Σεμέντερε – Κύκλος του Χρόνου

Στον αέναο κύκλο του χρόνου

Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται  οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα. Αυτός ο υπέροχος θησαυρός της παράδοσης, η άγνωστη χώρα την οποία οφείλουμε να ανακαλύψουμε και να τη μεταφέρουμε στο διάβα του χρόνου προς τους απογόνους μας.

Τα παρουσιάζουμε, λοιπόν, με τη σειρά που τα βρήκαμε αλλά και με τον τρόπο που καταγράφηκαν  εκεί και τότε.

 

sementere

Σεπτέμβρης

Η εκκλησιαστική πρωτοχρονιά

Γίλμπασί,[1. Yil= χρόνος – bas=κεφάλι, αρχή] δηλαδή η αρχή του έτους, που, κατά τους Καππαδόκες, ξεκινούσε από την πρώτη του Σεπτέμβρη… με την απαρέγκλιτη εφαρμογή- τήρηση όλων των εθίμων που επαναλάμβαναν και την Πρωτοχρονιά… Αλλά και πίστη σε δοξασίες αρχέγονες, πατρογονικές.

Έτσι:

  • -από την τελευταία ημέρα του Αυγούστου έως και την 14η  του Σεπτέμβρη, δηλαδή του Σταυρού,  ίσχυε ή Καράορουσιού, δηλαδή η υποχρεωτική νηστεία των γυναικών.
  • -λέγανε Γίλμπασι Σανάμπαση, δηλαδή Πρωτοχρονιά- πρώτη του Σεπτέμβρη.
  • -ο πρώτος που έμπαινε στο σπίτι καθόριζε και την … τύχη, περαιτέρω πορεία της χρονιάς σε όλα τα επίπεδα. Συνεπώς θα έπρεπε να είναι «γουρλής», «καλός άνθρωπος», «μικρός φσαχ», «καθαρό κορίτσ’»…
  • -αν κυοφορούσε η κυρά και έμπαινε, με το δεξί ποδάρι εννοείται πάντοτε, αρσενικό παιδί, τότε ήταν βέβαιο πως θα γεννήσει αγόρι. Το ίδιο φυσικά γινότανε και με τα λοιπά ζωντανά του σπιτιού. Στα πρόβατα, στις κατσίκες, στα γελάδια που κυοφορούσαν, η παρουσία αρσενικού παιδιού ή ομοίου ζώου οδηγούσε στη γέννηση αρσενικού… Σε κάθε αντίθετη περίπτωση το αποτέλεσμα θα ήταν ένα καλό θηλυκό.

14 Σεπτέμβρη

Του Σταυρού

Επρόκειτο για μια από τις μεγαλύτερες εορτές των Καππαδοκών, υποχρεωτική αργία κατά την οποία αγορευότανε οποιαδήποτε εργασία.

Βασικές υποχρεώσεις της ημέρας εκείνης ήταν:

  • -η Μετάληψη της Θείας Κοινωνίας.
  • -η διανομή φρούτων, κυρίως όμως σταφυλιών, αφού προηγουμένως είχαν διαβαστεί στην εκκλησία, στα παιδιά και τους φτωχούς της κοινότητας.

Επισημαίνουμε πως ο βασιλικός, αυτό το υπέροχα μυρωδάτο φυτό, την ημέρα εκείνη είχε την τιμητική του. Στόλιζε τις εκκλησιές, τα παρεκκλήσια, τα εικονοστάσια των σπιτιών, αλλά κυρίως τις εισόδους.

Οι λόγοι γνωστοί και πάντοτε σύμφωνοι με την παράδοση. Οι εβραίοι έκλεισαν τον τάφο του Χριστού, έκρυψαν το σταυρό σε λάκκο με σκουπίδια και ο βασιλικός ήταν αυτός που φανέρωσε το σημείο…

Οκτώβριος

Ο μήνας των προετοιμασιών, για την κάλυψη των αναγκών του επικείμενου χειμώνα,[2. Σημειώνουμε πως τα τρόφιμα θα έπρεπε να καλύψουν την οικογένεια τουλάχιστον μέχρι την άνοιξη.] με κυρίαρχες σε τούτες τις απαραίτητες εργασίες τις νοικοκυρές.

Καθάρισμα λοιπόν των αποθηκευτικών χώρων, των σκευών συντήρησης…  παρασκευή των εύγεστων ετλίχα, δηλαδή προϊόντων κρέατος όπως: λουκάνικα, σουτζουκάκια,  παστουρμάδες… Αλλά   και κεσκέσ[3. Σιτάρι σπασμένο εμπλουτισμένο με γάλα.], τραχανά, πλιγούρι… όπως επίσης και  τακτοποίηση μέσα σε κιούπια:  τα τυριά, τα βούτυρα, τα τουρσιά, με ιδιαίτερη προσοχή το πεζιρόλαδο…

Τέλος και από τα πλέον σημαντικά, απαραίτητα: προμήθεια ξυλείας και τακτοποίησή της  σε στεγανά από τη βροχή μέρη… μα και των κεμπρέδων, δηλαδή της κοπριάς των μεγάλων ζωντανών που, μετά τη ξήρανσή τους, αποτελούσαν μιας πρώτης τάξεως καύσιμο ύλη γι το οικογενειακό ταντούρι.

Νοέμβρης

Ο μήνας της κοινότητας, μιας και η μεγάλη εκκλησιά έφερε το όνομα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που εόρταζε στις 8… και γινότανε ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια της περιοχής.

Αλλά και με τις εορτές  του Αγίου Φίλιππα και κυρίως του Αποστόλου Ανδρέα του σκορδά, που προ ή μετά την εορτή του γινότανε η σπορά σκόρδων.[4. Μαρτυρία Τριανταφυλλιάς Καρατζίδου, ό.π.]

 

Δεκέμβρης

ο μήνας των εορτών

Της Αγίας Βαρβάρας.

Μια από τις μεγαλύτερες εορτές κατά τη διάρκεια της οποίας κρατούσαν υποχρεωτική αργία… με τις μανάδες πάντοτε να προσέρχονται στην εκκλησιά με τα παιδιά τους για να τα κοινωνήσουν διότι «η αγία τα προστάτευε από τη θανατηφόρο ευλογιά».[5. Μαρτυρία ό.π. «Δουλειά δεν κάναμε καμία, ούτε βελόνα πιάναμε». Βλ μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π. «Όλοι πηγαίναμε στην εκκλησία για να έχουμε καλά με την Αγία Βαρβάρα».]

Του Αγίου Σάββα…

Του Αγίου Νικολάου…

Ήταν ο άγιος που συνήθως απευθύνονταν όλοι αυτοί που είχαν κάποιον δικό τους, άνδρα, αδελφό, παιδιά, στην ξενιτιά, ζητώντας τη βοήθειά του για την  προστασία τους… «να κάμει ήσυχες τις θάλασσες για να γυρίσουν οι δικοί τους χωρίς να πάθουν κανένα κακό».

Της Αγίας Άννας

9η του μηνός με το παλαιό ημερολόγιο… που «γύριζε ο ήλιος στο μεγάλωμα της μέρας»…

Του Αγίου Σπυρίδωνα

«Τον αρχηγό Άγιο γιατρό»… με υποχρεωτικό εκκλησιασμό αλλά και την ευλογία από τους ιερείς του «πιάτου με σπυριά δημητριακών», που πήγαιναν στην εκκλησιά οι νοικοκυραίοι, τα οποία βεβαίως κρατούσαν ως φυλακτά.

 

Το δωδεκαήμερο

Kutsuk Πασκελέ – μικρό Πάσχα

Βασική πεποίθηση, πίστη θα λέγαμε, σε όλες τις κοινότητες του χώρου, υπήρξε η άποψη πως οι ψυχές των ανθρώπων επανέρχονται στην καθημερινότητα από τον Άδη κατά τη διάρκεια του δωδεκαημέρου,  δηλαδή «όνικι γκιουν τζανλάρ σαλιγιά– δώδεκα μέρες είναι ελεύθερες»… Πως κατέβαιναν από τον ουρανό και ανακατεύονταν με τον κόσμο των ζωντανών.

