Σεμέντερε – Κελέρια

Καταφύγια – κελέρια, υπόγεια λαξευτά, ξιβούνια

Το έχουμε τονίσει κατ’ επανάληψη και το επαναλαμβάνουμε: πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.

Δημιούργημα, λοιπόν,  της δράσεως των τοπικών ηφαιστείων[1. Αργαίο,  Χασά Νταγί και Μελεντίζ Νταγί] η Καππαδοκία  διέθετε πλουσιοπάροχα, από το λυκαυγές του χρόνου, άφθονο υλικό για τον σχηματισμό και μετασχηματισμό της… δίδοντας λύσεις σε κάθε ζήτημα  προστασίας και ζωτικού χώρου. Φυσικά με την επέμβαση των ανέμων, των βροχών και της σμίλης του ανθρώπου, που με υπομονή και περισσή επιμονή έσκαψε και μπήκε βαθειά της, κούρνιασε σιμά της[2. Σημ: πρακτική που ακολουθείται μέχρι και σήμερα… με τους κατοίκους να τα χρησιμοποιούν κυρίως ως αποθηκευτικούς χώρους.],  για ασφάλεια εύκολη και αποτελεσματική από τους φυσικούς μα και ανθρώπινους κινδύνους.

sementereΓενικά χαρακτηριστικά  του Σεμέντερε

Ο αριθμός των κελέρ εντός και εκτός της κοινότητας ήταν τεράστιος με κάθε σπίτι να διαθέτει το δικό του… και με τους πληροφορητές να ισχυρίζονται πως: «από κάτω το χωριό ήταν όλο κελέρια, άδειο σαν γαλαρία. Τριακόσια σπίτια και όλα άδεια από κάτω… υπόγειοι χώροι, μικροί, μεγάλοι, όλοι σκαμμένοι στον βράχο».

Οι λαξεμένοι χώροι ήταν ικανοί:-να χρησιμοποιούνται ως αχερώνες-σαμά και φυλάσσουν τα ζωντανά…[3. Μαρτυρία Καλανταρίδη Γαϊτανίδη, ό.π. «Με λοξό δρόμο και αραιές σκάλες  κατέβαινες άνετα. Κατέβαζαν και τα ζώα».]-να χρησιμοποιηθούν ως μικρές εκκλησίες.[5. Σημ: σχεδόν όλες οι εκκλησιές της κοινότητας ήταν υπόγειες σε φυσικές ή λαξεμένες σπηλιές.  λαξεμένες. ] Τεχνικά… στοιχεία-Η είσοδος του χώρου έκλεινε με ασφάλεια με την Τικ ή Τιγκ τασί- μυλόπετρα ή Ντιν dασί [6. Ντιν dασί- πέτρα της θρησκείας.  Dιν-πίστη.]… Στρογγυλή, με μια τρύπα στη μέση και αρκετά βαριά, ούτως ώστε να μην παραβιάζεται[7. Σύμφωνα με τους πληροφορητές για λόγους ασφάλειας τα κελέρια χρησιμοποιούντο μέχρι και τις αρχές  του 20ου αιώνα… μιας και υπήρχαν συμμορίες ληστών που κατά καιρούς λυμαίνονταν την περιοχή.], αλλά και να χρησιμοποιείται και εύκολα. -Κάθε υπόγειος χώρος, ιδιαιτέρα μάλιστα αυτοί που χρησιμοποιούνταν για ασφάλεια, διέθετε θέσεις για τα τσιράκ, κανδήλες, τα φανάρια και τα κεριά.  Εννοείται πως αφορούσε μόνο τις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες υπήρχε ή εμφανιζότανε ο κίνδυνος, έστω και νομιζόμενος.  -Το μεγαλύτερο κελέρι ήταν του Ουζούν Αναστάς, ψηλού Αναστάση… το οποίο επικοινωνούσε με αρκετά παρακείμενα. Διέθετε μάλιστα και πηγάδι που έβγαζε καλό νερό. -Η Χεοdόξα, στν ορτά Μαχλέ.-Της Αγίας Παρασκευής, στην τοποθεσία Εγκσέζ. -Ανώνυμο… στη χαμηλή ράχη που ενώνει τα ορεινά συγκροτήματα Κιρκπουνάρ-Ουτς καπουλαρ νταγ και Μελεντίζ νταγλαρί Μια παιδική ανάμνηση [11. Μαρτυρία Ιωσήφ Αποστολίδη, ό.π.] Στην αρχή είδαμε έναν μεγάλο υπόγειο διάδρομο… και στα πρώτα μέτρα βρήκαμε μια πελώρια μυλόπετρα… Στάθηκε αδύνατον να τη σηκώσουμε, απλά μόλις και μετά βίας την κουνήσαμε. Είναι αλήθεια πως δεν προχωρήσαμε και πολύ… το νιώθαμε όμως πως ο διάδρομος οδηγούσε βαθειά μέσα στη γη..

