Σεμέντερε – Ρυμοτομία

sementereΡυμοτομικά και άλλα τινά

Μαχαλάδες

Αρχίζουμε επισημαίνοντας πως το Σεμέντερε ήταν μια μικρή, μεικτή και φτωχική κοινότητα, μια από τις πολλές του χώρου στην απεραντοσύνη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.

Και κάτι το επιπλέον: ναι μεν υπάρχει ο τυπικός διαχωρισμός σε μαχαλάδες, αλλά στη συγκεκριμένη κοινότητα μαχαλά εννοούσαν και το δρόμο, στενό σοκάκι… με όνομα αυτό  της πλέον πλούσιας ή παλαιότερης οικογένειας.[1]

Βασικός λοιπόν διαχωρισμός:

  • Ασσά μαχλέ ή κάτ’ μαχλέ, κάτω μαχαλάς.
  • Ορτά μαχλέ, μεσαίος μαχαλάς.
  • Γιοχαρί μαχλέ ή επάν’ μαχλέ… επάνω μαχαλάς.

ή

  • Ασαά μαχλέ, η περιοχή της εκκλησίας του Αγίου Βασιλείου.
  • Γιοχαρέ μαχλέ, η περιοχή της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου.
  • Ορτά μαχλέ, μεσαίος μαχαλάς.
  • Γενί μαχλέ, νέος μαχαλάς.
  • Σέϊρ γιολού μαχλέ, ο μαχαλάς της αγοράς

 

Επισημάνσεις

  • -Ο διαχωρισμός της κοινότητας σε μαχαλάδες δεν είχε καμία διοικητική ή οποιασδήποτε άλλης μορφής εξάρτηση ή συνέπειες. Αυτός, αλλά και οι επιμέρους τοπικές ιδιαιτερότητες ήταν κατά την άποψή μας οι βασικοί λόγοι της πανσπερμίας των διαφορετικών ονομάτων. Σε κάθε περίπτωση η αναφορά μας σε αυτά, αλλά και ο σχετικός διαχωρισμός σε δυο μεγάλες κατηγορίες, οι οποίες εν πολλοίς συμπίπτουν μεταξύ τους, γίνεται καθαρά για λόγους ενημέρωσης.
  • -Τα περισσότερα χριστιανικά σπίτια ήταν στον Επάνω- Γιοχαρί μαχλέ και στον Γενί μαχλέ. Επρόκειτο για καθαρά ελληνικές περιοχές χωρίς τη συνοίκηση με τους «άλλους», έχοντας μάλιστα και το προσωνύμιο ζαγκίνιδες- πλούσιοι[2] και που πάντοτε μιλούσαν την ελληνική γλώσσα.
  • -Στο  Ορτά Μαχλέ και Ασαά μαχλέ τα σπίτια ήταν ανακατωμένα… αιτία «για να μιλούν οι εκεί χριστιανοί σχεδόν πάντοτε τουρκικά, επειδή γειτόνευαν με αυτούς». [3]

 

Δρόμοι[4]

Εσωτερικοί δρόμοι

-Υπήρχε ένα κεντρικός δρόμος, φαρδύς σύμφωνα με τους πληροφορητές,  στρωμένος με πέτρες… που διέσχιζε το χωριό από τη μια άκρη έως την άλλη.

-Διάφορα στενά σοκάκια-δρόμοι που όλα οδηγούσαν στην κεντρική πλατεία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ… Χωρίς ιδιαίτερες ονομασίες αλλά, όπως προαναφέρθηκε παραπάνω, με κάθε δρόμο να έχει το προσωνύμιο μαχλέ και το όνομα του πλέον πλούσιου ή αξιοσέβαστου προσώπου που είχε το σπίτι του εκεί.  Έτσι είχαμε τους δρόμους: Ελιόγλου μαχλέ, Τούμογλου μαχλέ, Ασήμογλου μαχλέ…[5]

Αλλά και:

Κιλισέ Σοκάκ…  ο δρόμος της εκκλησιάς.