Πάνω σε αυτή τη βασική θεωρία- πίστη δημιουργήθηκαν μια σειρά παραδόσεις, μυθεύματα μα και πρακτικές που περιελάμβαναν πολλά πρέπει και πάμπολλες απαγορεύσεις.

Σύμφωνα λοιπόν με μια πρώτη άποψη, η οποία αντιπροσωπεύει τη μειοψηφία, οι ψυχές  κατά τη διάρκεια της επαναφοράς τους, έστω και αν στη ζωή τους ήταν κακές, δεν επεδίωκαν το κακό, δεν πείραζαν τους ανθρώπους και γενικά χαιρόντουσαν την παρουσία τους.

Σύμφωνα με μια δεύτερη άποψη, η οποία ήταν και κυρίαρχη, οι ψυχές ερχόμενες στον κόσμο των ζωντανών μεταβάλλονταν σε  πνεύματα που αποσκοπούσαν στο κακό των ανθρώπων.

Γι αυτό λοιπόν και εκείνοι παίρνανε μια σειρά μέτρων ούτως ώστε να τις αντιμετωπίσουν αλλά και να ελαττώσουν τις όποιες συνέπειες. Έτσι:

  • -δεν άφηναν τα μικρά παιδιά να γυρνάνε μόνα τους ή και με παρέες ακόμα έξω από τη θαλπωρή και την ασφάλεια του σπιτιού…  διότι διαφορετικά «θα τους εύρισκαν και θα τους ξυλοφόρτωναν τα πνεύματα». Κάποιοι μάλιστα λέγανε πως «οι διαβόλοι ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για τα παιδιά».[6. Στη γενικότερη μυθοπλασία του χωριού υπάρχουν πολλές μαρτυρίες που περιγράφουν τέτοια περιστατικά ενόχλησης παιδιών που δεν άκουσαν τους μεγαλύτερους, αψήφησαν τον κίνδυνο και τελικά υπέστησαν τα πάνδεινα από τα πνεύματα.]
  • -οι ίδιες απαγορεύσεις ίσχυαν και για τις γυναίκες…
  • -οι νοικοκυραίοι για να μειώσουν ή καλύτερα για να γλυκάνουν τις ψυχές «αφήνουν 12 μέρες τα τραπέζια αμάζευτα, να ’ρθουν οι ψυχές να φάνε».
  • -«αν τυχόν τα βράδια άκουγες κάποιος να σε φωνάζει ή κάποιος άγνωστος να σε ρωτά… προσοχή, δεν έπρεπε να του απαντήσεις, τίποτε, μιλά να μην βγάλεις. Ήταν τα πνεύματα που θέλανε να σε ξεγελάσουν και πολλές φορές σου κόβανε και τη γλώσσα».[7. Μαρτυρίες Καλαντάρη Γαϊτανίδη και Απόστολου Ουραϊλίδη, ό.π.]

Στο σημείο αυτό κρίνουμε σκόπιμο να μεταφέρουμε μια εξαιρετική μαρτυρία στην οποία περιγράφεται, με βάση τις προσωπικές- βιωματικές εμπειρίες ενός δεκαοκτάχρονου, ακριβώς ένα τέτοιο περιστατικό, χαρακτηριστικότατο της νοοτροπίας, της αντίληψης, μα και της κυρίαρχης ιδεολογίας, εκεί και τότε.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τα λεγόμενα του πληροφορητή που βίωσε το γεγονός, «ένα βράδυ παραμονές Χριστουγέννων, κατά τις 9-10 η ώρα  πήγαινε στο σπίτι του και συνάντησε στο δρόμο του ένα… φασκιωμένο μωρό, ίσαμε ενός χρόνου.

Τάχα το είχε γνωρίσει τίνος ήταν και το πήρε στην αγκαλιά του για να το πάει στο σπίτι του. Όταν έφτασε στην πόρτα του συγχωριανού του, για να τους δώσει το μωρό, τους φώναξε αρκετές φορές να βγουν να το πάρουν.

Εν τω μεταξύ όσο πήγαινε, βάραινε στην αγκαλιά του και έφτασε στο σημείο να μην μπορεί να το σηκώσει πια από το βάρος. Τότε το άφησε κάτω. Εκείνη την ώρα απάντησαν οι άλλοι πως δεν είχαν κανένα χαμένο μωρό.

Τότε κατάλαβε πως ήταν χοτλάχς, δηλαδή ξαναζωντανεμένος τούρκος νεκρός.

Το άφησε λοιπόν τρέμοντας από τον φόβο του και έφυγε… με τη γλώσσα του πιασμένη. Την άλλη μέρα πήγε στο ίδιο σημείο…  και δεν βρήκε τίποτε». [8. Μαρτυρία Λουκά Καπασίδη, ό.π.]

  • -αν κάποιος πέθαινε κατά τη διάρκεια του δωδεκαημέρου «ελεύθερα πήγαινε στον παράδεισο… Όλες οι πόρτες του ήταν ανοικτές για όλους».
  • -στην κοινότητα οι κυράδες για να είναι εντάξει απέναντι τους, παρασκεύαζαν και μοίραζαν επί δώδεκα ημέρες, όσες και οι γιορτές, κόλλυβα… με αρκετές να παρασκευάζουν χοσάφι.
  • -απαγορευότανε να ρίχνεις τη νύχτα νερά έξω από το σπίτι γιατί σύμφωνα με τις παραδόσεις  «οι ψυχές τριγυρνάνε και άμα ρίξεις νερό στα μούτρα τους το ρίχνεις… με τις συνέπειες να είναι απρόβλεπτες».

 

Χριστούγεννα

η μεγάλη γιορτή της ορθοδοξίας

Παραθέτουμε, λοιπόν, μια σειρά εθίμων- συνηθειών κοινών βεβαίως σε πολλές κοινότητες, όπως μπορεί διαπιστώσει ο ερευνητής του χώρου.

  • -Οι μεγαλύτερες σε ηλικίας γυναίκες θέλοντας να συμπαρασταθούν στην ετοιμόγεννη Παναγία, όλο το βράδυ της παραμονής ξενυχτούσαν[9. Τις περισσότερες φορές σε σπίτι κάποιας, αν και οι πληροφορητές ισχυρίζονταν πως στα τελευταία χρόνια κρατούσαν το έθιμο αλλά μαζεύονταν μέσα στην εκκλησία.] λέγοντας, προσευχές,  ιστορίες ή διαβάζοντας ιερά κείμενα,[10. Σύμφωνα με κάποιους πληροφορητές το έθιμο περιελάμβανε την αλαλία, δηλαδή μέχρι και το κτύπημα της καμπάνας ή το λάλημα του πετεινού δεν μιλούσε καμία.] μέχρι να χτυπήσουν οι καμπάνες.
  • -Απαραίτητο στοιχείο της ημέρας ήταν η παρασκευή του χερσέ μπαριαμού, που γινότανε για τη χάρη της. Ένα μοναδικό φαγητό, σούπα, με συστατικά: πλιγούρι, βούτυρο, λίγο κρέας και μπόλικα κόκαλα, όλα ψημένα πάνω στο ταντούρι.
  • -Ιδιαίτερο χριστουγεννιάτικο φαγητό ήταν το γαϊγάνα, κάτι σαν το σφουγγάτο, με τη χρήση μπόλικων γιαμουρτών (αυγών). Βεβαίως θεωρείται ως φαγητό λοχείας,  κάτι  που παρασκεύαζαν  για τις «γκαστρωμένες που λευτερωνότανε, αλλά όπως λευτερώθηκε η Παναγιά  το κάναμε για να την τιμήσουμε».
  • -Με το λάλημα του πετεινού ή το κτύπημα του ιεροδρόμου[11. Μικρά παιδιά επιφορτισμένα με το καθήκον του ξυπνήματος, λόγω μη υπάρξεως καμπαναριού. Με  τις μαγκούρες λοιπόν κτυπούσαν τις πόρτες των σπιτιών για να σηκωθούν και να πάνε στην εκκλησία.] πήγαιναν στην εκκλησιά… άναβαν τα κεριά τους… και τοποθετούσαν τον μαγειρεμένο πετεινό και το μπουκάλι ούζο μπροστά στο άγιο Βήμα… και παρακολουθούσαν τη Θεία Λειτουργία.  Με την απόλυση μοίραζαν τα παρασκευάσματα  γιατί η Παναγία επιτέλους ελευθερώθηκε, για τον Χριστό, για τις ψυχές των ανθρώπων που παρευρίσκονταν, για τους φτωχούς…
  • -Τα Χριστούγεννα ήταν η μέρα της συγχώρεσης. Σύμφωνα λοιπόν με την εθιμική πρακτική ο μικρότερος έπρεπε να ζητήσει συγγνώμη από τον μεγαλύτερο… για να φτάσουν έτσι μέχρι και τον αρχηγό της οικογένειας. Το ίδιο φυσικά και από την πλευρά των γυναικών… με τελικό αποδέκτη την αρχόντισσα- κυρά- γιαγιά.