Βεβαίως ακούγαμε ή νομίζαμε πως ακούγαμε κάτι περίεργους θορύβους, έπειτα ήταν και οι διαβόλοι (εννοεί τις νυκτερίδες και με ό,τι συνδέονται στη λαϊκή θυμοσοφία) και γι αυτό την …κοπανήσαμε τρέχοντας, χωρίς να εκμυστηρευτούμε σε κανένα το συμβάν. Μόνο στη νέα πατρίδα όταν κάπου, κάπου, συναντιόμαστε και λέμε για τούτες τις όμορφες εμπειρίες των παιδικών μας χρόνων».

«Θα ήμασταν 8-10 χρόνων παιδιά όταν παίζοντας ανακαλύψαμε τυχαία μια τρύπα κρυμμένη πίσω από κάτι χαλάσματα. Κάτι ακούσαμε, κάτι ξέραμε και κάνοντας το φιλότιμο ανάγκη ή και από τη μεγάλη μας περιέργεια, μπήκαμε μέσα. Αφού προηγούμενα κλέψαμε από το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου κάποια κεριά…

  • Το παλιό καταφύγι… Στον επάνω μαχαλά του χωριού, στην αρχή του δρόμου που οδηγούσε στο Σάϊ… και που έφτανε έως τα τούρκικα μνήματα.
  • Το Αγορέν Μπογαζί… Στον σχηματιζόμενο ντερέ, εσοχή, υπήρχε μια φυσική σπηλιά την οποία οι κάτοικοι, κάποια εποχή, λάξευσαν και δημιούργησαν έναν μεγαλύτερο χώρο[10. Σημ: οι πληροφορητές τον χαρακτηρίζουν τεράστιο και δαιδαλώδη με πολλά «τμήματα».], για τις προαναφερόμενες χρήσεις.
  • Το μοναστήρι της Αγίας Μακρίνας…

Τα γνωστότερα κελέρια

  • Για την αποτελεσματικότερη λοιπόν χρησιμοποίηση των χώρων, σε περιόδους ανωμαλίας, η δημογεροντία όριζε φύλακες- παρατηρητές. Νεαροί που από τα υψώματα κατόπτευαν την περιοχή και με την εμφάνιση του κινδύνου εξέπεμπαν το σήμα της φυγής, εγκατάλειψης κάθε εργασίας και καταφυγής στα υπόγεια της περιοχής.[9. Μαρτυρία Αποστόλου Οραηλίδη, ό.π. «Γι αυτό όταν βρισκόμασταν έξω στις δουλειές, πάντα είχαμε το νου μας. Όταν εμφανιζόταν κίνδυνος, έβγαινε ένας άνδρας στο πλησιέστερο ύψωμα και κουνούσε με τα χέρια του δυο πανιά ή ακόμα, ακόμα έβγαζε το πουκάμισό του για σινιάλο. Όταν το βλέπαμε έπρεπε να κρυφτούμε».]