Άι Βασίλ γιολού… ο δρόμος προς τον Άγιος Βασίλειο.

Αγιά Παρασκευή γιολού… ο δρόμος προς την Αγία Παρασκευή.

Αγιά Μάκρινα γιολού… ο δρόμος προς την Αγίας Μακρίνα.

Επισημάνσεις

Σύμφωνα με τους πληροφορητές  τα σοκάκια ήταν στενά αλλά προσέφεραν τη δυνατότητα της διέλευσης κάρου…

 

Εξωτερικοί δρόμοι

  • -Δρόμος με κατεύθυνση το Ούλαγατς, το Κίτσαγατς… Βατός που «μπορούσε να περάσει μεγάλο κάρο».[6]
  • -Ο αμαξιτός δρόμος της Νίγδης… Επρόκειτο περί μιας σημαντικής αρτηρίας η οποία ένωνε βορρά με το νότο, στρωμένης με πέτρα.
  • -Ο δρόμος προς το Αμός…
  • -Ο δρόμος προς το Ανταβάλ και το Εσκί Γκιομούζ.
  • -Ο δρόμος προς τη Βαλίσα.
  • – Τσαϊρ γιολού,  ο δρόμος που οδηγούσε στον ξεροπόταμο.

Πλατείες

  • Αρχάγγελου Μιχαήλ… εκτάσεως δυο- τριών  στρεμμάτων περίπου…
  • -Αγίου Γεωργίου… η μεγαλύτερη η οποία αποτελούσε και το χοροστάσιο της κοινότητας, δηλαδή τον τόπο «που έβγαινε ο κόσμος στο πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου και διασκέδαζε χορεύοντας…». [7]

Αλώνια

Πρόκειται για ιδιαίτερους χώρους, ανοίγματα, που έπρεπε να έχει κάθε σπίτι με γεωργικές παραγωγές.[8]

 

Αρχιτεκτονικά…

Το να μιλήσει κανείς για αρχιτεκτονική στην κοινότητα του Σεμεντερε μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, μάλλον θα πρόκειται περί συγγνωστής υπερβολής διότι δεν είχε να επιδείξει τίποτε. Ήταν απλά μια μικρή φτωχική κοινότητα στη μέση του πουθενά, χωρίς ιδιαίτερους πόρους, η οποία διέθετε σπίτια που στο σύνολό τους ήταν μέτριας έως κακής κατασκευής.

Βεβαίως με την αυγή του 20ου αιώνα τα πράγματα άρχισαν κάπως να αλλάζουν, ιδιαίτερα μάλιστα τα χρόνια πριν την Ανταλλαγή. Αιτία: το μεταναστευτικό χρήμα αλλά και η ανθρώπινη από μέρους τους αδυναμία της σχετικής προβολής, που οδήγησε στην κατασκευή  σύγχρονων κτηρίων.

Φυσικά τύποι σπιτιών προσαρμοσμένοι στις ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες της περιοχής και χωρίς να υπάρχουν ευδιάκριτες κατασκευαστικές διαφορές μεταξύ των δυο θρησκευτικών ομάδων. Απεναντίας μάλιστα με απόλυτη ταύτιση νοοτροπίας που ήθελε, για παράδειγμα, υψηλούς μαντρότοιχους, για να προστατευθούν οι ένοικοι από τους εξωτερικούς κινδύνους αλλά κυρίως… λόγω της αντιλήψεως και νοοτροπίας που ήθελε το γυναικείο φύλο εντός και εμποδίζοντας έστω και την παραμικρή οπτική επαφή.[9]

Το ίδιο φυσικά  και με τα παράθυρα. Μικρά με το φως να μπαίνει από τον πετζέ, το σχετικό άνοιγμα στο δώμα[10]… ή σε περίπτωση διωρόφου κτίσματος  ανύπαρκτα στον ισόγειο χώρο και αρκετά μεγάλα στον δεύτερο.