 

Γενάρης

Παραμονή πρωτοχρονιάς

Υπάρχουν πάμπολλα έθιμα γνωστά λίγο πολύ και κοινά, θα λέγαμε, με τις άλλες κοινότητες του χώρου… αλλά και ιδιαίτερα της υπό έρευνα κοινότητας. Έθιμα, συνήθειες χρόνων, τόσο στον τομέα της διασκέδασης, όσο και σε αυτόν της διατροφής η οποία περιελάμβανε μάλιστα ξεχωριστές λιχουδιές.

Έτσι είχαμε:

  • -τα κετέζα, δηλαδή διάφορες ποικιλίες  κουλουριών…
  • -τα χαλκάδια, κουλούρια φτιαγμένα ειδικά για την περίσταση…
  • -πίττες αλμυρές και γλυκιές…
  • -τα τσερέζια, ποικιλία ξηρών καρπών κ.α.

Τα κάλαντα

μια επικερδής συνήθεια

Κοινοτικές ιδιαιτερότητες:

-τα κάλαντα τα λέγανε σε διαφορετικές ώρες οι ανήλικοι από τους ενήλικους.

475350-kalanta-vikipedia
Κάλαντα στην Καππαδοκία (Φωτο Wikipedia, άγνωστος ζωγράφος)

 

Τις πρώτες απογευματινές ώρες, μόλις σήμαινε η καμπάνα, ξεχύνονταν στους δρόμους οι πιτσιρικάδες, αγόρια και κορίτσια, κατά ομάδες συνήθως, με το ντορβά στους ώμους ή μικρά καλάθια, μέσα στα οποία τοποθετούσαν τα προσφερόμενα καλούδια…

Βεβαίως αφού προηγούμενα λέγανε τα σχετικά κάλαντα που ξεκινούσαν με το:

Κάλαντα και καλημέρα
Εγώ ήρτα σήμερα,
δώσε μας την τύχη μας
και να συνεχίσουν με τον αϊ Βασίλη …

Με το σουρούπωμα ερχότανε η σειρά των μεγαλυτέρων παιδιών, που σε σχηματισμό παρέας γυρνούσαν λέγοντας από σπίτι σε σπίτι τα σχετικά κάλαντα της μέρας.

Κάλαντα καλησπέρα,
εγώ ήρτα σήμερα,
δώσε μου το χαχ (το δίκιο μου) μου να φύγω
Για να συνεχίσουν με το
Αργίν, αργίν τα κάλαντα,
αργίν αργίν τα φώτα,
Άγιος Βασίλης μου
καλό ζευγάρι ίλασαμε

  • -μια δεύτερη και μάλιστα σπανιότατη συνήθεια της ημέρας ήταν πως τα κάλαντα τα μεγάλα παιδιά τα λέγανε μεταμφιεσμένα. Σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες,[12. Σύμφωνα με τη μαρτυρία Χαρίκλειας Μιστιλίδου  ό.π. «δεν φορούσαν προβιές  κ.α. αυτή τη μέρα».] φορούσαν προβιές, άσπρα γένια και κρατώντας στο χέρι μαγκούρα τριγυρνούσαν στα σπίτια του χωριού λέγοντας, εκτός τα συνηθισμένα και διάφορα άλλα αυτοσχέδια τραγούδια, που σκοπό είχαν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον και να προκαλέσουν την παροχή μεγαλύτερου φιλοδωρήματος.
  • -επισημαίνουμε πως καταγράφηκαν δυο διαφορετικές πρακτικές για τούτη τη συνήθεια. Σύμφωνα με την  πρώτη μαζευόταν η παρέα έξω από τη θύρα  του σπιτιού, την κτυπούσαν δυνατά και τα λέγανε κανονικά ή με αυτοσχέδιους στίχους.

Με τον άλλο τρόπο, κοινό με άλλες κοινότητες του χώρου, ορισμένοι από την παρέα ανέβαιναν  στην  οροφή του σπιτιού και από τον πεντζέ- φεγγίτη, την ώρα που οι λοιποί λέγανε τα κάλαντα, κατέβαζαν  ένα καλάθι[13. Ή ένα χαλκά για να τα κρεμάσει, ή μια κολοκύθα για να μπήξει τα νομίσματα ή ότι αποφάσιζε η παρέα ως πλέον πρόσφορο και αποτελεσματικό.] για να βάλει η νοικοκυρά τα καλούδια της.

Καρναβάλια,

ένας ξεχωριστός τρόπος διασκέδασης

Πραγματικά τούτη η εθιμική συνήθεια αποτελούσε μια ιδιαιτερότητα του ευρύτερου χώρου, διότι απ’ όσο μπορούμε να γνωρίζουμε,  διατηρείτο σε απειροελάχιστες κοινότητες. Έτσι, σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες, ανήμερα της Πρωτοχρονιάς τα μεγάλα παιδιά κάνανε καρναβάλια. Όσοι το μπορούσαν ντύνονταν με κάποιο δέρμα αρκούδας ή προβιές μικρών ζώων, κάποιοι άλλοι μεταμφιέζονταν σε καμήλα και υπό τους ήχους τραγουδιών και ενδεχόμενα με την ευχάριστη ζάλη του καλού πιοτού, γυρνούσαν τα σπίτια για να κεραστούν και να ψυχαγωγήσουν με αστεία και πειράγματα τους νοικοκυραίους…

Πρωτοχρονιάτικες συνήθειες και πρακτικές

-Το αμίλητο νερό.

Πρώτο μέλημα της κυράς προτού «σκάσει» ο ήλιος ήταν … να πάει στη βρύση, να αφήσει σε μέρος εμφανές ψωμί- αλάτι- πλιγούρι, να γεμίσει την στάμνα με νερό και να επιστρέψει χωρίς να «βγάλει κιχ, μιλιά και σε κανένα». Με αυτό κατάβρεχαν την αυλή, νιβόταν η οικογένεια, ράντιζαν όλους τους χώρους του σπιτιού και το υπόλοιπο το κρατούσαν μέχρι τα Φώτα.

  • -Την βασιλόπιτα την κόβανε πάντοτε ανήμερα της πρωτοχρονιάς και  μάλιστα μετά το μεσημεριανό φαγητό.
  • -Την μέρα εκείνη δεν δάνειζαν μα ούτε δανειζότανε… Πρόσεχαν να μην μαλώσουν, να είναι χαρούμενοι, ευχάριστοι, να έχουν στις τσέπες φακούδια-χρήματα, φορούσαν τα καλά τους γιατί… μα γιατί ότι κάνανε εκείνη τη μέρα θα επαναλαμβανόταν συνεχώς  καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.[14. Πρόκειται για την αρχή- πίστη της νουμηνίας.]

