Αψίδες Θεσσαλονίκης

Ο Διοκλητιανός δύο χρόνια μετά την ανάρρησή του στο θρόνο της Ρώμης πήρε ως συνάρχοντα το Μαξιμιανό και επτά χρόνια αργότερα, στις 21 Μαΐου 293 το Γαλέριο και τον Κωνστάντιο το Χλωρό, ως Καίσαρες. Ο Κωνστάντιος ο Χλωρός είναι ο πατέρας του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Έτσι ιδρύθηκε η λεγόμενη Πρώτη Τετραρχία και η αυτοκρατορία μοιράστηκε σε τέσσερα τμήματα.

Ο Γαλέριος ήταν διοικητής του τμήματος εκείνου στο οποίο συμπεριλαμβανόταν και η ελληνική χερσόνησος. Ως έδρα του είχε ορίσει το Σίρμιο της Πανονίας, τη σημερινή Μητροβίτσα στη Σερβία, αργότερα όμως προτίμησε τη Θεσσαλονίκη. Continue reading “Αψίδες Θεσσαλονίκης”

Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας

cph.3c39294f

Παιδιά Προσφύγων σε μάθημα ραπτικής στη Θεσσαλονίκη το 1921. Τα μαθήματα οργανώθηκαν σε συνεργασία της Ελληνικής και Αμερικανικής Κυβέρνησης μέσω του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8662)

Πολλά έχουν γραφτεί και πολλά έχουν ειπωθεί για την αναγκαστική μετανάστευση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στις αρχές του 20ου αιώνα (1911 – 1922). Πολλά περισσότερα θα αναφερθούν επίσης μελλοντικά όπως οι δραματικές ιστορίες των ατόμων αυτών που υπέστησαν τις κακουχίες και δυσκολίες επιβίωσης που φέρνει η προσφυγιά.

Στις Μνήμες, βρισκόμενοι μπρος σ’ αυτό το τεράστιο θέμα του Ελληνισμού, καταστροφής, γενοκτονίας και εκτοπισμού αντιλαμβανόμαστε το μεγάλο και ανυπέρβλητο πολλές φορές έργο που έχουμε ξεκινήσει. Στο μακρύ αυτό δρόμο αναζήτησης ιστορικών πληροφοριών και ντοκουμέντων δεν μειώνονται καθόλου στη μνήμη μας τα δεινά των προσφύγων. Μέσα σ’ αυτά συγκαταλέγονται και τα δεινά των παιδιών που δίχως να φταίνε σε τίποτα (όπως πάντα), δίχως να έχουν προξενήσει κανένα ίχνος έχθρας ή μίσους μεταξύ λαών, έχουν υποστεί το μένος της συμφοράς και του τρόμου.

Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.

Οι φωτογραφίες εδώ δεν αποτελούν παραγωγή του Χόλυγουντ, ούτε στημένες καταστάσεις αυτών που απεικονίζουν. Η καθεμιά τους είναι και μια μεγάλη ιστορία και δεν μπορεί ν’ αποτελέσει σειρά σε άλμπουμ. Η καθεμιά είναι άλμπουμ από μόνη της. Το κρίμα είναι πως το υλικό δεν είναι στα χέρια μας και για μιά ακόμη φορά περιμένουμε ξένους να μιλήσουν για την ιστορία μας.

Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας του ανθρώπου. Αν καταφέρουμε κάποτε να εξαλείψουμε την πλεονεξία απ’ αυτόν τον πλανήτη τότε θα μπορούσαμε να λεγόμαστε πολιτισμένοι.

Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)
Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)

Τα ορφανά προσφυγόπουλα πιο πάνω βρίσκονται στον Μαραθώνα και τα έφεραν εδώ από τα βάθη της Μικράς Ασίας (Εγγύς Ανατολή) το 1915 και ποτέ δεν είχαν δει θάλασσα, ποτέ δεν έβρεξαν τις σκέψεις τους με όλα τα ωφέλη της πανέμορφης φύσης που ζούσαν. Είναι Ελληνόπουλα και Αρμενόπουλα και η φωτογραφία βρίσκεται σήμερα στο Library of Congress της Αμερικής. Ανήκει στο George Grantham Bain Collection (Library of Congress) (Νο. 7034).

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)

Στη φωτογραφία αυτή έχουμε παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων που επέζησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Τα παιδιά βρίσκονται σ’ ένα στρατώνα κοντά στην Αθήνα. Δείτε προσεκτικά τα υποδήματά τους, πιο κάτω θα τα δούμε πιο κοντά. Η Ελλάδα την εποχή εκείνη δέχτηκε περί το ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, μεγάλο ποσοστό των οποίων ήταν παιδιά. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1469.

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)

Στη φωτογραφία εδώ και πάλι παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων από τη Μικρά Ασία έξω από την Αθήνα περιμένοντας το συσσίτιο. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1601.

Έλληνες πρόσφυγες (1922)
Έλληνες πρόσφυγες (1922)

Εδώ έχουμε οικογένειες Ελλήνων προσφύγων στην Ελλάδα το 1922. Χαμογελούν γιατί κατόρθωσαν να διαφύγουν το μένος της καταστροφής της Σμύρνης και βρήκαν ένα ήσυχο τόπο, πάνω στο χώμα το ξερό… είναι όμως ελεύθερο κι ελληνικό. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-33872.

Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)
Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)

Δείγματα των υποδημάτων τους. Προσφυγόπουλα του Καυκάσου στη Θεσσαλονίκη και σε αναζήτηση παπουτσιών από την Αμερική. Οι Αμερικανοί παρακολουθούν τις μετακινήσεις του κόσμου και οι φιλανθρωπικοί οργανισμοί κάνουν ότι μπορούν, προσφέροντας τρόφιμα, ρουχισμό και φάρμακα (δυσεύρετα) για τους πληγέντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8719.

cph.3c39285
Προσφυγόπουλο με τη γέννησή του (1921)

“Too crowded for comfort” -Έτσι αρχίζει η περιγραφή της εικόνας στην Αγγλική. Το μωρό είναι δυνατόν να μην κλαίει ανάμεσα σε τηγάνια, κουτιά και κατσαρόλες να το κρατούν συντροφιά; Φωτογράφος του Ερυθρού Σταυρού βρήκε αυτό το μωρό προσφύγων στη Θεσσαλονίκη το 1921. Και όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, αυτές οι οικογένειες έμειναν έτσι τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όσο χρειαζόταν η αρρώστεια και ο θάνατος να τους επισκεφτούν. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8693.

cph.3c39289

Πόση χαρά μπορούν να προσφέρουν μερικά καθαρά ρούχα σ’ ένα μικρό παιδί. Δεν υπάρχει αμφιβολία ζωγραφισμένη στο χαμόγελό του… Έλληνας κι αυτός πρόσφυγας από τον Καύκασο που έφτασε για μια καλύτερη μοίρα, το 1921. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8709.

Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)
Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)

Όπως το αγόρι πιο πάνω έτσι και το κοριτσάκι, πρόσφυγας από τον Καύκασο, ντυμένη σε κουρέλια ψάχνει κάτι μέσα σ’ έναν κουβά που θα της δώσει χαρά. Τι άραγε μπορεί να περιέχει ο κουβάς…; Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8689.

Κούκλες παιδικές... 1921
Κούκλες παιδικές… 1921

Αυτά δεν είναι ούτε iPad, ούτε κινητά τηλέφωνα παιδιών. Δεν είναι φτιαγμένα σε εργοστάσιο παιχνιδιών και ούτε περιστρέφονται τα κεφάλια τους. Είναι οι κούκλες των παιδιών, τα παιχνίδια που έφεραν μαζί τους και τα προσφυγοποίησαν. Αλλά δεν έχουν τίποτε άλλο να παίξουν, εκτός από εκείνα τα παιχνίδια που μπορούν να φτιάξουν μόνα τους.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-6779.

Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)
Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)

Είσοδος του ορφανοτροφείου του Ερυθρού Σταυρού. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-10435).

Τάξεις ραπτικής

Τάξεις ραπτικής για γυναίκες στην Αθήνα το 1920, οργανωμένες από τον Ερυθρό Σταυρό, για παιδιά και γυναίκες. Όλοι κρατούν ρουχισμό που κατασκευάστηκε από τους πρόσφυγες για τους πρόσφυγες.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. 09544).

