Σεμέντερε – τα του θανάτου

Τα του θανάτου

Σπανιότατη φωτογραφία από κηδεία στα Λιμνά Καππαδοκίας.
Σπανιότατη φωτογραφία από κηδεία στα Λιμνά Καππαδοκίας.

 

Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων  και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως  η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής… Δοξασίες από τα τότε, ίσαμε τη μεγάλη «έξοδο» και αρκετές μέχρι και σήμερα. Μεταφερόμενες από στόμα σε στόμα, από μια βαθιά εσωτερική πίστη πως έτσι πρέπει, πρακτικές  επιβαλλόμενες με άνωθεν επιβολές επενδυμένες με την αίγλη τού «είναι αμαρτία» η μη τήρησή τους…

Μεταφέρουμε λοιπόν τα ιδιαίτερα της κοινότητας του Σεμέντερε, όπως ακριβώς αποτυπώθηκαν από τους πληροφορητές οι οποίοι τα έζησαν εκεί και τότε… κάποιες  επιμέρους ιδιαιτερότητες, που δίνουν το δικό τους χρώμα, αποτυπώνουν το ξεχωριστό.

  • -Καλή ψυχή όταν έχει ο άρρωστος, γελαστά ξεψυχάει…
  • -Αν πολεμάει και χτυπιέται, δεν έχει καλή ψυχή…
  • -Πάντοτε, κατά τις τελευταίες του στιγμές, δίπλα του βρίσκονται ο διάβολος και ο άγγελος που… καθένας τους προσπαθεί να πάρει την ψυχή του καταθέτοντας ή λέγοντας τα πεπραγμένα του.[1. Μαρτυρία Κατίνας Ποντζίκογλου, ό.π. «Ο άγγελος λέει: αυτό κι αυτό το καλό έκανε, δικός μου είναι. Ο διάβολος λέει:, αυτό κι αυτό το κακό έκανε, είναι δικός μου».]
  • -Αν προ του θανάτου έχει τις αισθήσεις του, μιλά και γελά, είναι βέβαιο πως έχει καλή ψυχή και θα πάει στον παράδεισο. Σε περίπτωση που η γλώσσα του σταματά… χτυπιέται και μελανιάζει, μάλλον οδεύει προς την κόλαση ή σε κάθε περίπτωση θα περάσει από τελική δικαιοκρίση.
  • -«Άγγελος παίρνει την ψυχή, όπως την κότα σφάζουμε, όπως κόβουμε το μοσχάρι».[2. Την άποψη αυτή συναντάμε για πρώτη φορά. Συνήθως πίστευαν πως ο άγγελος παίρνει την ψυχή από το χέρι για να την οδηγήσει εκεί που πρέπει.]
  • -«Η ψυχή για σαράντα μέρες με τον άγγελος γυρίζει. Κάθε μέρα ένα σκαλί ανεβαίνει. Στα επτά (7) σκαλιά έρχεται με τα κέρατα και με τις αλυσίδες ο διάβολος. Από δω γκρεμός, από κει γκρεμός, από μια τρίχα πάνω να τον περάσει ο άγγελος. Όλοι οι διάβολοι με τις αλυσίδες τον τραβάνε, αλλά ο άγγελος τον κρατά γερά». [3. Μαρτυρίες Κατίνας Ποντζίκογλου, Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π.]