Τα Φώτα

μια μεγάλη γιορτή

  • -Βγαίνοντας από την κοινότητα προς τον δρόμο του Κίτσαγατς, περνούσε ένα μικρό, ανώνυμο, ποτάμι, το οποίο οι κάτοικοι του Σεμέντερε «δένανε και μαζεύονταν νερό, σαν λίμνη, ίσαμε ένα αλώνι».[15. Μαρτυρία Λουκά Καπασίδη, ό.π.] Στο σημείο λοιπόν εκείνο γινότανε η τελετή του αγιασμού των υδάτων, κοινή για όλες τις εκκλησιές, οι οποίες παρευρίσκονταν με τις εικόνες και τα λάβαρά τους[16.Πρόκειται περί εθιμικής πρακτικής η οποία απέφερε στις εκκλησίες σεβαστά ποσά εξαιτίας του γεγονότος της πλειοδοτικής διαδικασίας, μεταξύ των πιστών, για το ποιος θα μετέφερε τούτα τα ιερά κειμήλια στον τόπο της τελετής. Επισημαίνουμε πως η δημοπρασία γινότανε εντός του ναού και κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας.]… και φυσικά με την παρουσία αρχών, πιστών και μάλιστα πολλών μουσουλμάνων.
  • -Στην κοινότητα του Σεμέντερε, όπως και σε μερικές άλλες, υπήρχε το έθιμο του βαπτίσματος των εικόνων. Μετά το «ρίξιμο του σταυρού»[17. Ακόμη και σήμερα θεωρείται ευλογημένος αυτός που θα τον πιάσει. Ιδιαίτερα, τότε, απολάμβανε ξεχωριστών τιμών… Το πρώτο στασίδι δίπλα στον Δεσποτικό Θρόνο, για τη Θεία Λειτουργία, παχτσίσι από τη Δημογεροντία ή την Εκκλησιαστική Επιτροπή, γύριζε μαζί με τους ιερείς για το φώτισμα των σπιτιών…] ράντιζαν, εν είδη βαπτίσματος, όλες τις εικόνες των εκκλησιών, αλλά και αυτές που φέρνανε οι πιστοί από τα σπίτια τους, τις σκούπιζαν επιμελώς προς αποφυγή της οποιασδήποτε καταστροφής και ο έχων την τιμή της μεταφοράς την επέστρεφε πίσω στην εκκλησιά σε πομπή.
  • -Σύμφωνα με την κυρίαρχη παράδοση τη νύκτα της παραμονής άνοιγε ο ουρανός και μονομιάς πάλι έκλεινε… Τη στιγμή εκείνη του ανοίγματος όποιος ήταν ξύπνιος και καλός στην ψυχή, κάθε του επιθυμία απευθυνόμενη προς τον θεό εκπληρωνότανε. Γι αυτό, λοιπόν, τον λόγο, το σύνολο των κατοίκων μένανε ξάγρυπνοι, ακριβώς για να δουν τούτο το φαινόμενο και να  εκπέμψουν τη σχετική τους  επιθυμία τους…[18. Τούτη η δοξασία ήταν αρκετά διαδεδομένη σε όλο τον χώρο της Καππαδοκίας.]
  • -Υπήρχε το έθιμο του αμίλητου νερού[19.Μαρτυρία Καλαντάρη Γαϊτανίδη, ό.π. «Το πρωί, χαραή, χαραή, οι γυναίκες πηγαίνουν στις βρύσες να γεμίσουν τα λαϊνά νερό. Λέγανε: σήμερα νύχτα χρυσά τρέχει». Βλ μαρτυρία Κατίνας Ποντζίκογλου ό.π. «Του Γιορδανιού πρωί, πρωί  μια γυναίκα σηκώθηκε και νερό δεν είχε. Πήρε τη στάμνα και πήγε στη βρύση. Άνοιξε η βρύση και γέμισε φλουριά η στάμνα. Γι αυτό κάθε χρόνο πήγαιναν οι γυναίκες να ανοίξουν τις βρύσες… Στο αχούρι μέσα όλοι λούζονταν. Να μη χέσει το σιφώτ’ πάνω σου. Και το βάρος να φύγει. Όπως βαφτίστηκε ο Χριστός και έφυγε ένα βάρος από πάνω τ’».] το οποίο τηρούσαν οι νοικοκυρές όπως ακριβώς και την πρωτοχρονιά.
  • -Με τον αγιασμό ράντιζαν όλα τα σημεία του σπιτιού: τα αμπάρια, τους στάβλους, τα πηγάδια, αλλά και τα χωράφια τους. Επισημαίνουμε πως ο αγιασμός θεωρείτο ως κάτι το ιερό. Γι αυτό το περίσσευμα το έκρυβαν στο εικονοστάσι και το χρησιμοποιούσαν στις δύσκολες καταστάσεις, στις αρρώστιες[20. Τόσο μεγάλη ήταν η πίστη για τις δυνατότητες του αγιασμού ώστε το έδιναν και για τη θεραπεία των άρρωστων ζώων.] για παράδειγμα, αλλά και για την αποφυγή κάθε κακού, όπως το μάτιασμα και τις κατάρες.
  • -Την παραμονή των Φώτων όλα τα σπίτια της κοινότητας είχαν φωταψία. Σε κάθε δωμάτιο και γωνιά ο νοικοκύρης τοποθετούσε επιμελώς ένα τουλάχιστον κερί για να «φύγουν τα κακά δαιμόνια»… Αλλά και τραπέζια στρωμένα με φαγιά για τους πεθαμένους, μιας και θα ήταν το τελευταίο τους φαγητό επί της γης. [21. Σύμφωνα με τη βασική δοξασία της ημέρας, με τον αγιασμό των υδάτων έληγε το χρονικό διάστημα της παραμονής τους επί της γης.]

Το τραπέζι των ψυχών.

Την παραμονή των Φώτων κάθε  νοικοκυρά μαγείρευε τρία πιάτα φαγητά: ένα με φασόλια, ένα με ρεβίθια και ένα με κολοκύθια, από τα οποία, υποχρεωτικά και για λόγους ανεξήγητους, έτρωγε όλη η οικογένεια.

Βασική, απαραίτητη θα λέγαμε επίσης υποχρέωση και τρία πιάτα, από τα ίδια είδη, τα οποία τοποθετούσε κάτω από τα εικονίσματα πάνω σε ένα τραπέζι, στο οποίο μάλιστα  άναβε επτά κεριά.

Το φώτισμα της νεόνυμφης.

Επρόκειτο περί ενός εθίμου που βρίσκουμε σε απειροελάχιστες κοινότητες του χώρου και μεταξύ αυτών στο Σεμέντερε… Σύμφωνα λοιπόν με αυτό οι πρωταγωνιστές ήταν ζευγάρια που είχαν πρόσφατα παντρευτεί και ζευγάρια που μόλις είχαν τελέσει το μυστήριο του γάμου. Με τα πρώτα να επισκέπτονται τα δεύτερα φορτωμένα με κεριά και καλούδια τα οποία προσφέρουν με βάση κάποιο τυπικό, έτσι, για να αρχίσει η ζωή τους καλά και όμορφα.

Την παραμονή λοιπόν των Φώτων «όσοι είναι νεοπαντρεμένοι λένε: να υπάμ’ να φωτίσουμ’ ταδενού τη ναίκα.

Παίρνουν φρούτα διάφορα, γεμίζουν ένα μαντήλι και πάνε. Το σπίτι του νεοπαντρεμένου κάνει τραπέζι. Όταν πάνε κρατούν μαζί τους δυο κεριά αναμμένα και δυο σβησμένα. Πάνε σπίτι. Όταν μπούνε ανάβουν και τ’ άλλα δυο κεριά και τα δίνουν, ένα για τη νύφη και ένα στον γαμβρό.

Κάθονται στο τραπέζι. Η νύφη κάθεται αριστερά, ο γαμπρός δεξιά.

Στη νύφη μπροστά έχει ένα κόσκινο. Τα φρούτα τα ρίχνουν εκεί.  Γαμβρός δεν κάθεται στο τραπέζι αμέσως. Στέκεται όρθιος. Η πεθερά του τάζει κάτι και έπειτα κάθεται. Τρώνε σαρακοστιανό φαγητό και κολοκύθι απαραίτητο με σταφίδα μέσα μαγειρεμένο».[22. Μαρτυρία των Καλαντάρη Γαϊτανίδη και Αποστόλου Ουραϊλίδη, ό.π.]

Το τραπέζι της νεόνυμφης (παραλλαγή).

Την παραμονή των Φώτων η νεόνυμφη στρώνει υποχρεωτικά τραπέζι… στο οποίο δεν παίρνει μέρος. Απλά κάθεται μπροστά του έχοντας σκεπασμένο με ένα τούλι το πρόσωπό της και χωρίς να μιλά δεχόμενη τους επισκέπτες απλά με ένα κούνημα της κεφαλής.