Σοβαρή πολιτική συζήτηση

Σοβαρή συζήτηση… στη Θεσσαλονίκη. Προσφυγόπουλα από τον Καύκασο στον καταυλισμό το 1921. Το μεγαλύτερο παιδί έχασε το ένα πόδι και ένα χέρι σε ατύχημα του τρένου που τους μετέφερε εκεί. Το παιδί αυτό ήταν το πιο δημοφιλές στον καταυλισμό τότε, αλλά και σήμερα που γράφουμε αυτά τα λόγια. Ατενίζοντας αυτή την εικόνα πρέπει να συγκινούνται οι πάντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8710).

“Τα παιδιά… γιατί τα παιδιά;” – Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας.

Ιάκωβος Γαριβάλδης
για τις Μνήμες – Αλησμόνητες πατρίδες
Αύγουστος 2014

συνεχίζεται

Παιδιά προσφύγων Μ.Α.


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Καταγραφή
    ομολογουμένως τη φύσει ζην, όπερ ταυτό του κατ’ αρετήν ζην (Ζήνων ο Κιτιεύς) Στη συστηματική κι αμίλητη φύση δεν υπάρχει χώρος για ρουσφετολογία, για αδικία αλλά ούτε και για απόδοση δικαιοσύνης όπως τη γνωρίζουμε. Η φύση λειτουργεί ανεξάρτητα, αυτοκυρίαρχα, αυτοπειθαρχημένα κι όποιος δε γνωρίζει τους νόμους της καταλήγει ανέγνωρος και αθέλητος από αυτή, κατά συνέπεια καταδικασμένος στην αφάνεια, στην απομάκρυνση και αργά ή γρήγορα στην εξαφάνιση. Η απόδοση δικαιοσύνης της φύσης είναι το αποτέλεσμα της παραβίασης των κανόνων της. «Ως σκοπός ορίζεται η ζωή σε συμφωνία με τη φύση…» - Ζήνων ο Κιτιεύς.
  2. Πρόσφυγες Σμύρνης στη Νάπολη
    ...Μιας [Ευρωπαϊκής] κοινής γνώμης την οποίαν συγκινεί περισσότερον μία ήττα του πυγμάχου Carpentier παρά η ήττα και καταστροφή του Έθνους εκείνου, το οποίον δεν έπαυσεν από τριών χιλιάδων ετών να χύνη το αίμα του, όπως υπερασπίση την Ευρώπην από τας ατελεύτητους επιδρομάς των αγρίων ορδών ας εκπέμπει κατ' αυτής η βάρβαρος Ασία.
  3. 1922 - Προσφυγιά Ι
    To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Γιατί τα λάθη δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ' αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί.
  4. Δημοπρασία πρώην Ελληνικού χωριού
    Οι μεγαλύτερες ανταλλαγές πληθυσμών στον κόσμο έχουν γίνει στα Βαλκάνια. Κι αυτό κατ' επανάληψη κυρίως κατά τη δεκαετία μεταξύ του 1913 και 1923. Όταν έγιναν αυτές οι ανταλλαγές η ζητούμενη συμφωνία ήταν να μεταφερθούν ολόκληρα χωριά από μια χώρα σε μια άλλη για λόγους άρνησης των κατοίκων αυτών να ασπαστούν τις φυλλετικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές προτιμήσεις του κράτους.
  5. Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων
    "Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο."
  6. Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας
    Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.
  7. Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού
    Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως μεταξύ των αρμοδιοτήτων και των επιδιωκομένων σκοπών του έχει και τη συλλογή, επεξεργασία μα και μεταλαμπάδευση της γνώσης, για τους ιερούς τόπους της ρωμιοσύνης, τις αλησμόνητες πατρίδες των Ελλήνων... Ταυτόχρονα, βασική του επιδίωξη, σκοπός ιερός, η προτροπή των μαθητών για γνώση της παράδοσης, αλλά και των ιδιαίτερων προγονικών εστιών...

ΟΣΙΟΣ ΔΑΒΙΔ

ΟΣΙΟΣ ΔΑΒΙΔ (ΜΟΝΗ ΛΑΤΟΜΟΥ)

Στην Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης βρίσκεται ο ναός του Οσίου Δαβίδ, παλαιότερα κεντρικός ναός (καθολικό) της Μονής του Χριστού Σωτήρα του Λατόμου ή των Λατόμων, προσωνύμιο που οφείλεται στην ύπαρξη λατομείων πέτρας στην περιοχή. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία και τις πηγές στοιχεία, ο ναός χτίστηκε επάνω στα ερείπια ρωμαϊκού βαλανείου (λουτρού), στα τέλη του 5ου αιώνα, αρχικά ως καθολικό μοναστηριού αφιερωμένου στον προφήτη Ζαχαρία. Η κάτοψή του έχει περίπου σχήμα τετραγώνου, μέσα στο οποίο εγγράφονταν ισοσκελής σταυρός και τέσσερα γωνιακά διαμερίσματα.

OSIOS_DAVID2Ο ναός στεγαζόταν με τέσσερις καμάρες και θόλο στο κέντρο, ενώ στ’ ανατολικά απέληγε σε ημικυκλική αψίδα. Λίγο μετά την ανέγερσή του το μνημείο διακοσμήθηκε με ψηφιδωτό στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης του ιερού βήματος. Το έργο έχει ως θέμα το Όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, μία παράσταση Θεοφανείας που συμβολίζει το θρίαμβο του Χριστού μετά την Ανάληψή του στους ουρανούς.

Στο κέντρο της παράστασης εικονίζεται ο Χριστός σε νεανική ηλικία στον Παράδεισο, καθισμένος σε τόξο μέσα σε ελλειψοειδή δόξα, πλαισιωμένος από τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών. Στα πόδια του Κυρίου κυλούν οι τέσσερις ποταμοί του Παραδείσου, που καταλήγουν στον ποταμό Ιορδάνη. Στα άκρα της σύνθεσης παριστάνονται οι προφήτες Αββακούμ και Ιεζεκιήλ. Το ψηφιδωτό του Οσίου Δαβίδ συνιστά ένα από τα κορυφαία δείγματα της παλαιοχριστιανικής τέχνης σε όλη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου και απηχεί τη συνέχεια της ελληνιστικής καλλιτεχνικής παράδοσης στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί με το όνομα «Σουλουτσά Τζαμί» (τζαμί του νερού), από την πηγή που υπήρχε στην περιοχή.

Osios David

Φωτογραφικό υλικό, Κωνσταντίνος Νίγδελης

Πυργος και Παραλια

Πύργος 1

1 – 16 Λευκός Πύργος ή πύργος του Kanli Kule – αίματος, ή των Λεόντων

Είναι εξαώροφος με συνολικό ύψος 30 μ. και περίμετρο 70 μ. Σύμφωνα με μια εκδοχή κτίστηκε μεταξύ των ετών 1423-1430 από Ενετούς ενώ κατά μια άλλη και ίσως η πιθανότερη, το 1536… Το προτείχισμα του περιβάλλοντος χώρου κατεδαφίστηκε το 1911.

 17

17 Παραλιακό μέτωπο β

Η περιοχή αντιστοιχεί στη σημερινή περιοχή των δικαστηρίων. Πρόκειται για σπανιότατο φωτογραφικό ντοκουμέντο που απαθανατίζει την ακτή  στα τέλη του 19ου αιώνα. Διακρίνονται: ο πυργίσκος και το τείχος του Τοπ χανέ, προ της διαμόρφωσης του παραλιακού μετώπου, το δυτικό τείχος και οι αποθήκες των δημητριακών του Ιστηρά… και στο κάτω μέρος το Ταμπάγχανε τζαμί- βυρσοδεψών.

 

Πύργος 2

18-26 Παραλιακή… μέτωπο

Πανοραμικές φωτογραφίες των αρχών του 20ου αιώνα με τη λήψη τους να έχουν γίνει από την πλευρά της θάλασσας… με κτήρια ακαθόριστου αρχιτεκτονικού ρυθμού, το χαρακτηριστικό χρώμα της πόλης και ένα δάσος από μιναρέδες των τζαμιών… Σε κάποιες από αυτές στο βάθος ψηλά διακρίνεται το βόρειο τείχος, το Επταπύργιο και ο Πύργος Τριγωνίου.