  • -Σύμφωνα με τα τοπικά μουχαμπέτια ο άγγελος, προφανώς ο αρχάγγελος Μιχαήλ, παρουσιάζει την ψυχή του ανθρώπου τρεις φορές στον Χριστό. Στις τρεις μέρες, στα εννιάμερα και στα σαράντα, όπου υπάρχει και η τελική κρίση. Προηγουμένως όμως επισκέπτονται μαζί την κόλαση και τον παράδεισο…[4. Μαρτυρία Νικολάου Σαββίδη, ό.π. «Πάνε στην κόλαση. Κλαίει. Μη μ’ αφήνεις εδώ.Άγγελος λέει: όταν θα γίνει το δικαστήριο, αν έρθει παραπάνω το καλό, θα πας στον παράδεισο. Αν έρθει παραπάνω το κακό, θα πας στην κόλαση. Γυρίζουν στον παράδεισο. Κλαίει. Από δω μην με παίρνετε λέει. Πάλι ο άγγελος λέει. Αν  έρθει παραπάνω το καλό, θα πας στον παράδεισο».]
  • -Το δικαστήριο της κρίσης είναι αποδεκτό, με αρκετές παραλλαγές είναι αλήθεια, σε όλες τις κοινότητες. Ενώπιον του Χριστού παρουσιάζονται δώδεκα άγγελοι και δώδεκα διάβολοι που παραθέτουν τα πεπραγμένα του ανθρώπου. Σε περίπτωση που δικαιώνεται η πλευρά των αγγέλων ηχούν ψαλμοί και καμπάνες. Σε αντίθετη περίπτωση «μαυρίζει ο δρόμος του παραδείσου».
  • -Τα μνημόσυνα, σύμφωνα με τα ειωθότα, είναι άκρως απαραίτητα γιατί βοηθούν την ψυχή του ανθρώπου να «γλιστρήσει προς τον παράδεισο».[5. Μαρτυρία Πολυξένης Καρετζίδου, ό.π. «Όταν είναι φυλακισμένος ο άνθρωπος, δεν πιάνει το δικηγόρο, το δικαστή, όλους για να γλυτώσει; Το ίδιο είναι και τα σαράντα και τα τριήμερα και τα εννιάμερα».]
  • -Βασική υποχρέωση των οικείων: να αδειάσουν τα νερά του σπιτιού μόλις γίνει η ταφή, αλλά και ακόμη επτά (7) σπιτιών, διότι ο άγγελος «πλύν’ το μαχαίρ’ μέσα στο νερό»… Λέγανε μάλιστα πως μόνο οι αθώοι και τα μικρά παιδιά μπορούσαν να δούνε το νερό που ήταν γεμάτο με αίμα…
  • -Υποχρέωση επίσης των οικείων: να βοηθήσουν στο άνοιγμα του δρόμου για την άλλη ζωή με την εφαρμογή του κιουμρούκ παρασί, δηλαδή τα τελωνειακά.  Τοποθετούσαν λοιπόν  σαράντα γρόσια στο χέρι του για τις «σαράντα σκάλες του παραδείσου»[6. Το έθιμο τύχαινε πολλών και διαφόρων παραλλαγών. Από την τοποθέτηση χρημάτων στα μάτια, στο στόμα, στα χέρια, στις τσέπες, «το μπαξίσι για τον άγγελο που θα τον  μετέφερε στο μεγάλο ταξίδι»… μέχρι και μικρού σταυρού για να μην τον μαγαρίσει ο διάβολος. Λέγανε επίσης: τζεννέτ καπουσουνού κιuμρuκτσu bεκλέρ, δηλαδή την πόρτα του παραδείσου φυλά ο τελώνης.].

