Η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας

Νεοϊπποκρατική Ιατρική – Η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας

Εισαγωγή

Η Νεοϊπποκρατική Ιατρική αποτελεί μια σύγχρονη συμβολή στην Ιατρική επιστήμη. Βασίζεται σε παρατηρήσεις που έγιναν εκ μέρους του Ιπποκράτη ή σε άλλες παρατηρήσεις που όμως έχουν πρακτικό ενδιαφέρον για την υγεία μας και που εξηγούνται ή στηρίζονται σε σύγχρονα ιατρικά ερευνητικά δεδομένα κυρίως της φυσιοπαθολογίας.

Στην ιατρική υπάρχουν πολλά δεδομένα, τα οποία θεωρούνται βασικές γνώσεις ή γνώσεις από παράδοση αλλά δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε ακόμα με τα γνωστά παθοφυσιολογικά δεδομένα, όπως είναι: «πόσα γεύματα πρέπει να έχουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας;» ή «οι πόνοι χαμηλά στην πλάτη γιατί παραμένουν χρονίως σε ένα μεγάλο ποσοστό σε φυσιολογικά άτομα;» ή «μπορούμε να αποφύγουμε την εκφύλιση του αμφιβληστροειδούς που γίνεται με την πάροδο του χρόνου;». Παρακάτω, γίνεται προσπάθεια να συζητήσουμε και να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στις παραπάνω ή και σε άλλες ερωτήσεις που ίσως θεωρηθούν χρήσιμες. Οπωσδήποτε οι απαντήσεις και οι συστάσεις αυτές είναι ακίνδυνες, απλές και δε χρησιμοποιούν φαρμακευτική αγωγή και μπορεί να εφαρμόζονται από τους ενδιαφερομένους.

Η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας

Η τριχοειδική κυκλοφορία του οφθαλμού είναι ιδιαίτερα πλούσια (Εικ. 1). Αναφέρεται όμως πως η τριχοειδική κυκλοφορία του κερατοειδούς των ηλικιωμένων είναι πολύ φτωχότερη από εκείνη των νεαρών ατόμων. Η τριχοειδοσκόπηση που γίνεται με ένα σύνηθες μικροσκόπιο και πλάγιο φωτισμό έδειξε ότι ο αμφιβληστροειδής των ηλικιωμένων περιλαμβάνει ανώμαλα λεπτά αρτηριόλια, σκωλιά, που διαιρούνται σε πολλά πλατιά τριχοειδή, τα οποία απολήγουν απότομα όπως κόβεις με πέλεκυ ένα ξύλο. Τα φλεβίδια είναι επίσης διευρυμένα, εσπειραμένα και ιδιαίτερα κυανωτικά. Παρατηρούνται πολλά σταγονίδια λίπους [1]. Continue reading “Η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας”

Ενδοσωματική γονιμοποίηση

Νεοϊπποκρατική Ιατρική – Ενδοσωματική γονιμοποίηση

Εισαγωγή

Η Νεοϊπποκρατική Ιατρική αποτελεί μια σύγχρονη συμβολή στην Ιατρική επιστήμη. Βασίζεται σε παρατηρήσεις που έγιναν εκ μέρους του Ιπποκράτη ή σε άλλες παρατηρήσεις που όμως έχουν πρακτικό ενδιαφέρον για την υγεία μας και που εξηγούνται ή στηρίζονται σε σύγχρονα ιατρικά ερευνητικά δεδομένα κυρίως της φυσιοπαθολογίας.

Στην ιατρική υπάρχουν πολλά δεδομένα, τα οποία θεωρούνται βασικές γνώσεις ή γνώσεις από παράδοση αλλά δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε ακόμα με τα γνωστά παθοφυσιολογικά δεδομένα, όπως είναι: «πόσα γεύματα πρέπει να έχουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας;» ή «οι πόνοι χαμηλά στην πλάτη γιατί παραμένουν χρονίως σε ένα μεγάλο ποσοστό σε φυσιολογικά άτομα;» ή «μπορούμε να αποφύγουμε την εκφύλιση του αμφιβληστροειδούς που γίνεται με την πάροδο του χρόνου;». Παρακάτω, γίνεται προσπάθεια να συζητήσουμε και να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στις παραπάνω ή και σε άλλες ερωτήσεις που ίσως θεωρηθούν χρήσιμες. Οπωσδήποτε οι απαντήσεις και οι συστάσεις αυτές είναι ακίνδυνες, απλές και δε χρησιμοποιούν φαρμακευτική αγωγή και μπορεί να εφαρμόζονται από τους ενδιαφερομένους.