 

Πύργος 3

27-54 Παραλιακή λεωφόρος

Επιχρωματισμένα φωτογραφικά ντοκουμέντα των αρχών του 20ου αιώνα που απαθανατίζουν την παραλία της πόλης. Το 1866 επί της εποχής του βαλή Σαμπρή Πασά κατεδαφίζεται το παραλιακό τείχος για τη διάνοιξη της παραλιακής λεωφόρου… Το 1902 επί της εποχής του βαλή Γκαλήπ κατασκευάστηκε το κρηπίδωμα και

 lp1

Πλατεία του Λ. Πύργου

Θαυμάσιο ντοκουμέντο με μια περίεργη χαμηλή λήψη στην οποία απαθανατίζονται τα νέα κτήρια της παραλιακής οδού, τα έργα για τον καλλωπισμό της μετά τις επιχωματώσεις, η γωνίωση της προκυμαίας μπροστά στον Λ. Πύργο,  και στο βάθος το  καφενείο- εστιατόριο Ερμείο…

lp2lp79

 Αρχείο Κωνσταντίνου Νίγδελη για τις ΜΝΗΜΕΣ

Περισσότερες πληροφορίες στη σελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού “Οδυσσεύς

 

 

Ήταν καποτε μια Πολη…

Σκαλιζοντας τις μνημες, σκαλιζοντας τις λεξεις…

(αφιέρωμα στην Εβραϊκή Κοινότητα της Θεσσαλονίκης 80 χρόνια μετά)

«Είστε νορβηγός;» ρωτά ο κύριος Balloon τον Peer Gynt του Ίψεν, σε ένα εμβληματικό κείμενο του. Κι εκείνος απαντά:
«Ναι, εκ γεννήσεως αλλά με κοσμοπολίτικο πνεύμα. Όσον αφορά στην περιουσία την οποία έφτιαξα οφείλω να ευχαριστήσω την Αμερική. Την πλούσια βιβλιοθήκη μου τη χρωστάω στις νέες σχολές της Γερμανίας. Από την άλλη, από τη Γαλλία προμηθεύομαι τα γιλέκα μου, τους τρόπους μου και τον πνευματώδη χαρακτήρα μου, – από την Αγγλία την εργατικότητά μου, και μια οξεία αντίληψη του τι είναι προς όφελός μου. Οι Εβραίοι με έμαθαν την υπομονή. Μια γεύση του ότι μια καλή κουβέντα δεν κοστίζει τίποτα πήρα από την Ιταλία, – και μια φορά, σε ένα επικίνδυνο πέρασμα, για να συμπληρώσω το ζύγισμα των ημερών μου, προσέφυγα στο ατσάλι από τη Σουηδία.» (Πέερ Γκυντ, Πράξη IV)

Ο Ίψεν, που θεωρούσε ότι το να είσαι ποιητής σημαίνει να βλέπεις και το να γράφεις σήμαινε να κλητεύεις εαυτόν σε δίκη και παίζεις τον ρόλο του δικαστή, δύσκολα θα υπεράσπιζε μια δικαιοσύνη στα όρια του «εγώ» ή της ανάπτυξής του, του «εμείς». Δημιούργησε έτσι έναν πολυπολιτισμικό ήρωα μέσα από τον επεξεργασμένο στον αργαλειό του Διαφωτισμού θεατρικό του μύθο. Αλλά στους προγενέστερους μύθους, τους ανεπεξέργαστους αρχαϊκούς μύθους της ανθρωπότητας, αυτούς που σώζονται στα παιδικά παραμύθια (σε αντίθεση με τα ενήλικα παραμύθια μιας πολιτικά ορθής γλώσσας) υπάρχει μια ισχυρή λογική αρνητικής διάκρισης: ο ξένος, του οποίου η όψη (ανάστημα, χρώμα, πολιτιστικά χαρακτηριστικά), οι κοινωνικές συμπεριφορές και οι ηθικές προαιρέσεις θεωρούνται επικίνδυνες, (ή αντίθετα σε πολύ ιδιαίτερες συνθήκες και αφού έχει ταπεινωθεί ή τιμωρηθεί και δεν «επιστρέφει» θεωρούνται πια «αποδεκτές»), στέκεται μονίμως «έξω κι απέναντι» από τα σύνορα του δικού μας κόσμου, της δικής μας ομάδας.

Ίσως δεν υπάρχει χώρος πιο προνομιακός για να φανεί η λειτουργία του από τις αναπαραστάσεις, και μέσα σε αυτές από τη γραφή. Προνομιακός χώρος ανίχνευσης της εικόνας του άλλου και των διαφόρων χαρακτηρισμών είναι η κατεξοχήν μορφή συμβολικής αναπαράστασης, ο χώρος της μυθοπλασίας της λογοτεχνίας, επειδή η γλώσσα της λογοτεχνίας πλούσια σε συνυποδηλώσεις, σε συμβολισμούς, σε μεταφορές και σε σχήματα εικονοποιϊας προσφέρεται κατά κάποιο τρόπο όχι μόνο για την αναπαράσταση της εικόνας του «άλλου» αλλά και για την αναπαραγωγή συμβόλων, στερεοτύπων με ιδιαίτερη ευκολία και άνεση σε ότι συνδέεται ή αφορά σε εθνικές και πολιτιστικές εικόνες (Αμπατζοπούλου Φ., 2001)

Ποιές είναι λοιπόν πλευρές της λογοτεχνικής αναπαράστασης των Εβραίων, που μπήκαν στο δίχως γυρισμό τρένο τον Μάρτη του 43 ταξιδεύοντας από το συγκλονιστικό εκείνη την εποχή (κι εξαιτίας της παρουσίας τους) Μεσογειακό λιμάνι της Σαλονίκης προς έναν φριχτό θάνατο;

Σκαλίζοντας τις μνήμες, σκαλίζοντας τις λέξεις…

Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης
Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Σε γενικές γραμμές υπάρχει μια γενική αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο καταγράφονται οι Εβραίοι στην ελληνική λογοτεχνία στην διάρκεια του 20ου αιώνα. Παρά το γεγονός ενός μικρού αριθμού αντισημιτικών αναφορών (τουλάχιστον όσον αφορά την λογοτεχνία πρώτης γραμμής) όπως ο στίχος του Καρυωτάκη “Θα σε σταυρώσουν κονσόρτια κι Εβραίοι”, οι οποίες δεν φαίνεται επ’ ουδενί να υποστηρίζουν μια εθνο-κάθαρση αλλά χρησιμοποιούνται ως “πολυχρησιμοποιημένοι συμβολισμοί», κάποια θετικά σχόλια δε φαίνεται να λείπουν επίσης (“Και γένομαι αυτός που θα ήθελα πάντα να μένω¨ των Εβραίων, των ιερών Εβραίων ο υιός” Καβάφης).

Στη δεκαετία του 50 μια εσωτερική αντίφαση εμφανίζεται στις κυρίαρχες αναγνώσεις.

Από την μια μεριά υπάρχουν ο αντικομουνισμός και ο αντισημιτισμός (καθώς “οι κομμουνιστές κι οι Εβραίοι προσπαθούν να κατακτήσουν την Ελλάδα μέσα από τον Μαρξισμό”) και δρουν ως «πολύτιμα εργαλεία» στη διαδικασία νομιμοποίησης της κοινωνικοπολιτικής ιεραρχίας στην μεταπολεμική Μεσόγειο. Από την άλλη μεριά οι Εβραίοι έχουν θυματοποιηθεί σε βαθμό να είναι σχεδόν αδύνατον να πείσουν στον ρόλο του απειλητικού εχθρού.

Η κοινωνία έπρεπε να διαπραγματευτεί αυτή την διπλή εικόνα. Η λογοτεχνία του 50 μπορούσε να καταγράψει αυτές τις πολύσημες δυναμικές με έναν πιο απελευθερωμένο τρόπο από την καθαυτό πολιτική αρένα. Οι καταγραφές της όμως έπρεπε να διαμορφωθούν μέσα σ’ αυτή την διπλή εικόνα, να διαμορφωθούν απ’ αυτήν, σ’ έναν βαθμό να την διαμορφώσουν και την ίδια στιγμή να την ξεπεράσουν, για να δώσουν στους Εβραίους το συμβολικό-στάτους που η λογοτεχνία απαιτεί όταν πρέπει να προωθεί κοινωνικές αξίες και διαδικασίες απελευθέρωσης.

Κείμενα Αυτο-παρουσίασης

Τα λίγα κείμενα αυτο-παρουσίασης που έχουν έρθει στο φως της δημοσιότητας δεν έχουν πρόσωπο, ούτε όνομα. Είναι αδέσποτα κείμενα που τριγυρνούν αναζητώντας (ή καλυπτόμενα πίσω από) έναν συλλογικό γονιό.