Πρώτη έρχεται η μητέρα της κρατώντας κεριά αναμμένα και ένα κάρβουνο από την τελετή του καψίματος του Σιφώτ… Τα κεριά για να είναι το σπίτι πάντα φωτισμένο και το κάρβουνο  για τα αποφεύγουν τα κακά δαιμόνια. Με τη σειρά, μετά, οι λοιποί συγγενείς και οι φίλοι, που προσφέρουν τα καλούδια τους στην πάντοτε αμίλητη και όρθια στεκάμενη νύφη.

Επισημαίνουμε πως κατά τη διάρκεια του φαγητού δεν ήταν πρέπον στη νεόνυμφη να καθίσει και μάλιστα με την παρουσία των ανδρών. Μόνο εάν και εφόσον της το επέτρεπε ο αρχηγός της οικογένειας, σεβάσμιος γέροντας και φυσικά με την απαραίτητη συναίνεση και της γερόντισσας γυναίκας του.

Το κάψιμο του σιφώτη [23. Ι.Σ. Αρχέλαος, ό.π. « Σιφώτης δαίμων κρυπτόμενος εις τας γωνίας και τα άδυτα της οικίας και βλάπτων πολυειδώς τους εν αυτή και δη τους ακάθαρτους δια τυφλώσεως ή χωλώσεως, δι απαγωγής ή αλλαγής παίδων δι ασθενείας ή κλοπής».
Σημ: Μεταξύ των πληροφορητών υπάρχει διχογνωμία για το εάν τον καίγανε την παραμονή ή ανήμερα της εορτής των Φώτων.]

Επρόκειτο περί ενός μισητού δαίμονα που επεδίωκε το κακό των ανθρώπων και ιδιαίτερα των μικρών παιδιών, με τη λαϊκή θυμοσοφία να του προσδίδει διάφορες μορφές και ιδιότητες. Η τελετή της πυράς ήταν λίγο πολύ κοινή σε όλες της κοινότητες του χώρου. Αγόρια και κορίτσια μάζευαν τις απαραίτητες κληματσίδες[24. Στην κοινότητα του Σεμέντερε, εκτός από τις προαναφερόμενες κληματσίδες, χρησιμοποιούσαν και έναν αγκαθωτό θάμνο τον οποίο λέγανε φσαν.], τις τοποθετούσαν σωρευτικά στους αύλειους χώρους των εκκλησιών και το απόγευμα, μετά τον Εσπερινό, παρουσία αρχών και λαού άρχιζε το επίσημο μέρος της τελετής. Σύντομες ευχές από τον ιερατικό προϊστάμενο του ναού και πλειοδοτικός διαγωνισμός μεταξύ των πιστών για το ποιος θα είχε την τιμή να ανάψει τη φωτιά.[25. Η πλειοδοσία γινόταν με φακούδια (χρήματα) αλλά και με παραγόμενα προϊόντα…κυρίως όμως σε λάδι το οποίο μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αλλά και να μεταπουλήσουν.]

Στη συνέχεια ακολουθούσε το μάντεμα της μαγικής δύναμης φωτιάς- καπνού, που

σύμφωνα με τις τοπικές δοξασίες, η κατεύθυνση τους οδηγούσε σε ασφαλή συμπεράσματα για τις προσεχείς σοδειές. Συνεπώς ήταν ανείπωτη ευλογία ο καπνός να στρέφεται προς τα δικά σου χωράφια ή αμπέλια, τα οποία σε κάθε περίπτωση θα απέδιδαν τα μέγιστα. Αν μάλιστα την επόμενη ράντιζες τη γη με στάχτη ή υπολείμματα της φωτιάς,[26. Επρόκειτο για τα κοζ, δηλαδή τα κάρβουνα που επιπλέον τα τοποθετούσαν στα αμπάρια, για το μπερεκέτ, αλλά και στο εικονοστάσι ως φυλακτά.] τότε τα πράγματα οδηγούταν σε άριστα αποτελέσματα.

Εκεί βεβαίως το έθιμο ξεδίπλωσε και τη διασκεδαστική του πλευρά, με τους κατοίκους να χωρίζονται ανάλογα με τις τοποθεσίες της γης τους, βορρά, νότο, ανατολή, δύση και… να παρακαλάνε δυνατά, στεντόρεια τη φωνή, να τους κάνει τη χάρη και να στραφεί προς το επιθυμητό σημείο.

Για να κλείσει η μέρα με τη σχετική οινοποσία, ένα καλό φαγητό, τραγούδια και χορούς, αλλά και το μαγικό πήδημα πάνω από τις φλόγες… Ιδιαίτερα για τα νέα άτομα, που οι φλόγες θα έδιωχναν το κακό από πάνω τους.

Των Τριαρχών, Uts Azizler,

Τρεις Ιεράρχες, η γιορτή της γραμματοσύνης.

Η μεγάλη εορτή των σχολείων ή Μεκτέπ γιορτουσού,[27. Mektep- σχολείο      yortusu-γιορτή] η χαρά των παιδιών.

Πάντοτε φυσικά αργία, απαραίτητος εκκλησιασμός και σχολική γιορτή με την παρουσία των τοπικών αρχών και του κλήρου που, μετά τις προσφωνήσεις, ακολουθούσαν ομιλίες, απαγγελίες ποιημάτων και δημόσιοι έπαινοι για τους επιμελείς μαθητές…

 

Φλεβάρης,

ο μήνας ο κουτσός

Άγιος Συμεών,[28. Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες ο άγιος ζήτησε από τον Θεό να δει με τα μάτια του τον μεσσία. Μόλις η επιθυμία του εκπληρώθηκε «κράτησε στην αγκαλιά του το Χριστό  και έπεσε πεθαμένος στο χώμα», μαρτυρία Κατίνας Ποντζίκογλου ό.π.] ένας απαιτητικός άγιος, που ανήμερα της εορτής του οι γυναίκες δεν έπρεπε να κάνουν τίποτε… ακόμα, ακόμα «να μην κοιμηθούν με τους άνδρες τους, γιατί θα γεννήσουν παιδί με σημάδι ή κουτσό ή στραβό ή άρρωστο».

Άγιος Χαράλαμπος

Θα λέγαμε πως επρόκειτο περί ενός αγίου το όνομα του οποίου προκαλούσε δέος και φόβο ακόμα και στο μουσουλμανικό στοιχείο.  Μεταξύ των διαφόρων προσωνυμίων του το πλέον παράδοξο ήταν Σουρουλάρ πασά, δηλαδή αυτός που μαζεύει όλες τις γιορτές του χειμώνα και φεύγει. Μάλλον, κατά την άποψή μας, πως από της εορτής του και μετά έρχεται η άνοιξη, ανοίγει η μέρα, ανθίζουν σιγά, σιγά τα φυτά και μας αφήνει ο χειμώνας.

Ανοιξιάτικα

Μάρτης[29. Παροιμία του μήνα: Μαρτ κελτί, ταρτ κελαdί, δηλαδή ήρθε ο Μάρτης, ήρθαν τα βάσανα, υπονοώντας φυσικά την έναρξη, σε εντατικούς ρυθμούς των γεωργοκτηνοτροφικών εργασιών.]

Των Αγίων Σαράντα, μια ξεχωριστή γιορτή

Η πρώτη γιορτή του Μάρτη την οποία οι κάτοικοι του Σεμεντερε τιμούσαν ιδιαιτέρως, με την επιβολή γενικής αργίας και την αποφυγή οιασδήποτε εργασίας.

Σύμφωνα με τα πρέπει της ημέρας «μαχαίρι δεν πιάναμε στα χέρια, αλλά λέγαμε και : σαράντα να φας και σαράντα να γιορέψεις, δηλαδή σαράντα φορές να φας και σαράντα φορές να γίνεις γερός».[30. Μαρτυρία Κατίνας Ποντζίκογλου, όπ.

Σημ: υπήρχε μια επιπλέον συνήθεια τη μέρα εκείνη. Έπρεπε με κάθε θυσία να φας σαράντα κουταλιές ψαγητό.]