Ενδοσωματική γονιμοποίηση και κυκλικός ρυθμός ορμονών

Η ενδοσωματική γονιμοποίηση (ΕΣΓ) παρόλο ότι αποτελεί τη μόνη φυσιολογική και το καλύτερο είδος γονιμοποίησης, δεν είναι δυνατή πολλές φορές μεταξύ των ζευγαριών. Υπάρχουν μαγικές συμβουλές που δίνουν πολλοί για την επίτευξη της ΕΣΓ. Πληροφορηθήκαμε ότι σε κάποια ορεινή κωμόπολη εκτός Ελλάδας υπήρχε μεγάλη γονιμότητα και τα ζευγάρια συχνά γεννούσαν μέχρι και 10 παιδιά. Επισκέπτες της κωμόπολης αυτής μας είπαν ότι τα ζευγάρια πριν έρθουν σε σεξουαλική επαφή ξυπνούσαν περίπου στις 06.30πμ, έπαιρναν ένα λουτρό καθαριότητας και ακολουθούσε η σεξουαλική επαφή κατά τις 07.00-07.30πμ. Continue reading “Ενδοσωματική γονιμοποίηση”

Χαμηλή Oσφυαλγία

Νεοϊπποκρατική Ιατρική – Χαμηλή Οσφυαλγία

Εισαγωγή

Η Νεοϊπποκρατική Ιατρική αποτελεί μια σύγχρονη συμβολή στην Ιατρική επιστήμη. Βασίζεται σε παρατηρήσεις που έγιναν εκ μέρους του Ιπποκράτη ή σε άλλες παρατηρήσεις που όμως έχουν πρακτικό ενδιαφέρον για την υγεία μας και που εξηγούνται ή στηρίζονται σε σύγχρονα ιατρικά ερευνητικά δεδομένα κυρίως της φυσιοπαθολογίας.

Στην ιατρική υπάρχουν πολλά δεδομένα, τα οποία θεωρούνται βασικές γνώσεις ή γνώσεις από παράδοση αλλά δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε ακόμα με τα γνωστά παθοφυσιολογικά δεδομένα, όπως είναι: «πόσα γεύματα πρέπει να έχουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας;» ή «οι πόνοι χαμηλά στην πλάτη γιατί παραμένουν χρονίως σε ένα μεγάλο ποσοστό σε φυσιολογικά άτομα;» ή «μπορούμε να αποφύγουμε την εκφύλιση του αμφιβληστροειδούς που γίνεται με την πάροδο του χρόνου;». Παρακάτω, γίνεται προσπάθεια να συζητήσουμε και να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στις παραπάνω ή και σε άλλες ερωτήσεις που ίσως θεωρηθούν χρήσιμες. Οπωσδήποτε οι απαντήσεις και οι συστάσεις αυτές είναι ακίνδυνες, απλές και δε χρησιμοποιούν φαρμακευτική αγωγή και μπορεί να εφαρμόζονται από τους ενδιαφερομένους.

Χαμηλή οσφυαλγία

Οι μέχρι σήμερα γνώσεις μας περί της εμφάνισης και της θεραπείας της χαμηλής οσφυαλγίας (ΧΟ) περιγράφονται και αξιολογούνται παρακάτω.