Στην (συλλογική) λοιπόν αυτό-παρουσίαση που καθρεπτίζεται στα δημοτικά τραγούδια τα οποία έχουν παραχθεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η εστίαση της αφήγησης είναι εσωτερική και η οπτική γωνία συλλογική (χρήση του 1ου πληθυντικού). Αυτό δείχνει φυσιολογικό καθώς τα δημοτικά τραγούδια χρησιμοποιούνται συνήθως για να εκφράσουν την κοινή μοίρα μέσα από ατομικές ιστορίες: «Μαύρη μωρέ, μαύρ’ είναι η ζωή που κάνουμε
Με φόβο τρώμε το ψωμί, με φόβο περπατάμε»… «Δεν έκλεψα μωρέ, δεν έκλεψα ούτε σκότωσα
Εβραιοπούλα είμουνα, γι αυτό με φυλακίσαν στο Άουσβιτς με κλείσαν.» (σ.σ. διατηρείται η ορθογραφία της εποχής). Βρίσκουμε εδώ (κρατώντας και την ορθογραφία της εποχής) κοινά θέματα με τα υπόλοιπα δείγματα των ελληνικών δημοτικών τραγουδιών όπως αναφορά στη μητέρα στην κορύφωση του πόνου

“Πάντα πέντε στην σειρά
(Αχ! Μανούλα μου γλυκειά)
Πάντα πέντε στην γραμμή.
(Αχ! Μανούλα μου χρυσή).”

Ο πόνος, τα ερωτηματικά και οι σκληρές συνθήκες, βρίσκονται ως τα κατεξοχήν υλικά δόμησης μιας συλλογικής αφήγησης ενός «γεγονότος ακραίου» που κανένας μόνος δεν θα μπορούσε να σηκώσει «στους ώμους του» εκείνα τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Εκφρασμένο έτσι μόνο μέσα από τα δημοτικά ή δημώδη τραγούδια
ποιήματα που (εν αντιθέσει με την πλειοψηφία των ανθρώπων) επιβίωσαν ως φωνές που εκείνοι «άφησαν πίσω».

Κείμενα ετεροπαρουσίασης

Στα ποιήματα που γράφονται από χριστιανούς μετά τον πόλεμο η εστίαση της αφήγησης είναι εξωτερική και για τη διήγηση χρησιμοποιείται το τρίτο πληθυντικό πρόσωπο. Παρόλο που όταν θέλουμε να ταυτίσουμε το κοινό με τον ήρωα χρησιμοποιούμε πρώτο πρόσωπο, η επιλογή της αφήγησης σε τρίτο πρόσωπο στην περίπτωση αυτήν ίσως εκφράζει σεβασμό για την τρομερή εμπειρία του ολοκαυτώματος που δεν γίνεται να “μεταβιβαστεί” σε κανέναν που δεν την έζησε άμεσα.

Η διήγηση σε πρώτο πρόσωπο υπάρχει σε επιλεγμένες περιπτώσεις και δείχνει να αποτελεί έναν εσωτερικό διάλογο μεταξύ του συγγραφέα και της συνείδησης του: «Μα εγώ, που αισθάνομαι έντονα την παρουσία σου

την ξανθή σου κοτσίδα θέλω ν’ ανασύρω
μεσ’ από τούτο το φριχτό μακάβριο στοίβαγμα
για να την ξαναβάλω, με την ίδια θέρμη, μικρή Ραχήλ, στο κουρεμένο σου κεφάλι…Τώρα στοχάζομαι πως πάντοτε δεν είναι ακάνθινος ο σταυρός του μαρτυρίου. Μπορεί και με ξανθές κοτσίδες να πλεχτεί απ’ τις μικρές Ραχήλ όλου του κόσμου..» (Βαφόπουλος, «Άουσβιτς: Ελεγείο σε μια ξανθή κοτσίδα») ή των συναισθημάτων του –

(«Κάθε φορά που τρίζει η σκάλα μας
“λες να ναι αυτοί επιτέλους;” σκέφτομαι
κι ύστερα φεύγω και με τις ώρες ζωγραφίζω ηλιοτρόπια
Όμως αύριο, ώσπου να ξεχαστώ
στην αίθουσα αναμονής το τρένο από την Κρακοβία θα περιμένω
κι αργά τη νύχτα, όταν ίσως κατεβούν
ωχροί, σφίγγοντας τα δόντια
‘αργήσατε τόσο να μου γράψετε’
θα κάνω δήθεν αδιάφορα» (Γ. Ιωάννου, «Τα ηλιοτρόπια των Εβραίων»).

Σε πιο πολιτικούς συγγραφείς η πρωτο-πρόσωπη αφήγηση δείχνει να προωθεί την απαίτηση για έναν άλλον κόσμο όπου όλα τα ανθρώπινα πλάσματα θα μπορούν να ξεπερνούν διαχωρισμούς και να καίνε ιεραρχίες και σύνορα κάθε είδους:

«Αντί να φωνασκώ και να συμφύρομαι
Με τους υπαίθριους ρήτορες και τους αγύρτες – μάντεις κακών και οραματιστές-

Όταν γκρεμίστηκε το σπίτι μου
Και σκάφτηκε βαθιά με τα υπάρχοντα
(Και δε μιλώ εδώ για χρήματα και τέτοια)
Πήρα τους δρόμους μοναχός σφυρίζοντας
Ήτανε βέβαια μεγάλη η περιπέτεια
όμως η πόλις φλέγονταν τόσο όμορφα…

Τίποτε δεν πουλιόταν πια…
Έτσι λαφρύς και περιττός πήρα τους δρόμους
Βρήκα την Κλαίρη βγαίνοντας
Απ τη Συναγωγή κι αγκαλισμένοι
Κάτω απ’ τις αψίδες των κραυγών
Περάσαμε στην άλλη όχθη με τις τσέπες
Χωρίς πια χώματα, φωτογραφίες και τα παρόμοια.
Τίποτα δεν πουλιόταν πια». (Μ. Αναγνωστάκης «Αντί να Φωνασκώ»)

Στο ποίημα της Ν. Ναχμία «Εκείνοι κι Εμείς» έχουμε μια νύξη που αφορά την κοινωνία της Θεσσαλονίκης και την συλλογική της σιωπή.

«Τώρα που τα μεροκάματα ισοζυγιάστηκαν
με το ποσοστό της συνείδησης μας
είναι μάταιο να κυνηγάμε τη σκιά μας
που δεν δρόσισε τους προγραμματισμένους στο χαμό…»

Αν χωρίσουμε την πραγματικότητα σε 5 βασικούς τομείς δράσης παρατηρούμε:

Στην κατηγορία της “Αγάπης” έχουμε αναφορές κυρίως στην αγάπη της μητέρας, («αχ μανούλα μου γλυκειά!») καθώς σε σκοτεινές εποχές υπάρχει ανάγκη για συμπόνια αλλά όχι δύναμη και χρόνος για ερωτικές σχέσεις. Το σώμα των ανθρώπων άλλωστε λείπει και μόνο θραύσματα του επιβιώνουν, όπως σημειώνουμε παρακάτω. Η «Κλαίρη» του Αναγνωστάκη, «γυναίκα» μεν αλλά περισσότερο στιγμιαίο σύμβολο και πόθος μιας ιδέας παρά αντικείμενο πόθου, συμπληρώνει το παζλ από «κοτσίδες» ή «μάτια» ανθρώπων που χάθηκαν στα στρατόπεδα.

Στις εργασιακές σχέσεις η βαρβαρότητα των στρατοπέδων συγκέντρωσης καθρεπτίζεται σε όλες τις αναφορές:

“Στην δουλειά πηγαίνουμε
Με ανέμους και βροχές
Κι αν σιγά δουλεύουμε
Το μπαστούνι βλέπουμε» (δημοτικό) «Στη βρυσ’ μωρέ, στη βρύση να πάω δεν μπορώ
Παντού μου λέει ο σκοπός «είσαι φυλακισμένη, γερμανοκρατούμενη». Παραμένει ζητούμενο αν στην ετεροπαρουσίαση το ζήτημα των εργασιακών σχέσεων έχει την ίδια σοβαρότητα με όση έχει στην αυτοπαρουσίαση. Κι αυτό γιατί και ο αριθμός των προς σύγκριση ποιημάτων είναι ανισομερής και γιατί οι ποιητές που ετεροπαρουσιάζουν επικεντρώνονται στην συντριπτική πλειοψηφία τους (μέσα από συγκεκριμένα αντικείμενα ή
και μέρη σώματος) σε πιο αφηρημένα, συγκινησιακά σχήματα, καταφεύγοντας σε αυτά ίσως γιατί στερούνται της άμεσης εμπειρίας ώστε να κατανοήσουν το βάρος και το παρεπόμενο συγκινησιακό βάθος κάποιων «απλών» πραγμάτων. Σημαντική εξαίρεση δείχνει ν αποτελεί το ποίημα της Καρέλλη των Εβραίων: «Καθώς ανοίγαν οι πόρτες,
πέφταν τα πτώματα πάνω του
(βάρδια στο απαίσιο κτίριο) –
κι όμως επέζησε».