Επισημαίνουμε και μια σειρά άλλων συνηθειών της ημέρας:

  • -άρχιζε το υποχρεωτικό κλάδεμα  δένδρων και αμπελιών…
  • -για το μπερεκέτ της χρονιάς θα έπρεπε ο καλός καλλιεργητής να σπείρει σαράντα φυτά…
  • -άφηναν σαράντα κουταλιές φαγητό κάτω από το εικονοστάσι του σπιτιού…
  • -η καλή νοικοκυρά θα έπρεπε να μοιράσει σαράντα κουταλιές φαγητό στους γείτονες.
  • -για να πάει καλά η μέρα και να φύγουν τα κακά δαιμόνια με την είσοδο του μήνα «ρίχναμε στάχτη σε επτά γειτονικά σπίτια, δηλαδή είχαμε τον πόλεμο με τη στάχτη. Λέγαμε μάλιστα ταυτόχρονα Μαρτ πιζά, πηρά σιζά, ταρ σιζά, δηλαδή ο Μάρτης δικός μας, οι ψύλλοι και τα βάσανα δικά σας»[31. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π. «Το έθιμο το κρατούσαμε με προσοχή και χωρίς να μας δούνε γιατί στο παρελθόν γίνηκαν πολλές φασαρίες».] ή Μαρτ πιζά, ντέρτ σιζά, δηλαδή ο Μάρτης σε μας, τα βάσανα σε σας.
  • -ήταν ο μήνας του χατζήπαπα, δηλαδή του πελαργού… Ζωντανό που θέλοντας και μη αποτελούσε το αντικείμενο της μελέτης εξαιτίας των πολλών και διαφόρων προλήψεων, οι οποίες είχαν συνδεθεί με την παρουσία του.  Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτές, από το τι κρατούσε στο στόμα του μπορούσαν να συμπεράνουν πολλά και διάφορα. Έτσι, εάν τον βλέπανε να κρατά άσπρο πανί, λέγανε πως «τότε Τούρκοι και Έλληνες θα είχαν πολλά σάβανα- πολλούς πεθαμένους εκείνη τη χρονιά». Αν πάλι κρατούσε κάποιο κόκκινο ύφασμα, λέγανε πως «θα είχαν πολλούς γάμους» και στην περίπτωση που κατ’ ευχή κρατούσε κάποιο καλάμι, γενική πίστη ήταν πως οι σοδειές θα ήταν πλούσιες.

25η του Μάρτη

Η μέρα της Παναγιάς

Επρόκειτο αποκλειστικά για τη θρησκευτική πλευρά της ημέρας και όχι φυσικά για την εθνική. Βασική συνήθεια της ημέρας: η βρώση ψαριών με μια απαραίτητη προϋπόθεση. Να βρεθούν, διότι για τον χώρο της Καππαδοκίας, εκτός από τα ποταμίσια και τα λιμναία ψάρια, τα θαλάσσια ήταν περίπου άγνωστα.

Τα πλέον εύγεστα, κατά τους πληροφορητές, ψάρια της ημέρας ήταν τα γιζίλ γανάτ, ποταμίσια με κόκκινα φτερά.

Περί αποκριάς ο λόγος

-Κυριακή πρώτη: η ετ χαντασί.

-Κυριακή δεύτερη: τυρί χαντασί, της Τυρινής.[32. Μαρτυρία Κατίνας Ποντζίκογλου ό.π. «Κυριακή το βράδυ είχαμε αποκριά. Εκείνη τη μέρα κρέας δεν τρώγαμε. Μόνο τυρί και βούτυρο. Τυρί χαφτασί λέγαμε. Ρυζόγαλο τρώγαμε, λουκουμάδες με ζυμάρι και αυγά τρώγαμε και χαλβετέρ»]

Το κλείσιμο της περιόδου και η έναρξη της υποχρεωτικής νηστείας, με το τελευταίο αρτύσιμο φαγητό που ήταν ένα αβγό.[33. Σύμφωνα με την επικρατούσα συνήθεια, κοινή σε όλο τον χώρο της Καππαδοκίας, η νοικοκυρά έψηνε τόσα αβγά όσα και τα μέλη της οικογένειας. Με αυτά «θα σφράγιζαν το στόμα τους για τη μεγάλη νηστεία της σαρακοστής για να το ξεσφραγίσουν πάλι με ένα αβγό, το βράδυ της Αναστάσεως».]

Επισημαίνουμε επίσης: την ανυπαρξία μεταμφιέσεων… τους χορούς… και την παρασκευή ενός ιδιαιτέρου τύπου χαλβά[34. Χαλβετέρ: τσιγάριζαν το αλεύρι και μόλις κοκκίνιζε προσέθεταν πετμέζι…]- γλυκύσματος.

Καθαρή Δευτέρα[35. Τούτη η μέρα πέρασε στη συλλογική συνείδηση σαν μέρα καθαρμού με τους βυζαντινούς να την ονομάζουν Απόθεση- Απόδοση]

Ημέρα αργίας για τους Καππαδόκες, σηματοδοτούσε το τέλος της Αποκριάς και την επιδίωξη της σωματικής και πνευματικής καθαρότητας με την έναρξη του σαραντάημερου νηστείας. Σύμφωνα με τις συνήθειες αιώνων:

  • -υπήρχε γενικός καθαρισμός όλων των δωματίων του σπιτιού αλλά και των οικιακών σκευών με θολοστάχτη.[36. Πρόκειται για καθαρή στάχτη και ζεστό νερό.]
  • – «πλυνέγκαν το στόμα τους με ζεστό νερό για να μη μείνει το ελάχιστο αρτύσιμο κατάλοιπο έως το βράδυ της Αναστάσεως».[37. Ευάγγελος Λαμπρόπουλος, Καππαδοκία, χοροί και τραγουδια των Φαράσων μαζί με διάφορα λαογραφικά στοιχεία, Μεσσήνη 1994, σ. 13]
  • -νηστεύανε το τριήμερο που ακολουθεί την ημέρα της Καθαρής Δευτέρας. Επρόκειτο περί μιας αυστηρότατης νηστείας κατά τη διάρκεια της οποίας δεν έτρωγαν απολύτως τίποτε.[38. Οι μαρτυρίες περί της νηστείας διίστανται. Οι πρώτες κάνουν λόγο για την απόλυτη νηστεία. Κάποιες άλλες για αυστηρή νηστεία κατά τη διάρκεια της οποίας επιτρεπότανε η κατανάλωση κρεμμυδιών,    μαρουλιών,  πατάτας, φυσικά πάντοτε αλάδωτα.]
  • -θεωρείτο πένθιμη ημέρα γιατί σύμφωνα με την παράδοση «μια τέτοια ημέρα διώχτηκαν από τον παράδεισο ο Αδάμ και η Εύα…».[39. Δημ. Πετρόπουλος- Ερμόλαος Ανδρεάδης, ό.π σ. 148]

Τα κόλλυβα

των Αγίων Θεοδώρων

Επρόκειτο για ιδιαίτερα κόλλυβα που δεν «διαβάζονται, μιας και δεν παρασκευάζονταν για συχώριο των πεθαμένων, αλλά αποκλειστικά για τους αγίους».

Του Βαϊού, Βαΐων

Από την προηγουμένη αγόρια και κορίτσια μάζευαν λουλούδια τα οποία έφερναν στην εκκλησιά… Ήταν αυτά που θα μοίραζε την επομένη και μετά τη Θεία Λειτουργία. Ως Βάϊα χρησιμοποιούσαν τα φύλλα της Σεούτκα- ιτιάς.

Μερικές από τις συνήθειες της ημέρας ήταν:

  • -η κατανάλωση ψαριών.
  • -η τοποθέτηση φύλλων ή λουλουδιών, τα οποία προηγούμενα είχαν διαβαστεί, σε όλα τα σημεία του σπιτιού. Θεωρούνταν πρώτης τάξεως αποτρεπτικά του κακού αλλά και ως το καλύτερο ίαμα για τη θεραπεία των αρρώστων ανθρώπων μα και ζωντανών. Έδιδαν, για παράδειγμα, φύλλα στα ζωντανά τους ή τοποθετούσαν στα κέρατά τους κερί αναμμένο ή τα τοποθετούσαν στο θυμιατό για να καούν και με τον προκαλούμενο καπνό να ιαθούν.
  • -βγάζανε τα ζωντανά τους  για να βοσκήσουν.[40. Μαρτυρία Λιμνίδου Θεοπίστης, ό.π. «Βάϊα, Βάϊα μίτσικα. Να βοσκήσουν τα μίτσικα- μικρά. Τραγουδούσαμε και βγάζαμε τα μικρά έτσι για να φάνε το βλογημένο χόρτο».]