Ο συναγερμός

  • Υπήρχαν μικρά, μέτρια και μεγάλα κελέρια. Ιδιαίτερα, μερικά από τα τελευταία, είχαν ένα σύστημα εσωτερικής επικοινωνίας. Το κελέρι, για παράδειγμα, που ήταν μπροστά στο σχολείο «προχωρούσε ως μισή ώρα κάτω από τη γη και έβγαινε στο βουναλάκι Ενσέζ από όπου ερχότανε το νερό του χωριού. Στα χρόνια των διωγμών μάλιστα από εκείνη την υπόγεια σπηλιά έφευγαν για το κάστρο της Νίγδης».[8. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π.]
  • Τα περισσότερα μεγάλα κελέρια του χωριού διέθεταν επιπλέον και ένα πηγάδι.
  • Η εξόρυξη του χώματος ή καλύτερα η επεξεργασία του βράχου γινότανε με έναν ιδιαίτερο κασμά που έφερε την ονομασία κουλuκ- κουλούκ. Επρόκειτο περί μιας κατασκευής που ήταν με κοντό στειλιάρι, ελαφρότατη για να μπορεί να χρησιμοποιείται περισσότερο χρονικό διάστημα χωρίς να κουράζει και έφερε δυο μύτες. Μια πεπλατυσμένη και μια στενότερη.
  • να χρησιμοποιηθούν ως χώροι καταφυγής σε ταραγμένες περιόδους…
  • να χρησιμοποιηθούν ως αποθηκευτικοί χώροι…[4. Μαρτυρία Αποστόλου Οραηλίδη, ό.π. «Τα κελέρια σχεδόν για όλους μας ήταν αχερώνες, στάβλοι και αποθήκες. Τα πρόβατα, τις γελάδες, τα γεννήματα, όλα εκεί τα τακτοποιούσαμε και μάλιστα άνετα. Πολλά μάλιστα σπίτια είχαν περισσότερα του ενός κελέρια».]
  • να φιλοξενήσουν ανθρώπους

  

Λόφοι, τεπέδες

Επισημαίνουμε πως πρόκειται για μικρές ανωμαλίες του εδάφους οι οποίες «βαπτίστηκαν» από τους πληροφορητές ως λόφοι και μάλιστα, σύμφωνα με τους καταγραφείς του Κ.Μ.Σ., με πολλά αντικρουόμενα στοιχεία. Πάντως και σε κάθε περίπτωση πρόκειται για τους:

  1. Σαρμπεϊλί.
  2. Νότια της κοινότητος, σε απόσταση μισής ώρας περίπου. Κατά τους πληροφορητές από την κορυφή του μπορούσε κανείς να δει τα ελληνικά χωριά Ούλαγατς, Κίτσ-Αγάτς. Από εκεί οι κάτοικοι της κοινότητας βγάζανε το κοκκινόχωμα με το οποίο κατασκεύαζαν ταντούρια αλλά και είδη αγγειοπλαστικής. Στα χρόνια τα παλιά, σύμφωνα με τις υπάρχουσες παραδόσεις, θα πρέπει να ήταν δάσος οι υλοτόμοι προμήθευαν το μεταλλείο του Εσκί Γκιουμούζ με την απαραίτητη ξυλεία.
  3. Τσιραλί.
  4. Βόρεια- βορειοδυτικά της κοινότητας, στα μισά του δρόμου προς τα Λημνά…
  5. Κεμέρ.
  6. Βόρεια της κοινότητας, μισή ώρα περίπου στο δρόμο προς τα Λημνά. Επρόκειτο για τεπεδάκι, δηλαδή μικρό λόφο.
  7. Τοσπαλίκ
  8. Ανατολικά, ανάμεσα στις κοινότητες του Ανταβάλ και του Μιστί
  9. Αγορέν ή Αβορέν[12. Σημ: ορισμένοι πληροφορητές δίδουν τα ονόματα Αγορέν, Κεμέρ, Τοσπαλί ως  τοπωνύμια και όχι ως λόφους. Άποψή μας είναι πως ενώ προσδιορίζονται ακριβώς οι περιοχές, υπάρχει διαφορετική εκτίμηση για το τι είναι λόφος…]
  10. Νοτιοδυτικά… προς το Ανταβάλ. Επρόκειτο περί λόφου γεμάτο πέτρες, βράχια και πολλές σπηλιές τις οποίες χρησιμοποιούσαν ως αποθηκευτικούς χώρους κατά τη συγκομιδή των προϊόντων.
Κωνσταντίνος N. Νίγδελης
Συνεχίζεται
________________

Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.

Author: Μνήμες