Θεσσαλονίκη 1918
Θεσσαλονίκη 1918

Εδώ το μάζεμα «του στοκ» ή των «αντικειμένων της δουλειάς» είναι ανθρώπινα πτώματα κι η εργασία τρέπεται (και για τον πρωταγωνιστή και για τα «αντικείμενα που μαζεύει») σε μέσον όχι ζωής μα ψυχολογικού ή και σωματικού θανάτου, απαραίτητου όμως ώστε να επιβιώσει «ο εργαζόμενος». Κι αυτή η θεμελιώδης αντίφαση αναδεικνύεται με το «και όμως!» που εισάγει το «επέζησε» με το οποίο καταλήγει το ποίημα.

Στις Κοινωνικές Σχέσεις οι περιπτώσεις αυτοπαρουσίασης, πάντοτε όσον αφορά τα δημοτικά αφού «κανείς δεν τόλμησε» άμεσα να γράψει ως άτομο, παρουσιάζουν ή μάλλον σκιαγραφούν ένα τραγικό δίπολο στο οποίο η μία πλευρά στερείται της ανθρώπινης υπόστασης της και ανάγεται σε «σκεύος προς χειρισμόν», ενώ οι άλλοι «δεν έχει» συγκεκριμένο πρόσωπο.

«Στο λουτρό μας πήγαιναν
Για ψώρα μας κυττάζανε
Κι η καρδιά μας τικ τικ τακ
Μην τυχόν στο γκάζ μας πάν.» (σσ διατηρείται η ορθογραφία της εποχής).

Η έλλειψη συγκεκριμένου προσώπου, παρόλο που σχολιάζεται εκτενέστερα στα συμπεράσματα, ίσως δείχνει την παρουσία ενός πράγματος που δεν μπορεί να χει ανθρώπινο πρόσωπο ή όνομα.

Στα κείμενα ετεροπαρουσίασης (κείμενα χριστιανών συγγραφέων) οι κοινωνικές σχέσεις αναφέρονται τόσο στις πριν τον πόλεμο σχέσεις όσο και στις εμπειρίες από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

“Με νοσταλγία θυμάμαι τους Εβραίους
στην πολιτεία μου που ζούσαν έναν καιρό
και ξαφνικά τους πήραν μιαν αυγή
για μιαν απάνθρωπη θανάτου γη
οι άνθρωποι με τον αγκυλωτό σταυρό»
«Στο γκέτο τους ζούσαν απομονωμένοι
στο αρχαίο κάστρο, το αιώνια σκυθρωπό.
Άσπρα ήταν τα σπιτάκια τους, ειρηνικά
σαν τα πρόβατα τα βιβλικά
Στην πόρτα ευλογούσε του Ταλμούδ κάποιο ρητό.
…Τα Σάββατα τους έβλεπα κάθε φορά
με το Ραββίνο τους να λεν της φυλής τους τα Τορά.
Όλους, του θανάτου τους τύλιξε το μαύρο πούσι…
…Κάτι από την ποίηση της Αγίας-Γραφής, την ιερή,
κάτι που η ψυχή μου συγκινημένη αναπολεί» (Κ. Τζάλλας «Με Νοσταλγία Θυμάμαι»).

Και πέρα από ρετουσαρισμένες αναμνήσεις με το κλέος της παιδικής ηλικίας έρχονται πίσω και ως συνείδηση:

“Μα τώρα έρχεσαι στο παλιό σαλόνι
κατασταλάζοντας με τις σκιές αθόρυβα
σα φευγαλέα υπόμνηση
για το μνημόσυνο των παιδιών του Ισραήλ.”

Γενικά οι πριν τον πόλεμο αναφορές κοινοτήτων που ανέστησαν τα γράμματα και το εμπόριο κι όμως κυνηγήθηκαν! (αν και πολλά μέλη τους ανήκαν στο υπο-προλεταριάτο της εποχής) χρησιμοποιούνται ως “φόντο” για να φέρουν μπροστά την τρομερή μοίρα που ακολούθησε και προμοτάρουν έτσι τις σχετικές με τα στρατόπεδα συγκέντρωσης εμπειρίες, αφού δεν εντοπίζονται ποιήματα που μένουν απλά στις προπολεμικές αναφορές. Ενδιαφέρον είναι ότι την ίδια λειτουργία του “φόντου” σε πολλές λογοτεχνικές αναφορές επιτελεί η “πόλη”, παίζοντας τον ρόλο του “σκηνικού” για τους τραγικούς πρωταγωνιστές:

“Η εικόνα είναι αναλλοίωτη και ποιος να την ξεχάσει;
Βουβοί, λυπημένοι περνούσανε μπροστά μας
από την Εγνατία οδό οι δυστυχείς Εβραίοι,
καραβάνι θλιβερό στην έρημο ως περνάει.
Μας χαιρετούσανε κρυφά με μια λοξή ματιά,
μην τους ιδούν οι τύραννοι και τους ποδοπατήσουν.

Κατάδικοι, δίχως καμιά τους δίκη» (Ευ. Σουλτάνης). Σε αυτό το ποίημα η Εγνατία, μία από τις πιο ιστορικές λεωφόρους της Θεσσαλονίκης και του αρχαίου κόσμου γενικότερα (σύμβολο φλέβας, άρα ρίζας κι αίματος σύμφωνα με την φαινομενολογία του Bachelar) ίσως θυμίζει την αιώνια μοίρα του διωκόμενου και η πόλη αναβαθμίζεται, στο επίσης αιώνιο, “μεταβατικό (“limbo”) μέρος μεταξύ του παραδείσου και της κόλασης.

Κι από εκεί σε σύμβολο της ίδιας της γης και της τραγικής της μοίρας:

«Η Εγνατία οδός των θρύλων
στην πιο σπαραχτική της μέρα
καθώς το τρομαγμένο ανθρωπομάνι οδοιπορούσε για τα
τραίνα.
Μπορεί ν’ αλλάζουν οι καιροί,
οι αφετηρίες μένουν ίδιες
κι ιδού μια νέα μετοικεσία Βαβυλώνος» (Ι. Νικολαϊδης, «Κατοχικό»)

Σε πιο πολιτικοποιημένους συγγραφείς, σύμφωνα με τα δεδομένα μεγάλου μέρους του διεθνιστικού κινήματος του 20ου αιώνα, ο ανέστιος Εβραίος (πριν διεκδικήσει με την σειρά του το δικό του «εθνικό κράτος») προβάλλεται ως μέρος ενός συνόλου το οποίο επιζητεί την πανανθρώπινη ένωση κι οδηγείται στην ίδια τραγική μοίρα. Δίχως (στις συγκεκριμένες αναφορές) να απουσιάζει η χωριστή αναφορά της περίπτωσης των Εβραίων ανάμεσα τους, που έτσι βαίνουν «συμβολοποιούμενοι», μέσα μάλιστα από λέξεις καθολικότητας όπως “η μάνα”. Το ποίημα του Καφταντζή είναι αντιπροσωπευτικό για την κατοχική κοινωνία της κεντρικής Μακεδονίας και της Θεσσαλονίκης:

«Στοιβαγμένοι όπως όπως στα κελλιά.
Σερραίοι, Σαλονικιοί, Ξανθιώτες, Αθηναίοι, Κορίνθιοι.
Ο καθένας με την ελπίδα του
κι όλοι μαζί σαν πρόβατα επί σφαγήν.
Είναι κι ένας Οβριός μ’ ένα πελώριο κίτρινο άστρο στην καρδιά.
Α, πως μοσχοβολάει το άστρο στεγνά ρόδα, πως μοσχοβολάει!
Να’ ναι άραγε μια ολόχρυση κραυγή της μάνας του;
Τη νύχτα στάζει αίμα και νερό.
Τη μέρα κουβαριάζει τις αχτίδες του και βουίζει πένθιμα
γιατί πλησιάζει Πάσχα
κι έξω θα πρέπει να ‘ναι άνοιξη. (Γ. Καφταντζής «Στρατόπεδο ‘’Παύλου Μελά’’ Θεσσαλονίκης»)

Χωρίς λόγια - 1943
Χωρίς λόγια – 1943

Ενώ σε άλλες περιπτώσεις ετεροπαρουσίασης «πολιτικοποιημένων συγγραφέων», ο Εβραίος μέρος επίσης ενός παγκόσμιου σώματος, ζητά νερό, το υγρό που ενώνει προς την μήτρα και το “ταξίδι θάνατο” σύμφωνα με τον Bachelar, και από το οποίο αποτελούμαστε όλοι, και ταξιδεύει με το τρένο, σύμβολο θανάτου.