Μ. Εβδομάδα

Η εβδομάδα του μεγάλου πένθους

  • -Καθ’ όλη τη διάρκεια των αγίων ημερών οι μεγάλης ηλικίας, κυρίως, γυναίκες, συμμετείχαν στις ιερές αγρυπνίες.
  • -Την Μ. Τετάρτη   «έβαζαν μύρο, που φέρναμε από τα Ιεροσόλυμα,  πάνω στο παγκάρι και ο επίτροπος με ένα ξυλάκι άλειφε τους εξερχόμενους πιστούς».
  • -Την Μ. Πέμπτη διαβάζονταν τα δώδεκα Ευαγγέλια. Προ της ενάρξεως της ακολουθίας κάθε πιστός έφερνε και τοποθετούσε μπροστά στο ιερό ένα σακούλι μέσα στο οποίο υπήρχαν τόσα κόκκινα αυγά όσα και τα μέλη της οικογένειας[41. Μαρτυρία των Καλαντάρη Γαϊτανίδη και Απόστολου Οραϊλίδη, ό.π. «Το κάθε σπίτι πόσες ψυχές έχει, τόσα κόκκινα αυγά βάφει κα τρία παραπάνω. Τα βάζουν στον τορβά μέσα και λίγο αλάτι, κι ένα ψωμί και γιαούρτι. Όλα μέσα στον τορβά. Τα πάνε στην εκκλησία. Τ’ αφήνουν στα παράθυρα, στο ιερό, εκτός από την Αγία τράπεζα. Τα βάζουν τη Μ. Πέμπτη. Ως το Χριστός Ανέστη διαβάζονται. Όταν γίνεται Ανάσταση σπαζουμε άλλα αυγά κόκκινα, όχι τα βαγγέλ γιουμουρτασί. Απόλυσε η εκκλησιά. Θα πάρει ο καθένας τον τορβά του και θα πάνε στο σπίτι. Δεν έχουν φαί. Το   στόμα σου θα ανοίξει με το βαγγέλ γιουμουρτασί, λέγανε οι μητεράδες. Αυτό ανοίγει(κλείνει θα ήθελε να πει) τη νηστεία… Έπειτα τρώμε από μια κουταλιά γιαούρτι και λίγο ψωμί. Ύστερα τρώμε τα κρέατα και τις πίττες».]… αλλά και σιτάρι, μαγιά και αλάτι[42. Σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες κρεμούσαν τα σακούλια τους στους τοίχους της εκκλησίας.]… τα οποία παίρνανε μετά την Αναστάσιμη ακολουθία. Τα διαβασμένα προϊόντα τα χρησιμοποιούσαν περίπου ως φυλακτά. Ανακάτευαν το στάρι με τις λοιπές ποσότητες για την προσεχή σπορά… τη μαγιά και το αλάτι,  για να φτιάξουν άρτους και τα τσόφλια των αυγών ως καύσιμο ύλη των θυμιατών, με αρκετά από δαύτα να θάβονται στους αγρούς για καλές σοδειές.[43. Κατά τους πληροφορητές ορισμένες οικογένειες έθαβαν σε κάθε χωράφι ένα κόκκινο αυγό… το οποίο θεωρούσαν ως ευλογία.]
  • -Προ της εξόδου του Εσταυρωμένου, γινότανε πλειοδοτικός διαγωνισμός για το ποιός θα είχε την τιμή να τον σηκώσει.
  • -Σχεδόν το σύνολο των γυναικών συμμετείχε στην αγρυπνία της Μ. Πέμπτης κατά τη διάρκεια της οποίας διάβαζαν αποσπάσματα της Αγίας Γραφής…
  • -Μ. Παρασκευή, η μέρα της απόλυτης αργίας και νηστείας κατά τη διάρκεια της οποίας κανείς δεν έκανε, ούτε έτρωγε τίποτε.
  • -Σύνηθες φαινόμενο η παρουσία, κατά την ανάγνωση των δώδεκα Ευαγγελίων και της περιφοράς του Επιταφίου, του μουσουλμανικού κόσμου, που παρακολουθούσε μετά του δέοντος σεβασμού τα δρώμενα.
  • -Κατά τη διάρκεια της Αναστάσιμης ακολουθίας υπήρχε το παρακάτω έθιμο.

Μετά το Χριστό Ανέστη, τα πρώτα τσουγκρίσματα των αυγών και τους σχετικούς πυροβολισμούς, η ακολουθία εύρισκε κλειστές τις πόρτες του ναού… ενέργεια, κατά τους πιστούς, των διαβόλων, που έτσι ήθελαν να εμποδίσουν τη συνέχιση της Θείας ακολουθίας.

Ο ιερέας, λοιπόν, κλωτσούσε δυνατά την πόρτα του ναού, πίσω από την οποία βρισκότανε κάποιος επίτροπος και ακλουθούσε η παρακάτω στιχομυθία.

  • Άρατε πύλας, οι άρχοντες υμών, και επάρθητε πύλαι αιώνιοι, εισελεύσεται ο Βασιλεύς της δόξης…
  • Τις έστιν ούτος ο βασιλεύς της δόξης;
  • Κύριος κραταιός, Κύριος δυνατός, Κύριος δυνατός εν πολέμω…

Με το πέρας της στιχομυθίας κτυπούσε δυνατά και πάλι την είσοδο και έμπαινε με το Χριστός Ανέστη συνοδεία των λοιπών παρευρισκομένων…[44. Έχουν καταγραφεί πολλά και διάφορα για τούτη τη στιγμή… Από το τριπλό κτύπημα με το χέρι, μια μαγκούρα την οποία του έδινε κάποιος, το κλότσημα της πόρτας- ποδοπάτημα του κακού, έως και το σκούντημα- άνοιγμα της πόρτας, με τη βοήθεια του πλήθους.]

  • -Με το κόκκινο αυγό «ξεσφραγίζονταν το στόμα» που είχε σφραγιστεί, πάλι με αυγό, το βράδυ της Τυρινής…
  • -Σημαντικότατη, για όλους τους Καππαδόκες, ήταν η Δεύτερη Ανάσταση… Στο Σεμέντερε, σύμφωνα με τους πληροφορητές, διάβαζαν τις σχετικές περικοπές στα ελληνικά, τα τουρκικά, τα αρμένικα, τα αραβικά και τα εβραϊκά.
  • -Με το πέρας της Θείας Λειτουργίας ακολουθούσε πανηγυρική πομπή που γύριζε όλους τους μαχαλάδες, ακόμα και τους μουσουλμανικούς, της κοινότητας… για να κλείσει η μέρα   με χορούς και τραγούδια.
  • -Βασική,  επαναλαμβανόμενη πίστη: οι ψυχές των ανθρώπων επανέρχονται στη γη, μέχρι την Πεντηκοστή.

Εβδομάδα της χαράς.[45. Ευάγγελος Λαμπρόπουλος, ό.π. σ. 12 «Ο Πασχαλινός εορτασμός αναπτέρωνε την ψυχή και την δυνάμωνε για την απαλλαγή από τα δεσμά της αμαρτίας, όμως ζωήρευε παράλληλα την ελπίδα και τον πόθο για την αποτίναξη του αφόρητου και μακραίωνου τουρκικού ζυγού».]

Πρόκειται για την εβδομάδα της Διακαινησίμου,  ή τουμά χαφτασί, δηλαδή εβδομάδα του Θωμά,[46. Του Θουμά η αβντομάδα, ή του Ε’ Θουμά ή το Ντίπασχα, ή το Τίπασκας ή Αντίπασχας.] που κατά τη διάρκειά της λάμβαναν χώρα διάφορα δρώμενα, με κάθε κοινότητα να διατηρεί ένα ξεχωριστό χρώμα. Στο Σεμέντερε:

  • -την Κυριακή του Θωμά στο ναό της Αγίας Μακρίνας είχαν ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια της περιοχής… με τον αύλειο χώρο να μετατρέπεται σε χοροστάσιο…
  • -γινότανε δημόσιος πλειοδοτικός διαγωνισμός εκποίησης των ταμάτων της εκκλησιάς.