Σε κάθε βιομηχανοποιημένη κοινωνία, η ΧΟ είναι ιδιαίτερα συχνή και προκαλεί περισσότερο φανερές εκδηλώσεις στους εργαζόμενους. Η ΧΟ αποτελεί μείζων διεθνές πρόβλημα υγείας που προσβάλλει το 80%-85% όλων των ανθρώπων, περισσότερο άτομα ηλικίας 45-64 ετών [2]. Η συστηματική φυσιοθεραπεία επί μακρόν (επί μήνες) μπορεί να επιφέρει καλά αποτελέσματα [1]. Παρά ταύτα ο πόνος παραμένει ως χρόνιος σε περίπου 23% των ανθρώπων ενώ το 11%-12% παρουσιάζει εξ αυτού κάποια αναπηρία. Δε γνωρίζουμε τον ακριβή μηχανισμό με τον οποίον δρουν οι διάφορες θεραπείες. Συστήνεται να αποφεύγεται στην αρχή τόσο η χειρουργική θεραπεία όσο και η υπερβολική θεραπεία με οποιοδήποτε ιατρικό ή παραϊατρικό τρόπο. Συστήνεται αρχικά η άσκηση, όπως θα δούμε παρακάτω.

Continue reading “Χαμηλή Oσφυαλγία”

Κυκλοφοριακό Σύστημα

Νεοϊπποκρατική Ιατρική – Κυκλοφοριακό Σύστημα

Εισαγωγή

Η Νεοϊπποκρατική Ιατρική αποτελεί μια σύγχρονη συμβολή στην Ιατρική επιστήμη. Βασίζεται σε παρατηρήσεις που έγιναν εκ μέρους του Ιπποκράτη ή σε άλλες παρατηρήσεις που όμως έχουν πρακτικό ενδιαφέρον για την υγεία μας και που εξηγούνται ή στηρίζονται σε σύγχρονα ιατρικά ερευνητικά δεδομένα κυρίως της φυσιοπαθολογίας.

Στην ιατρική υπάρχουν πολλά δεδομένα, τα οποία θεωρούνται βασικές γνώσεις ή γνώσεις από παράδοση αλλά δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε ακόμα με τα γνωστά παθοφυσιολογικά δεδομένα, όπως είναι: «πόσα γεύματα πρέπει να έχουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας;» ή «οι πόνοι χαμηλά στην πλάτη γιατί παραμένουν χρονίως σε ένα μεγάλο ποσοστό σε φυσιολογικά άτομα;» ή «μπορούμε να αποφύγουμε την εκφύλιση του αμφιβληστροειδούς που γίνεται με την πάροδο του χρόνου;». Παρακάτω, γίνεται προσπάθεια να συζητήσουμε και να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στις παραπάνω ή και σε άλλες ερωτήσεις που ίσως θεωρηθούν χρήσιμες. Οπωσδήποτε οι απαντήσεις και οι συστάσεις αυτές είναι ακίνδυνες, απλές και δε χρησιμοποιούν φαρμακευτική αγωγή και μπορεί να εφαρμόζονται από τους ενδιαφερομένους.

Κυκλοφορικό σύστημα

Όπως γνωρίζουμε, η εισπνοή αποτελεί μια ενεργητική διαδικασία, η οποία προσφέρει στο σώμα μας οξυγόνο ενώ η εκπνοή είναι κατά βάση παθητική και αποδίδει διοξείδιο του άνθρακα. Το διάφραγμα, οι αναπνευστικοί μύες και η θετική-αρνητική πίεση που εξασκείται με την εισπνοή και εκπνοή εντός των πνευμόνων συμβάλλουν στην ανταλλαγή του οξυγόνου με το διοξείδιο του άνθρακα, έτσι ώστε τα ζωτικά όργανα του σώματος, όπως είναι η καρδιά και ο εγκέφαλος, να λαμβάνουν και να χρησιμοποιούν το απαραίτητο οξυγόνο.

Continue reading “Κυκλοφοριακό Σύστημα”

Πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια ιατρική φροντίδα

Ευθύς αμέσως να δηλώσουμε πως υπάρχει σχεδόν πλήρης ανυπαρξία βιβλιογραφικών αναφορών, αλλά και σημαντικότατη έλλειψη σχετικών μαρτυριών. Απλά να τονίσουμε πως σε μερικές από δαύτες υπάρχουν ψήγματα πληροφοριών τα οποία, σε συνδυασμό με διάφορα γεγονότα, μπορούν να μας οδηγήσουν σε ασφαλή συμπεράσματα και σε αυτόν τον τομέα.