Επισημαίνουμε επίσης:

  • τα ταβάνια ήταν κεμέρια, δηλαδή θολωτά.
  • οι τοίχοι ήταν κτισμένοι με ντόπια ηφαιστειογενή πέτρα δουλεμένη από λιθοξόους της περιοχής για καλή εφαρμογή. Η καλύτερη οικοδομική πέτρα ήταν αυτή που εξόρυσσαν από το Κεσπί. Ήταν ανθεκτική και  εύκολα μπορούσε να δουλευτεί. Τις κόβανε επιτόπου, τις δούλευαν εκεί και τις μεταφέρανε με κάρα στο χωριό. Το κόψιμό της γινότανε  με το τσεκίς, ένα ειδικό εργαλείο,  το  ίσωμά της για τις  απαραίτητες κλίσεις με το βάρος, ένα σιδερένιο εργαλείο που ζύγιζε 5-6 οκάδες και το  δούλεμά της με το ταράχ.
  • οι ήταν μεγάλου πάχους εξαιτίας των δύσκολων καιρικών συνθηκών…
  • απουσίαζε σχεδόν από το σύνολο της κατασκευής η ξυλεία, το τσιμέντο και τα διάφορα συνδετικά υλικά.
  • δεν υπήρχαν κεραμίδια… Αντί αυτών η οροφή του δώματος ήταν συμπαγής και χωμάτινη, αποτέλεσμα  μιας επίπονης διαδικασίας.[11]
  • Όλα τα σπίτια είχαν περιτοιχισμένες αυλές.

Μαντρότοιχος με πέτρες ύψους 2 – 3 μέτρων για τους λόγους που προαναφέραμε  και μια είσοδο ανάλογη με την οικονομική δυνατότητα του ιδιοκτήτη: ξύλινη ή σιδερένια.

  • πολλά σπίτια, ιδιαίτερα στον κάτω μαχαλά ήταν  κολλητά μεταξύ. «Ανέβαινες στο δώμα του ενός σπιτιού και από δώμα σε δώμα γύριζες όλο το μαχαλά».[12]

 

Βεβαίως με τον καιρό τα πράγματα άλλαξαν. Νέα ήθη ήρθαν να συμπληρώσουν τα παλαιά και στον κατασκευαστικό τομέα, απόρροια εισερχόμενης, νέας αντίληψης, κυρίως των οικονομικών μεταναστών που επιστρέφοντας οίκαδε θέλησαν περισσότερες ανέσεις σε πιο εξυπηρετικά σπίτια. Με κάθε σπίτι να «υπακούει»  στις επιρροές και τις αντιλήψεις  του τοπικού πολιτισμού, της νοοτροπίας, των ηθών και των εθίμων, αλλά βασικά  και κύρια στις όποιες οικονομικές δυνατότητες  του ιδιοκτήτη

 

Έτσι, καινούργια σπίτια της κοινότητας διέθεταν:

  • -μεγάλη αυλή, με άνετους χώρους για όλα.
  • -ιδιαίτερους αποθηκευτικούς χώρους, κτιστούς ή λαξεμένους- κελάρ… για τη φύλαξη αγαθών, αλλά και ευπαθών προϊόντων.
  • το πλυσταριό (πλακόν).

Ήταν ο ιδιαίτερος χώρος της λάτρας. Αρχικά υπαίθριος, μια πλάκα μεγάλη δίπλα στο οικογενειακό πηγάδι και μετά χώρος κτισμένος.

  • -τα φιρίν ή φουρούν, δηλαδή ο οικογενειακός φούρνος.
  • -τα σεκίν, δηλαδή υπόστεγα.
  • το ταντούρ εβή, ο   χώρος του μαγειρειού, της καθημερινής απασχόλησης 

 

[1] Μαρτυρία Απόστολου Οροηλίδη, ό.π. «Σε αυτούς τους μαχαλάδες είχαμε και τους μικρότερους. Να πούμε ήταν ένας δρόμος με μερικά σπίτια που τον λέγαμε πάλι μαχαλά, Ελίογλου μαχλεσί κλπ».

