο ο μεγάλος καλλιτέχνης κατασκεύαζε απ’ το τίμημα που έπαιρνε κι ένα χρυσό κυβίσκο, τον οποίο και φύλαγε σα στατιστικό στοιχείο και σαν ενθύμιο των καλλιτεχνημάτων του. Όταν πέθανε, βρέθηκαν 1500 τέτοιοι χρυσοί κυβίσκοι. Τα έργα του ήταν σχεδόν όλα (αν όχι όλα) χάλκινα14.

Με την κατάπνιξη της επανάστασης του Ανδρίσκου, οι Μακεδόνες έχασαν κάθε ευκαιρία και υποδουλώθηκαν τελείως στους Ρωμαίους. Η Μακεδονία έγινε ρωμαϊκή επαρχία και ρωμαίος διοικητής εγκαταστάθηκε μόνιμα σ’ αυτή. Αυτός είχε υπό την εξουσία του και την Ιλλυρία με την Ήπειρο κι αυτός ανέλαβε την ευθύνη της προστασίας των μακεδονικών συνόρων. Για το σκοπό αυτό, ένας απ’ τους πρώτους πραίτορες άρχισε την κατασκευή της πλακόστρωτης στρατιωτικής οδού, που συνέδεε όλες τις ρωμαϊκές επαρχίες απ’ την Αδριατική ως το Αιγαίο. Την Εγνατία οδό15.

Ο Μέτελλος, για τη νίκη του αυτή στην Πύδνα, έγινε γνωστός σαν «Μέτελλος ο Μακεδονικός», ενώ ο Ανδρίσκος, επειδή προσεταιρίστηκε το όνομα Φίλιππος, ονομάστηκε «Ψευδοφίλιππος».

Με τη μετατροπή της ως τώρα αυτοκυβερνώμενης Μακεδονίας σε ρωμαϊκή επαρχία, δεν έπαψαν να ισχύουν πολλοί νόμοι και κανονισμοί από κείνους που είχε θεσπίσει ο Αιμίλιος Παύλος. Παρά την εγκατάσταση, όμως, ρωμαίου πράτορα στη Μακεδονία, η φορολογία δεν αυξήθηκε αλλά παρέμεινε στα αρχικά της επίπεδα. Εκατό τάλαντα το χρόνο. Σε κείνα που είχε ορίσει ο νικητής στρατηγός και η Σύγκλητος το 168. Τώρα μάλιστα που καταργήθηκαν τα διαχωριστικά σύνορα των τεσσάρων επαρχιών, έπαυσαν να ισχύουν και οι απαγορεύσεις των γάμων και των εμπορικών μεταξύ των επαρχιών συναλλαγών, που είχαν επιβληθεί σ’ αυτές το 168 και ίσχυαν ως τώρα16. Έτσι, ξανάρχισε η επικοινωνία μεταξύ των τεσσάρων διαμερισμάτων.

Ύστερα απ’ την καθολική υποταγή της Μακεδονίας στους Ρωμαίους και την κατάλυση κάθε ελευθερίας σ’ αυτή, εγκαταστάθηκαν ισχυρές ρωμαϊκές φρουρές στις πόλεις και σ’ άλλες περιοχές της χώρας, καθώς και στην Πύδνα. Μάλλον την εποχή αυτή θα πρέπει να επιβλήθηκε απ’ την κατοχική φρουρά των Ρωμαίων και η μετονομασία της Πύδνας σε Κίτρος και να καταβλήθηκε έκτοτε κάθε προσπάθεια απ’ τους κατακτητές, ώστε να παραμεριστεί για πάντα το αρχαίο και ένδοξο όνομα της πόλης17.

Μετά την κατάπνιξη της επανάστασης στην Πύδνα και μόλις τα πράγματα είχαν κάπως ηρεμήσει στη Μακεδονία, μεγάλη εξέγερση έγινε κατά των Ρωμαίων στη Νότια Ελλάδα.

Οι Έλληνες, με αρχηγό τους το στρατηγό της Αχαϊκής Συμπολιτείας Διαίο, επαναστάτησαν αλλά νικήθηκαν απ’ τον ύπατο Λεύκιο Μόμμιο κοντά στον Ισθμό της Κορίνθου το 146. Ο Διαίος αυτοκτόνησε και η Κόρινθος καταστράφηκε απ’ τα θεμέλια. Η Ελλάδα υποδουλώθηκε στους Ρωμαίους και οι πόλεις της λεηλατήθηκαν. Η άλλοτε ένδοξη χώρα έγινε ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα Αχαΐα και έμεινε κατεχόμενη απ’ τους Ρωμαίους για 540 χρόνια. Ως το 395 μ. Χ., οπότε και χωρίστηκε το ρωμαϊκό κράτος σε Ανατολικό και Δυτικό. Φαίνεται, πως παρά τις τόσες επιτυχίες των Ρωμαίων και τις τόσες τους αυστηρότητες, η κατάσταση στη Μακεδονία έδινε ακόμα κάποιες ελπίδες αποτίναξης του ζυγού. Γι’ αυτό και το 142 νέα επανάσταση ξέσπασε στην άλλοτε χώρα του Περσέα. ΄Ενας καινούργιος επαναστάσης παρουσιάστηκε με το όνομα Αλέξανδρος, που κι αυτός διακήρυττε ότι ήταν γιος του Περσέα, όπως και ο Ανδρίσκος. Ξεσήκωσε τους Μακεδόνες και συγκέντρωσε 16 χιλιάδες στρατιώτες, τους οποίους κίνησε εναντίον των Ρωμαίων. Κι αυτή, όμως, η επανάσταση απέτυχε, όπως και η προηγούμενη. Και ο μεν Αλέξανδρος έφυγε στην Ιλλυρία, η δε Μακεδονία δοκίμασε νέα δεινά απ’ τους Ρωμαίους18.