Και κατά συνέπεια μετά βεβαιότητας να υποστηρίξουμε πως υπήρχε εκεί και τότε, έστω και σε υποδιέστερη μορφή και λειτουργία, ιατρική φροντίδα πρώτου και δεύτερου βαθμού.

Πως ναι μεν υπήρχαν τα γραφικά, τα παράξενα, τα δεισιδαιμονικά, όπως παντού φυσικά, αλλά ταυτόχρονα παράλληλα λειτουργούσε και η ορθόδοξη ιατρική επιστήμη. Με μια πληθώρα εκπροσώπων κόντρα σε αντιλήψεις, νοοτροπίες, μεθοδεύσεις οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις υπερτερούσαν.

Παρουσιάζουμε λοιπόν τα στοιχεία πάνω στα οποία στηριχθήκαμε για τα συμπεράσματα μας.

α-Στο σχετικό κεφάλαιο, περί του νομικού καθεστώτος για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας καταγράψαμε, σε γενικές γραμμές, πως εκτός από τις κατευθύνσεις της Κεντρικής Διοίκησης, σημαντικότατος ήταν και ο ρόλος του Βαλή, στην αρμοδιότητα του οποίου υπαγότανε μεταξύ των άλλων και τοπικά θέματα υγείας των κατοίκων της νομαρχίας του.[1]

Συνεπικουρούμενος πάντοτε φυσικά υπό ενός «Ανωτάτου Υγειονομικού Συμβουλίου» που μέλη του μεταξύ των άλλων ήταν και οι εκάστοτε μουτεσαρίφηδες (έπαρχοι) και μερικοί μουδίρηδες (δήμαρχοι).

Με την Αρχή να έχει επιφορτισθεί με πολλά θέματα όπως:

  • Δημόσιας Υγείας.
  • επίβλεψης των ιατρών, των φαρμακοποιών, των νοσοκομείων.
  • λήψης μέτρων σε περιπτώσεις επιδημίας.
  • διευθέτηση των αδικημάτων περί την ιατρική.

-Αναφέραμε επίσης πως για να εργαστεί κανείς ως γιατρός στην Οθωμανική αυτοκρατορία θα έπρεπε απαραίτητα να είναι κάτοχος διπλώματος της Ιατρικής Σχολής ή κάτοχος ιατρικής σχολής ξένου πανεπιστημίου αλλά και κάτοχος σχετικής άδειας επαγγέλματος που αποδείκνυε του λόγου του αληθές.

-Πως για να μπορέσει κάποιος να ασκήσει την ειδικότητα του χειρούργου, θα έπρεπε, εκτός των παραπάνω, να έχει θεωρήσει οπωσδήποτε το δίπλωμά του στην αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή.

-Πως οι γιατροί και οι μαίες δεν θα έπρεπε να δίδουν στους ασθενείς δικά τους παρασκευάσματα (φάρμακα), εκτός κι αν στην περιοχή εξάσκησης του επαγγέλματός τους ή προσφοράς υπηρεσιών τους, δεν υπήρχε φαρμακείο.

β– Στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας, εκτός των περίπου εκατό μικρών κοινοτήτων, πολλές εκ των οποίων αναφέρθησαν στην παρούσα μελέτη, είχαμε και μερικά πολυπληθή αστικά κέντρα όπως:[2]

Το Ικόνιο (Κόνια), για παράδειγμα, με 45.000 κατοίκους και με 2500 περίπου χριστιανικό πληθυσμό, η πόλη της Νίγδης (Νίγδε) με 17.000 κατοίκους και με 1500 ορθοδόξους, η Νεάπολη (Νεβσεχίρ) με περίπου 17.000 κατοίκους εκ των οποίων 9.000 χριστιανοί ορθόδοξοι, η Καισάρεια (Καϊσεριέ- Μάζακα) με πάνω από 45.000 πληθυσμό κλπ

γ- Βασική υποχρέωση των εκλεγμένων δημογεροντιών όλων των κοινοτήτων ήταν, μεταξύ των άλλων, και η προσπάθεια κάλυψης της υγειονομικής προστασίας των μελών της. Κυρίως με την πρόσληψη επιστήμονα ιατρού ως κοινοτικού, αμειβόμενου τόσο από το δημόσιο ταμείο, όσο και από τις κατά καιρούς κατ’ οίκον επισκέψεις.