«Ύστερα στριμώχτηκαν σε φορτηγά βαγόνια ασφυχτικά.
Πήρανε κι άλλους στη διαδρομή κι άλλους κι άλλους…
Άλλαξαν σύνορα, πατρίδες,
σμίξανε συντρόφους ομόαιμους,
κι αλλόθρησκους αδερφούς,
πήρανε κι άλλους κι άλλους κι άλλους…
Νερόοοο… -Βας;
-Λίγο νερό..
-Στο Άουσβιτς. Εκεί είναι δροσερές οι πηγές.» (Τ. Ολύμπιος «40382V»)

Το ίδιο «τρένο» είναι που επαναλαμβάνεται στο συλλογικό ασυνείδητο σε σχέση με το ολοκαύτωμα κι ίσως να ταυτίζεται από τότε ακριβώς με το «μεγάλο ταξίδι» στα όνειρα, με τον ίδιο τρόπο που τα μάτια (κι η παιδικότητα) ταυτίζονται με συνειδησιακές ερωτήσεις, και γίνονται σύμβολα αποκομμένα από ένα κορμί, που γι αυτό δεν κάνει να ’χει όνομα και συγκεκριμένο σώμα.

«Μένα μονάχα με συγκίνησαν
τα δυο εκφραστικά σου μάτια
μάτια γιομάτα απορία και αφέλεια
μάτια αθώα
μέσα απ’ το βαγόνι που οδηγάει στο θάνατο
…κοιτάει την πλάση που γελάει τη ρωτάει
το μεγάλο Γιατί «γιατί με φέραν δω;» (Ντ. Χριστιανόπουλος).

Ερώτηση που δεν έχει ακόμη απαντηθεί.

Στη Μνήμη οι Αναμνήσεις της προπολεμικής καθημερινής ζωής, σε μια πόλη που κάποτε ονομαζόταν “Μητέρα του Ισραήλ” (“Madre of Israel”), κι ο πόνος του αποχωρισμού ξεχωρίζουν. Είναι ενδιαφέρον ότι οι συγγραφείς επιλέγουν “ταπεινές εικόνες” της καθημερινής ζωής εν αντιθέσει με τις αυταρχικές-μεγαλοϊδεατικές “εικόνες-πολέμου”. Ίσως έτσι προσπαθούν να αναδείξουν τον πόνο που ο πόλεμος φέρνει μέσα από το χάσιμο “γνήσιων στιγμών ζωής”:

“Θέλω να ξεφύγω από τη θύμηση σου
που ρθε πάλι τούτη την άνοιξη’
για αυτό πήρα ξανά τους δρόμους σαν τρελός
φωτογραφίζοντας έρημες Εβραϊκές στοές,

Ο Βενετσιάνικος καθρέφτης σου περιμένει
την υπόσχεση της μητέρας μας που ‘φυγε’
οι υπηρέτες κλέψαν το τετράδιο σου
με ιδιοφυή ενδύματα για κούκλες’» (Μ.-Μ. Χαραλάμπους).

Ο καθρέφτης, σύμβολο αντανάκλασης του εαυτού, άρα συνείδησης ή καλυτέρευσης μ’ έναν τρόπο, ή γυμνής αλήθειας, μαζί με την εξωτερική γωνία αφήγησης που δημιουργεί αποστάσεις από τον αναγνώστη, ανάγει τον διάλογο μεταξύ του Κοέν (του ήρωα) και του χριστιανού συγγραφέα σε διάλογο ανάμεσα σ ένα συμβολικό ζευγάρι.

Στην Αντίληψη της Νέας γης (στρατόπεδα) παρατηρούμε ένα φαινόμενο. Το άμεσο σοκ αυτού του μη-τόπου, αυτή η έρημος του πόνου, αφήνει τους ανθρώπους δίχως γεωγραφικό προσανατολισμό. Μόνο τα μάτια και το σώμα των θυμάτων συνιστούν έναν σημειολογικό “τόπο”, όπου οι άνθρωποι μπορούν να συνδεθούν με την γη. Κι από εκεί με τους «άλλους» ανθρώπους εισχωρώντας στη μνήμη τους. Καμιά άλλη γη, άρα ρίζα, δεν επιβιώνει.

“Ο τρομερός καπνός της σάρκας σου
καίει τη μνήμη σ’ άδειες κάμαρες
με όλους τους παλιούς μας φόβους.
Μα η θλίψη αυτή δεν είναι πια δική σου.” (Καφταντζής)

Κι έτσι μόνο μπορεί να ανασυσταθεί η «άλλη γη» των στρατοπέδων στην μεταπολεμική περίοδο, ή τα όποια ψήγματα της, μέσα από ανθρώπων τραγικά ίχνη και θραύσματα:

“Τώρα που τα βήματα μας αντηχούν στους δρόμους
είναι μάταιο να παρατηρούμε πόσες πέτρες υπάρχουν
και να ψάχνουμε για τ’ αχνάρια
των παιδικών ποδιών πάνω στα χιόνια» (Ν. Κοκκαλίδου Ναχμία «Εκείνοι κι Εμείς») “Αλίμονο, πρέπει να το δεχτώ: Τα μάτια σου
εξατμίστηκαν στου κρεματορίου την φλόγα.
Σμίξαν με τους ατμούς άλλων ματιών,
που είχαν κάποτε πλανηθεί μες στ’ όνειρο.” (Γ. Θ. Βαφόπουλος «Άουσβιτς: Ελεγείο σε μια ξανθή κοτσίδα»).

Στο ποίημα του Τσανάκα που ακολουθεί ο άνθρωπος είναι ανίκανος να εκφράσει τα αισθήματα του με λέξεις και τα χέρια, μαζί με την απρόσωπη αφήγηση σε δεύτερο πρόσωπο, προσπαθούν να εκφράσουν το ανείπωτο που κανένα «πρόσωπο» δεν μπορεί να «σηκώσει», θυμίζοντας, έτσι, την περίφημη ρήση “όχι ποίηση μετά το Άουσβιτς”:

“Έτσι τους μιλάς,
πίσω από το συρματόπλεγμα, πάνω απ’ το χώμα΄
τα χέρια σου τραυλίζουν,
σαν να κλέβεις τις λέξεις
απ’ τον άνεμο

Σκεβρωμένος σαν αγέννητος,
άφωνο εξάρτημα φωνής στο
οροπέδιο της σιωπής, οι
απόντες σε διδάσκουν
ν’ αφουγκράζεσαι”. (Χ.Τσανάκας Προσκύνημα)

Γενικά υπάρχουν σύμβολα της φριχτής μοίρας (τρένα, νερά, μήτρα, θάνατος). Όλες οι σκηνές που αναφέρονται στις άμεσες εμπειρίες είναι σκηνές τοπικότητας (κι εκφράζονται με σύμβολα Εβραϊκής τοπικότητας όπως αστέρι, Τάλεθ κλπ) καθώς αυτή η μοίρα δεν θεωρείται ότι μπορεί να μεταφερθεί). Αλλά το υλικό μέσα από το οποίο οι συγγραφείς προσπαθούν να διαπραγματευτούν με αυτό που συνέβη (μνήμες, απομεινάρια κ.ά.) αποτελείται κυρίως από καθολικότητες, που εκφράζονται από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ζωής και ύπαρξης (μαλλιά, μάτια, καθρέφτες, μητέρα). Οι Εβραίοι, με τον τρόπο αυτόν, “χάνουν” το ιδιαίτερο πρόσωπο τους και αποκτούν (εξαιτίας όμως της ιδιαιτερότητας του προσώπου τους) το συμβολικό στάτους του αιώνια διωκόμενου.

Και γίνονται, γι’ ακόμη μια φορά, υπενθύμιση του όπου γης αγώνα κατά του φανατισμού και της χυδαιότερης κορωνίδας του, του ναζισμού.