Ο επαναστάτης Αλέξανδρος δεν μπορούσε να ήταν γιος του Περσέα, γιατί ο πραγματικός του γιος Αλέξανδρος, ο οποίος ήταν παιδάκι τότε που έπεσε η Πύδνα μεταφέρθηκε με τον πατέρα του στην Ιταλία κι ύστερα απ’ τη διαπόμπευση της οικογένειάς του στους δρόμους της Ρώμης τη μέρα του θριάμβου του Αιμιλίου Παύλου, κλείστηκε με τον Περσέα στην Έλβα19. Μεγαλώνοντας έμαθε στην αρχή την τορνευτική τέχνη και μετά επιδόθηκε στην εκμάθηση των λατινικών και έγινε δημόσιος συμβολαιογράφος20. Έτσι, εκρωμαΐστηκε σιγά-σιγά και χάθηκε μέσα στη ρωμαϊκή κοινωνία.

anadromh sthn istoria tis makedonias
Αλέκος Αγγελίδης

“Αναδρομή στην Ιστορία της Μακεδονίας” – Τόμος Α’,
εκδόσεις ΜΑΤΙ, 1989, 1992



1 . Πολύβ.: XXXI 1. 12.

2 .  Carson R. A. G.: «Coins of Greece and Rome» p. 28.-

Frank T. «Roman Imperialism» p. 223.

3 . Frank T. «Roman Imperialism» p. 210.

4 . Δες «Το λιμάνι της Πύδνας». Κεφ. παρόντος βιβλίου.

5 . Thirlwal: vol. 8. p. 483.- Κανατσούλης: «Ιστορία Μακεδον.» σελ. 90.

6 .  Frank T.: «The Rom. Imp.» p. 224.

7 . Λίβ.: Επίτομ 50.- Ευτρόπ.: 11 14.- Ορόσιος IV 22.

8 . Κανατσούλη Δ.: «Ιστορ. Μακεδ.» σελ. 91.

9 . Ο καθηγητής των κλασικών σπουδών στο Brynmawr College Frank Tenney στο βιβλίο του «Roman Imperialism» σελ. 224 λέγει ότι οι ίδιες οι Μακεδονικές πολιτείες (δυο απ’ αυτές) συγκέντρωσαν στρατό κι αντιμετώπισαν τον Ανδρίσκο. Αν αυτό συνέβη, τότε θα πει πως οι Μακεδόνες ή είχαν βαρεθεί τους πολέμους ή ήταν ευχαριστημένοι με τους Ρωμαίους. Δεν διευκρινίζει όμως αν οι Μακεδόνων των δυο αυτών πολιτειών πήραν τα όπλα μόνοι τους εθελοντικά ή τους επιστράτεψαν οι Ρωμαίοι.

10 .  Smith: «Dictionary… »vol. 2. p. 1057.

11 .  Thirlwall: «Hist.» vol. 8 p. 486.

12 .  Smith: «Dictionary …» Vol. 1 p. 171. Για την επανάσταση του Ανδρίσκου βλέπε και Πολύβιο: XXXVI 10.- Διόδ.: XXXV 40α και XXXIV  9αβ, 15.7.- Στράβωνα: XIII 6,24.- Αππιαν.: III 135.- Ζωναρά.: ΙΧ  28.2.4.6.7.- Velleius A 11,1-5.- Ευτρόπ.: IV.- Ευσεβ.: Χρον. Ι 239.- Οροσ.: IV 22,4.

13Smith: «Dictionary …» vol. 2 p. 871.

14 . Smith: «Dictionary …» vol. 2 p. 871.

15 . Η κατασκευή της Εγνατίας οδού άρχισε ανάμεσα στο 146 με 120 π. Χ. κι ολοκληρώθθηκε το 109 μ. Χ., επί Τραϊανού. Άρχιζε από το Δυρράχιο, περνούσε από την Οχρίδα, το Μοναστήρι, την Έδεσσα, τη Θεσσαλονίκη κι έφτανε ως τα Κύψαλα του Έβρου. Είχε μήκος 800 περίπου χιλιόμετρα.

16 .  Frank T.: «Rom. Emper.» p. 224.

17 . Αναγνωστ.: «Αρχαία Ολυμπ. Πιερία» σελ. 141.- «Οι Αρχαιολόγοι…» σελ. 59.

18 . Αναγνωστ.: «Αρχαία Ολυμπ. Πιερία» σελ. 127.

19 . «Μεγ. Αμερικ. Εγκυκλ,» τόμ 18 σελ. 311 (Άλφα της Φουκεντίας).

20 .  Λίβ.: XLV 42 .- Πλούταρχ.:«Αιμίλ. Παύλος» 37. Ο Πλούταρχος λέγει ότι έγινε υπογραμματέας σε διάφορους άρχοντες.


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Μακεδονια - Επανασταση στην Πυδνα
    ΚΕΦΑΛΑΙΟ  ΟΓΔΟΟ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΥΔΝΑ ΤΟ 148 π.Χ. Τρία χρόνια μετά τη μάχη της Πύδνας, η ρωμαϊκή Σύγκλητος έστειλε αντιπροσώπους της στη Μακεδονία,