Απρίλης

Στις πέντε του μήνα «χωρίζει το βόδι από το ταίρι του», δηλαδή και πάντοτε μεταφορικά, ήρθε πια η άνοιξη.

Η πλέον σημαντική ημέρα ήταν την 23η του μήνα, δηλαδή μέρα της εορτής ενός από τους πιο αγαπημένους αγίους του χωριού: του Αγίου Γεωργίου… του οποίου τη μνήμη σεμνύνονταν και με την εκκλησιά του που βρισκότανε στον Ορτά μαχαλά.

Ιδιαίτερα έθιμα της ημέρας:

  • -κάθε προσερχόμενος πιστός έφερνε μαζί του ένα τσομλέκι – κιούπι γιαούρτι…
  • -τον καϊκανά, φαγητό του αγίου.
  • -με το πέρας της Θείας Λειτουργίας πήγαιναν στα χωράφια και κυλιότανε στα σπαρτά… «για να μην πονέσει η μέση στο θέρος».

Μάης

-1η του μήνα: ημέρα χαράς… με τους μαθητές του σχολειού να «ξεκουφαίνουν με τις φωνές και τα πειράγματά τους πάντες και συντεταγμένοι να πηγαίνουν προς την περιοχή του Γιαλά τραγουδώντας το:

“Καλώς μας ήρθες Μάιε
με τη λαμπρή στολή σου,
με τα πουλιά που έφερες,
με τη γλυκιά φωνή σου”.

Αλλά και με το να φτιάχνουν στεφάνια με τα ποικίλα λουλούδια της περιοχής τα οποία φέρνανε και τα κρεμούσαν στις πόρτες των σπιτιών τους».

  • -Ιδιαίτερο μα και συγχρόνως ανεξήγητο έθιμο της ημέρας ήταν η αφαίμαξη κυρίως των ενηλίκων ανδρών, μα και αρκετών γυναικών ακόμα. Παίρνανε, λοιπόν, βδέλλες και τις κολλούσαν στο σώμα για μικρό χρονικό διάστημα, πιστεύοντας πως με αυτόν τον τρόπο καθίστανται απρόσβλητοι από τις ασθένειες.
  • -Κατά τη διάρκεια του μήνα δεν γίνονταν γάμοι… γιατί πίστευαν πως τότε «παντρεύονταν μόνο οι γάιδαροι».

Ιούλιος

Αλωνάρης, Χορτός, θεριστής, Τεμούζ, Ρεζέπ…

Ο δεύτερος μήνας του καλοκαιριού, ο μήνας του θερισμού, του αλωνισμού και ορισμένων μεγάλων εορτών.

Το στάρι, θεού δώρο, για τους Καππαδόκες, ήταν ιερό και συνάμα σημαντικό, για τις διατροφικές τους συνήθειες, οι οποίες στο σύνολο τους στηρίζονταν ακριβώς σε αυτό και τα παράγωγά του, με τη γη τους να είναι σχεδόν αποκλειστικά ικανή να φιλοξενεί μόνο τέτοιες παραγωγές… Επίσης, ενώ το όργωμα- σπορά ήταν και ανδρική υπόθεση, ο θερισμός ήταν κυρίως γυναικεία απασχόληση, μιας και η λειψανδρία την περίοδο του καλοκαιριού ήταν φαινόμενο που είχε λάβει ενδημικές καταστάσεις. Με τις ίδιες μάλιστα να νιώθουν υπερήφανες γι αυτό, να απασχολούνται με τούτο το ευλογημένο προϊόν αδιαμαρτύρητα, προσφέροντας μάλιστα με τις μετέπειτα μαρτυρίες τους πανέμορφες γεωργικές εικόνες του χθες.

Επίσης:

  • το πρώτο πιάτο, μετά το αλώνισμα, το προσέφεραν στην εκκλησιά…
  • το πρώτο ψωμί από το καινούργιο σιτάρι το μοίραζαν στη γειτονιά…
  • μετά την αποθήκευση του προϊόντος, φέρνανε τον ιερέα, για να δώσει τη δέουσα ευχή…

Σημαντικότατη εορτή: του Προφήτη Ηλία.

Σύμφωνα με τις δοξασίες της εποχής οι βροντές ήταν αποτέλεσμα δικών του ενεργειών. Ζόριζε τα τέσσερα άλογα που τραβούσαν τον αραμπά «τρέχοντας αφηνιασμένα χτυπώντας τους τροχούς του αμαξιού εδώ κι εκεί στις βουνοκορφές».

Αύγουστος

31 του Αυγούστου

Το βράδυ της ημέρας εκείνης υπήρχε το έθιμο με τις φωτιές του καλοκαιριού.

Ο κάθε νοικοκύρης τοποθετούσε μπροστά στην κεντρική εξώπορτα σπιτιού τσαλιά και κληματόβεργες… και σε μια συγκεκριμένη στιγμή, κοινή για όλους, άναβε τον σωρό.[47. Τα τελευταία χρόνια προ της Ανταλλαγής, σύμφωνα με τους πληροφορητές, το έθιμο τηρείτο κατά μαχαλά…]

Βεβαίως στη συνέχεια περνούσε από πάνω της ο ίδιος και η οικογένειά του, πιστεύοντας πως με αυτόν τον τρόπο γίνεται κάθαρση του σώματος από τις αμαρτίες και τις εμφιλοχωρούσες ασθένειες.

Κατά τη διάρκεια του εθίμου τα παιδιά περνώντας- πηδώντας πάνω από τις φλόγες φώναζαν: σαμ τσάλμασι… κραυγή με την οποία εξόρκιζαν τον Λίβα του καλοκαιριού, να μην τα κτυπήσει και αρρωστήσουν, ενώ οι μεγάλοι:  Άγοστος κελτί, κεστί, δηλαδή ο Αύγουστος ήρθε και πάει.

Επισημαίνουμε επίσης πως:

  • -οι κυρές του σπιτιού μάζευαν τις στάχτες με τις οποίες ράντιζαν αυλές, στάβλους, χωράφια  και δωμάτια του σπιτιού προς αποτροπή κάθε κακού.
  • -πολλές φορές παρόμοιες φωτιές άναβαν στους αγρούς…
  • -σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρήθηκαν και υποχρεωτικά περάσματα πάνω από τη στάχτη μεγάλων ζωντανών για τους ίδιους ακριβώς λόγους: προφύλαξη από τις ασθένειες.[48. Μαρτυρία χαρικλείας Μιστιλίδου, ό.π. «Η στάχτη που έμενε από τη φωτιά δεν την πετούσαμε. Την άλλη μέρα τα πρόβατα και τα γελάδια που πηγαίναμε για βοσκή τα περπατούσαμε από πάνω της. Αυτό το κάναμε για να μην τα κάψει ο Σαμ. Σαμ λέγαμε τον Λίβα».]

6 Αυγούστου

Αλατζά γιορτασί

Εορτή του Σωτήρος, μια από τις πλέον σημαντικές εορτές της ορθοδοξίας.

Κατά τη διάρκεια της θείας Λειτουργίας οι παραγωγοί μετέφεραν καλάθια και πανέρια γεμάτα από τους πρώτους καρπούς των κόπων, για να ευλογηθούν από τον ιερέα[49. Πρόκειται για τον γνωστό θεσμό της Απαρχής]… τους οποίους μετά την απόλυση μοίραζαν στους φτωχούς.

29 Αυγούστου

Του Γιοβάνη Προδρόμου η εορτή, «που κόφτηκε το κεφάλι τ’». Κατά τη διάρκεια της ημέρας υπήρχε:

  • – υποχρεωτική νηστεία…
  • -αποχή από οποιαδήποτε μορφή διασκέδαση, γιατί ήταν αμαρτία να γλεντά- ευχαριστιέται κανείς την ημέρα που αποκεφαλίστηκε ο άγιος…
  • -απαγόρευση της χρήσης μαχαιριού…
  • -επιτρεπότανε η βρώση μόνο μαύρων σταφυλιών…

Κωνσταντίνος Ν. Νίγδελης
Συνεχίζεται


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.