Ελένη Καρασαββίδου

Jewish_museum_2

Το φωτογραφικό υλικό που εμφανίζεται σ’ αυτή τη σελίδα ανήκει στη Βικιπαιδεία και στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Αχειροποίητος

panagia-achiropiitos-big

Η Αχειροποίητος, ο μεγάλος ναός της Παναγίας, ιδρύθηκε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και λίγα μέτρα βορειότερα από τη μεγάλη Λεωφόρο της Βυζαντινής πόλης, περίπου στη συμβολή των σημερινών οδών Εγνατίας και Αγίας Σοφίας. Το κτίσμα ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με νάρθηκα και υπερώα, και απολήγει σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα στα ανατολικά. Ο ναός συνιστά μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, καθώς αποτελεί τη μοναδική παλαιοχριστιανική βασιλική που σώζεται σχεδόν στο αρχικό ύψος της. Ιδρύθηκε επάνω σε προγενέστερο συγκρότημα λουτρών των ρωμαϊκών χρόνων, ίχνη των οποίων διατηρούνται έως και σήμερα στο βόρειο κλίτος του ναού. Τα κλίτη του ναού χωρίζονται μεταξύ τους με δύο επάλληλες σειρές μαρμάρινων κιόνων, που επιστέφονται με περίτεχνα κορινθιακά κιονόκρανα. Το κεντρικό κλίτος υπερυψωνόταν και απέληγε σε τοίχο διάτρητο με παράθυρα, το λεγόμενο «φωταγωγό», ο οποίος δεν σώζεται σήμερα. Το ίδιο κλίτος επικοινωνεί με το νάρθηκα με φαρδύ τρίβηλο άνοιγμα, το οποίο διαμορφώνουν δύο κίονες από πράσινο θεσσαλικό μάρμαρο, ενώ μονά ανοίγματα διαμορφώνονται μεταξύ των πλαγίων κλιτών και του νάρθηκα.

Acheiropoiitos

Αχειροποίητος Παλαιοχριστιανική του 5ου αιώνα, Δ. άποψη
Αχειροποίητος Παλαιοχριστιανική του 5ου αιώνα, Δ. άποψη
Αχειροποίητος - Δυτική άποψη
Αχειροποίητος - Δυτική άποψη
Αχειροποίητος - καμάρα
Αχειροποίητος - καμάρα
Αχειροποιητος - Ρωμαϊκής περιόδου
Αχειροποιητος - Ρωμαϊκής περιόδου
Αχειροποιητος - εσωτερικό
Αχειροποιητος - εσωτερικό
Αχειροποιητος - Περίγυρος
Αχειροποιητος - Περίγυρος
Αχειροποιητος - Ανατολική άποψη
Αχειροποιητος - Ανατολική άποψη
Αχειροποιητος - Μια άλλη άποψη
Αχειροποιητος - Μια άλλη άποψη
Αχειροποιητος - Ταχυδρομικό δελτάριο των αρχών
Αχειροποιητος - Ταχυδρομικό δελτάριο των αρχών
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - κάτοψη σχεδίου
Αχειροποιητος - κάτοψη σχεδίου
Αχειροποιητος - ανατολική άποψη
Αχειροποιητος - ανατολική άποψη
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική
Αχειροποιητος - αρχιτεκτονική

Το μνημείο ιδρύθηκε στη δεκαετία 450-460, όπως μαρτυρούν τα χαράγματα σε ορισμένες από τις πλίνθους που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του, καθώς και μία ψηφιδωτή επιγραφή στο νότιο τόξο του τρίβηλου ανοίγματος προς το νάρθηκα. Στην ίδια περίοδο οδηγούν η τεχνοτροπία του πλούσιου γλυπτού διακόσμου από κωνσταντινουπολίτικα μάρμαρα, καθώς και τα εξαιρετικής τέχνης ψηφιδωτά, που σώζονται διάσπαρτα στο ναό και φέρουν θέματα με φυτικό, ζωικό και συμβολικό διάκοσμο.

Μετά την άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς το 1430, το μνημείο ήταν ο πρώτος ναός της Θεσσαλονίκης που μετατράπηκε σε τζαμί από τον κατακτητή σουλτάνο Μουράτ. Το 1912, μετά την απελευθέρωση της πόλης αποδόθηκε και πάλι στη χριστιανική λατρεία.

Μνήμες – αρχείο Κωνσταντίνου Νίγδελη

Περισσότερες πληροφορίες –

[vsw id=”D70d6IVAGrI” source=”youtube” width=”640″ height=”440″ autoplay=”yes”]