[2] Μαρτυρία Δέσποινας Τσαρκατζόγλου ό.π. «Στον επάνω μαχαλά μένανε μόνο χριστιανοί, η αριστοκρατία του χωριού. Αυτοί μιλούσαν μόνο ελληνικά ενώ οι χριστιανοί του κάτω μαχαλά επειδή ήταν ανακατεμένοι με τους Τούρκους αναγκάστηκαν να μιλάνε τουρκικά».

[3] Μαρτυρία Απόστολου Οροηλίδη, ό.π.

[4] Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, εκτός των βασικών αρτηριών, υπήρχε μια σειρά δρόμων που χωριζότανε σε πέντε κατηγορίες,  η κατάταξη των οποίων συνδεόταν άμεσα με τον επιμερισμό των  δαπανών  κατασκευής και συντήρησης.

Υπήρχαν λοιπόν:

  • οι αυτοκρατορικοί δρόμοι οι οποίοι συνέδεαν τις πρωτεύουσες των επαρχιών με την Κωνσταντινούπολη.
  • οι  επαρχιακοί δρόμοι,  οι οποίοι συνέδεαν τις πρωτεύουσες των επαρχιών μεταξύ τους.
  • οι κοινοτικοί δρόμοι που συνέδεαν τους καζάδες μεταξύ τους ή τους καζάδες με άλλους δρόμους..
  • τα κοινοτικά μονοπάτια.
  • δρόμοι εντός των οικιστικών περιοχών.

Να σημειώσουμε επίσης πως στην Πόλη υπήρχε η Γενική Διεύθυνση Οδών με αντίστοιχα γραφεία στα Σαντζάκια της αυτοκρατορίας που ήταν εξοπλισμένα με μηχανικούς και επιθεωρητές, καθήκον των οποίων ήταν η επιθεώρηση του συνόλου των δρόμων και η σύνταξη έκθεσης με την κατάστασή τους, τις ελλείψεις ή τυχόν  καταστροφές, καθώς και προτάσεις επιδιόρθωσης, κλπ.

 

[5] Σημ: Ελίογλου μαχλέ- δρόμος στον μεσαίο μαχαλά, Ασήμογλου μαχλέ, δρόμος στον καινούργιο μαχαλά, Τούμογλου μαχλέ, δρόμος στον κάτω μαχαλά.

[6] Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π.

[7] Μαρτυρία Προδρόμου Παυλίδη, ό.π.

[8] Μαρτυρία Προδρόμου Παυλίδης, ό.π. « Τα περισσότερα σπίτια είχαν αλώνια για να αλωνίσουν τα στάχυα τους. Αυτά βρισκόταν σε μέρος ανοικτό μπροστά για να τα φυσάει ο αέρας. Έξω από το σπίτι μας ήταν ένα αλώνι που το χρησιμοποιούσαμε για χορό. Πήγαιναν κορίτσια και χόρευαν.. το Πάσχα, και καμιά φορά τα Χριστούγεννα. Λέγανε το χαρμάν γερί – του αλωνιού η μεριά, γιατί τα αλώνια χαρμάνια τα λέγαμε».

[9] Νοοτροπία αρχικά μουσουλμανική που υιοθετήθηκε στην πορεία του χρόνου και από το χριστιανικό στοιχείο

[10] Δηλαδή την στρογγυλή τρύπα που υπήρχε σε κάθε οροφή  που έκλεινε με το πετζέ καπάχ.

[11] Ταράτσωναν με παχύ στρώμα ηφαιστειακού τόφου και αργίλου που συμπιέζονταν με τον κυλιντήρα (κύλινδρο)  δίνοντας μάλιστα την κατάλληλη κλίση στα νερά.

[12] Μαρτυρία Διονυσίου Ηλιάδη, ό.π.

Κωνσταντίνος Μ. Νίγδελης
Συνεχίζεται


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.