Εξώφυλλο

Οι περί του θανάτου δεισιδαιμονίες, προλήψεις και λοιπές πρακτικές

  • -Όταν τα σκυλιά γαυγίζουν στον μαχαλά που υπάρχει άρρωστος σημαίνει πως «βλέπουν τα άγγελοζjα και ήρθε η ώρα να φύγει η ψυχή».
  • -Αν κάποιος δει στον ύπνο του να γκρεμίζεται σπίτι τότε «κάποιος θα πεθάνει».
  • -Αν δακρύσει το αριστερό μάτι του αρρώστου, τότε μέσα στο άμεσο επόμενο χρονικό διάστημα θα πεθάνει.
  • -Αλίμονο στον ασθενή που δεν πρόλαβε να κοινωνήσει… δεν ήταν gaσμέτ dεν ήτουν, δηλαδή δεν ήταν τυχερό του! Κινδυνεύει, έστω και αν ήταν καλός, να μείνει εκτός παραδείσου.
  • -Αν ο ετοιμοθάνατος δεν παραδίδει την ψυχή του εύκολα… λένε πως υπάρχει κάποια κατάρα και γι’ αυτό φέρνουν τον ιερέα ο οποίος διαβάζει τις συγχωρητικές ευχές.  Υπάρχει η πίστη πως τον ετοιμοθάνατο τον φυλάγουν οι πεθαμένοι, μέχρι εκείνη την ώρα, δηλαδή χαστανάν bασaνά ολuλέρ bεκλέρ.
  • -Αν πάλι αδίκησε κάποιον και ταλαιπωρείται, φέρνουν τότε τον αδικημένο ο οποίος του δίδει άφεση αμαρτιών.
  • -Τον νεκρό «ξεντύνει η σαβανώτρα. Σχίζει τα ρούχα του σε κομμάτια αρχίζοντας από πάνω προς τα κάτω, τον σκουπίζει με ένα βαμβάκι βουτημένο στο κρασί… και τον ντύνει με το σάβανο».[7. Ιερή υποχρέωση των ταξιδιωτών στους Αγίους Τόπους ήταν η αγορά του σάβανου για τους ιδίους αλλά και τους οικείους τους. Επρόκειτο περί ενός άσπρου τεμαχίου υφάσματος (kefin-κεφίν) με το οποίο έντυναν τους νεκρούς τελετουργικά. Σύμφωνα με την Ραχήλ Μυστιλίδη ό.π. «Είναι δυο έως τρεις πήχες. Το πιάνουν από τη μέση και το κάνουν τρύπα με αναμμένο κερί και το περνούν στο κεφάλι του νεκρού. Ύστερα σχίζουν λουρίδες που τις περνούν από τις τρύπες που ανοίγουν με τη μύτη του ψαλιδιού. Το σάβανο το λύνουν την ώρα της ταφής».] Εκτός από το σάβανο στην κοινότητα του Σεμέντερε τον ντύνανε και με τα καλύτερά του ρούχα, τα σοϊκάjα,[8. Υπάρχει σχετική κατάρα. Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν του εύχονταν: να ’πομπή σο σοϊκά τα’, όπ΄ να ’πομπή σο σοϊκά σ’, δηλαδή να πεθάνει.] ιδιαίτερα μάλιστα αν επρόκειτο περί νέας γυναίκας την οποία έντυναν ως νύφη.
  • -Απαραίτητο στοιχείο της ενδυμασίας του νεκρού ήταν τα … παπούτσια του διότι «εκεί που θα πάει δεν κάνει να είναι ξυπόλυτος, έχει αγκάθια».
  • -Στο μέρος που ξεψύχησε ο νεκρός καρφώνουν ένα καρφί… για να μην δουν άλλο κακό. Πάνω του βεβαίως αφήνουν και την πέτρα με την οποία το κάρφωσαν επί ένα ολάκερο εικοσιτετράωρο.
  • -Τα συλλυπητήρια περιλάμβαναν πάντοτε την έκφραση: bασάν σαγ ολσούν, δηλαδή το κεφάλι σου να είναι καλά, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει, ζωή σε  ελόγου σου.
  • -Βασικό μοιρολόγι, εκτός από τους αυτοσχεδιασμούς της στιγμής, ήταν το παρακάτω:

Αγλάρaμ αγλάρ gibi

dερdiμ βαρ dαγλάρ gibi,

dεέμεμ ελέρ gibi.

Δηλαδή

Κλαίω με θρήνους,

έχω καημό σαν τα βουνά (μεγάλο),

δεν μπορώ να τον πω στους ξένους.[9. Μαρτυρία Ραχήλ Μυστιλίδη, ό.π.]

  • -Αν παρ’ ελπίδα περνούσε πάνω από τον νεκρό κάποια γάτα τότε… σπάνανε ένα δάκτυλό του![10. Ό.π.]
  • -Το ίδιο φυσικά και το θυμιατό ή κάποιο κερί. Πάντοτε από τα πλάγια.
  • -Αν κατά τη διάρκεια του ίδιου έτους υπήρχε και δεύτερος νεκρός στην οικογένεια, τότε… κλείδωναν μια κλειδαριά και τη ρίχνανε στο μνήμα του προς αποτροπή νέου κακού.
  • -Στην κοινότητα του Σεμέντερε τουλάχιστον μέχρι και τις αρχές του20ου αιώνα δεν χρησιμοποιούσαν φέρετρα. Απλά η εκκλησία έδιδε το σαλ αγατζά- φορείο πάνω στο οποίο τοποθετούσαν τον νεκρό για τη μεταφορά του στα μνήματα.

Κωνσταντίνος Ν. Νίγδελης
Συνεχίζεται


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.