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Αψίδες Θεσσαλονίκης
    Ο Διοκλητιανός δύο χρόνια μετά την ανάρρησή του στο θρόνο της Ρώμης πήρε ως συνάρχοντα το Μαξιμιανό και επτά χρόνια αργότερα, στις 21 Μαΐου 293 το Γαλέριο και τον Κωνστάντιο το Χλωρό, ως Καίσαρες. Ο Κωνστάντιος ο Χλωρός είναι ο πατέρας του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Έτσι ιδρύθηκε η λεγόμενη Πρώτη Τετραρχία και η αυτοκρατορία μοιράστηκε σε τέσσερα τμήματα. Ο Γαλέριος ήταν διοικητής του τμήματος εκείνου στο οποίο συμπεριλαμβανόταν και η ελληνική χερσόνησος. Ως έδρα του είχε ορίσει το Σίρμιο της Πανονίας, τη σημερινή Μητροβίτσα στη Σερβία, αργότερα όμως προτίμησε τη Θεσσαλονίκη.
  2. Απελευθερωση της Θεσσαλονικης
    Στις 5 το πρωί της 26ης Οκτωβρίου ο Σεφίκ Πασάς επέστρεψε φέρνοντας την απάντηση του Ταχσίν Πασά, ο οποίος δεχόταν όλους τους όρους εκτός από την παράδοση του Καραμπουρνού και της διατήρησης υπό τα όπλα 5.000 ανδρών για τη προστασία των αόπλων αιχμαλώτων του.
  3. Αχειροποίητος
    Η Αχειροποίητος, ο μεγάλος ναός της Παναγίας, ιδρύθηκε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και λίγα μέτρα βορειότερα από τη μεγάλη Λεωφόρο της Βυζαντινής Θεσσαλονίκης, περίπου στη συμβολή των σημερινών οδών Εγνατίας και Αγίας Σοφίας. Το κτίσμα ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με νάρθηκα και υπερώα, και απολήγει σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα στα ανατολικά.
  4. Μπέη Χαμάμ
    Όπως μας πληροφορεί η κτητορική επιγραφή στα αραβικά επάνω από την είσοδό του χτίστηκε στα 1444 από τον Σουλτάνο Μουράτ Β΄, που ήταν γνωστός περισσότερο με τον τίτλο του Μπέη. Πρόκειται για το πρώτο οθωμανικό λουτρό που χτίστηκε στη Θεσσαλονίκη και το μεγαλύτερο που σώζεται σήμερα στην Ελλάδα.
  5. Μητρόπολη Θεσσαλονίκης
    Ο ναός του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά βασίζεται αρχιτεκτονικά στον βυζαντινό οκταγωνικό τύπο· παράλληλα, διαθέτει νεοκλασικά και νεορωμανικά μορφολογικά στοιχεία, ακολουθώντας την τάση του εκλεκτικισμού που χαρακτήριζε την αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης στον 19ο αιώνα. Ο κυρίως ναός έχει σχήμα εγγεγραμμένου ισοσκελούς σταυρού και καλύπτεται από μεγάλο τρούλο, ενώ τέσσερα ψηλά και ραδινά κωδωνοστάσια καταλαμβάνουν τις γωνίες του οικοδομήματος.
  6. Γυναίκα της Θεσσαλονίκης
    Για τη θέση της γυναίκας στο διάβα του χρόνου γνωρίζουμε αρκετά. Παρακολούθημα του ανδρός, βρίσκονταν σχεδόν πάντοτε στη μεγαλοπρέπεια της σκιάς του. Ή σχεδόν πάντοτε, εκτός από ορισμένες απειροελάχιστες χρονικές- ειδικές εξαιρέσεις, φωτεινές είναι αλήθεια, που και αυτές χαμήλωσαν υπό την πίεση της κυρίαρχης ιδεολογίας, που την ήθελε ως ανδράποδο.
  7. Τραμ
    Τα πρώτα ιππήλατα τραμ δρομολογήθηκαν το 1893 και ηλεκτροδοτήθηκαν το 1908. Στη μεγάλη τους ακμή οι τροχιόδρομοι κάλυπταν μεγάλο μέρος της πόλης, περίπου 25 χιλιομέτρων διαθέτοντας πάνω από 100 συνολικά βαγόνια.
  8. Ροτόντα
    Η Ροτόντα ανήκει στην κατηγορία των περίκεντρων κτισμάτων και οφείλει το όνομά της στο σχεδόν κυκλικό σχήμα της. Ιδρύθηκε γύρω στο 300 μ.Χ., πολύ κοντά στα ανατολικά τείχη της πόλης από το Ρωμαίο καίσαρα Γαλέριο, όταν αυτός επέλεξε τη Θεσσαλονίκη ως έδρα της διακυβέρνησής του. Το μνημείο ιδρύθηκε αρχικά ως ναός αφιερωμένος στο Δία ή στον Κάβειρο ή, σύμφωνα με μια λιγότερο πιθανή εκδοχή, προοριζόταν για μαυσωλείο του Γαλερίου.
  9. Η Θεσσαλονίκη κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο
    Η ολοκληρωμένη διαδρομή της Θεσσαλονίκης στον Β‘ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν έχει ακόμη αποτυπωθεί ιστοριογραφικά: Απαιτεί μια πολυπρισματική και ολόπλευρα τεκμηριωμένη ανίχνευση της πολιτικής, πολιτιστικής και καθημερινής ζωής στην πόλη. Ούτε και το ιστορικό μυθιστόρημα γι’ αυτήν την ζοφερή περίοδο (1940 – 1944) έχει γραφεί: Υπάρχουν μόνο αποσπασματικές αναφορές. Καταφεύγουμε λοιπόν σ’ ένα απάνθισμα αντλημένο από τα βιβλία και τα κείμενα που περιέχουν εικόνες, μαρτυρίες και πληροφορίες και πολλά ερεθίσματα για έρευνα, σχετικά με τη Θεσσαλονίκη κατά τον Β‘ Παγκόσμιο Πόλεμο.
  10. Κέντρο Ιστορίας Δήμου Συκεών
    Το Κέντρο Ιστορίας του Δήμου Συκεών άρχισε να λειτουργεί το Σεπτέμβριο του 2002, στεγαζόμενο σε ιδιόκτητο ισόγειο χώρο, που βρίσκεται επί της οδού Γρηγορίου Λαμπράκη 40-42. Σκοποί του: (α) Η έρευνα, η καταγραφή, η ανάλυση των ιστορικών δεδομένων και στοιχείων της περιοχής αρχικά και, κατ’ επέκταση, της ευρύτερης αργότερα. (β) Η έρευνα και η καταγραφή κάθε στοιχείου από τις «αλησμόνητες πατρίδες», τόπων καταγωγής των κατοίκων. (γ) Η «μεταλαμπάδευση» της γνώσης στη νέα γενιά.
  11. Καπετανίκιον Καλαμαριάς
    Στα τέλη του 12ου αιώνα, ιδιαίτερα μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους το 1204, προκύπτει από τα βυζαντινά έγγραφα μια σημαντική διοικητική μεταρρύθμιση που πολύ πιθανόν επήλθε επί Κομνηνών κατά τα έτη 1081-1180. Πριν τη μεταρρύθμιση αυτή, ο όρος «κατεπανίκιον» δήλωνε το μεγάλο θέμα[1], το οποίο διοικούσε ο «κατεπάνω», διοικητικός άρχοντας που στην ιεραρχική κλίμακα ήταν μετά το δούκα ( δουξ-κατεπάνω-στρατηγός).Με τη μεταρρύθμιση αυτή ο όρος «καπετανίκιον» δήλωνε πλέον μια μικρή διοικητική υποδιαίρεση του θέματος.
  12. Οι Νέοι κι ο Δρόμος τους
    Παίρνουμε ένα δρόμο… Πίσω μας σαλπίζουμε συναγερμό και καλούμε τους νέους, όλους τους νέους, που λαχταρούν για φως, για μια ψυχική και πνευματική ανάταση, να μας ακολουθήσουν στο δρόμο μας. Όσοι νοιώθουν να ξεχειλίζη μέσα τους ένα περίσσευμα νεανικής ζωής, όσοι με ψυχική λαχτάρα ερευνούν, όσοι μοχθούν πνευματικά, ας έλθουν μαζί μας, να σπάσωμε μαζί τους γρανίτες, να κυλίσωμε μαζί τους ογκόλιθους και ν’ ανοίξωμε διάπλατα το δρόμο προς το φως και την αλήθεια. Εμείς οι λίγοι, που πήραμε στους νεανικούς μας ώμους πρώτοι τα βάρη του αγώνα, εμείς που πρώτοι χαράξαμε αποφασιστικά το δρόμο μας, δε φράζουμε σε κανένα το πέρασμα....
  13. Θεσσαλονίκη... Η πυρκαγιά του 1917
    Ένα από τα κορυφαία γεγονότα της πόλης, στο διάβα του χρόνου, είναι η πυρκαγιά η οποία εκδηλώθηκε το απόγευμα της 5ης (18ης) Αυγούστου του 1917. Μα φωτιά που ξεκίνησε στο βορειοδυτικό άκρο της και πιο συγκεκριμένα έξω από τη σημερνή παλαιά λαχαναγορά, στην πλατεία Χορ-χορ… και η οποία σε διάστημα μόλις 30 ωρών κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της...
  14. Η Θεσσαλονίκη τότε...Λεύκωμα
    Όπως στα τότε…Ρωμιούς και Τούρκους μαζί… Όπως στα χθες… Αρμένιους μα και Εβραίους κοντά της… Όλους ένα πράγμα, σιμά της…Γιατί λάτρεψε και λατρεύτηκε παθιασμένα. Πολυάνθρωπη, περιμάζεψε στη θερμή αγκαλιά της τους ανθρώπους κάθε φάρας, φυλής, πατρίδας. Χωνευτήρι ψυχών… Άγγλοι, Γάλλοι, Πορτογάλοι, ολίγοι Ιταλοί, μα και μπόλικοι Εβραίοι και κάπου στη μέση, ανάμεσα, οι Ρωμιοί. Κι όλοι αδελφωμένοι κάτω από το αραχνοΰφαντο πέπλο του κορμιού της, πιστοί με όρκους υποταγής στην ύπαρξή της…
  15. Οι Ζηλωτές της Θεσσαλονίκης
    Η Σύνοδος των Εκκλησιών στη γαλλική πόλη Λυών το 1274, αντί να φέρει θρησκευτική συνένωση Ανατολής και Δύσης επέφερε την ουσιαστική διαίρεση στις τάξεις του κλήρου και του λαού του Βυζαντίου. Ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Παλαιολόγος και οι περί αυτόν πίστευαν στην ένωση, την υποστήριζαν και εργάστηκαν για την υλοποίησή της. Αντίθετα, το μεγαλύτερο μέρος του κλήρου τάχτηκε εναντίον της και, υποκινώντας κατάλληλα και το λαό, την καταπολέμησε με πείσμα.
  16. Περίπατοι Κληρονομιάς
    Το βιβλίο "Περίπατοι Κληρονομιάς στη Θεσσαλονίκη" αποτελεί μία συνεργασία του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης και του παραρτήματος Θεσσαλονίκης της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού. Πρόκειται για έναν οδηγό πόλεως για τη Θεσσαλονίκη στον οποίο προτείνονται συγκεκριμένες διαδρομές ιστορικού ενδιαφέροντος για την πόλη. Στις προτεινόμενες διαδρομές, οι οποίες αποτυπώνονται και σε κατατοπιστικούς χάρτες της Εθνικής Χαρτοθήκης, περιγράφονται διεξοδικά, με κατατοπιστικά κείμενα, όλα τα μνημεία, οι αρχαιολογικοί χώροι και τα αξιοθέατα που περιβλαμβάνονται.
  17. Καλαμαριά 1927-1960
    Το φωτογραφικό αυτό υλικό ελήφθη από το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς και το οποίο βρίσκεται επί της οδού Ανδρέα Παπανδρέου 29Α στον Άγιο Ιωάννη. Ευχαριστούμε τους υπευθύνους του Ιστορικού Αρχείου για τη συνεργασία και τιμή που μας κάνουν να παραχωρήσουν τέτοιες σπάνιες φωτογραφίες που απεικονίζουν την Καλαμαριά μερικών αξέχαστων δεκαετιών.
  18. Προέλευση του Μωμόγερου
    Κανείς δεν γνωρίζει την ακριβή χρονολογική γέννηση του θεατρικού δρώμενου Μωμόγερος. Πιθανολογείται όμως ότι προήλθε από τον 6ο αι. π.Χ., από τις γιορτές των Μεγάλων Διονυσίων, που διεξάγονταν με τη μεγαλύτερη λαμπρότητα, προς τιμή του θεού Διόνυσου, του θεού του κρασιού και της ευθυμίας. Η διονυσιακή θρησκεία είναι συνδυασμένη με το κρασί και το χορό και στη διάρκεια των τελετών αυτών ψελνόταν από χορωδίες, με τη συνοδεία αυλών, ο διθύραμβος, το λατρευτικό τραγούδι του Διόνυσου.