Με βασική του υποχρέωση να είναι η κάλυψη του πληθυσμού καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, το στήσιμο του κοινοτικού ιατρείου πλήρως εξοπλισμένου με όλα τα σχετικά, μικροεργαλεία, ιδιοπαρασκευάσματα κλπ. [3]

Άρα πρωτοβάθμια υγειονομική περίθαλψη…

δ- Από την αυτοβιογραφία του Πέτρου Καρφόπουλου, δασκάλου της κοινότητος Μαλακοπής, η οποία δημοσιεύθηκε στο εξαιρετικό πόνημα της Ελένης Τζούτζια προκύπτουν:

  • πως υπήρχαν υγειονομικές αρχές υψηλού επιπέδου και αρμοδιοτήτων τόσο στη Νίγδη όσο και στην Καισάρεια.
  • πως επιλαμβάνονταν διαφόρων καταγγελιών που αφορούσαν την αντιποίηση του ιατρικού και φαρμακευτικού επαγγέλματος.[4]

Οι οποίες επιπλέον άμεσα επιλήφθηκαν στις κατά καιρούς έκτακτες περιπτώσεις επιδημιών που άφησαν εκατόμβες θυμάτων και δυστυχία στον πληθυσμό.

Φυσικά μιλάμε κυρίως στην κατά το Μάιο του 1890 «ενσκήψασα επιδημία (κιργάν ιλατή) διφθερίτιδος», στον τυφοειδή πυρετό του 1915, στη φυματιώδη μηνιγγίτιδα του 1919, στο λιμό του 1873…[5] και την επιδρομή ακρίδας το 1914…[6]

Το πώς είναι γνωστό και αυτό.

Με την παροχή ιατρικών συμβουλών, επιστράτευση του πληθυσμού για «εθελοντική» εργασία συνεχούς καθαριότητας, το κλείσιμο το καταστημάτων για ορισμένο χρονικό διάστημα, των σχολείων φυσικά, τη μεταφορά των χρειωδών από τα αστικά κέντρα.

Και ιδιαίτερα με κυριότερα μέτρα τα:

  • Καραντίνα στην οικία του πάσχοντος…
  • Το ασβέστωμα (σουβαμά) όλων των σπιτιών…
  • Τη γενική καθαριότητα που περιελάμβανε δρόμους, την υποχρέωση του καθενός ιδιοκτήτη να καθαρίζει μπροστά στο σπίτι του…την απαγόρευση «να χύνει» κανείς τα βρόμικα νερά της κουζίνας, του μπάνιου κλπ έξω από το σπίτι…
  • Άμεση και υγειονομική ταφή (ντερή) των νεκρών…

ε- Από τις υπάρχουσες μαρτυρίες φαίνεται πως στις εξαιρετικά δύσκολες περιπτώσεις, μετά την εξάντληση όλων των γνωστών θεραπειών αλλά και δήλωση αδυναμίας από πλευράς του θεράποντος ιατρού για περαιτέρω προσφορά των υπηρεσιών του, «φόρτωναν σε κάρο τον ασθενή και τον πήγαιναν στην πόλη…».

Το πού ή και τα λοιπά στοιχεία μάς είναι σχετικά άγνωστα, λόγω φυσικά της ελλείψεως βιβλιογραφικών αναφορών ή και των ασαφών μαρτυριών.

«…ο πατέρας μου ήταν τεκνεφέζ (ασθματικός) αλλά έπαθε μεγάλο μπασκά γιαρά (τραύμα) από μαχαίρι σα καργιά (κοιλιά) και με πολύ καν (αίμα) τον πήγαν στο νοσοκομείο στο Καϊσερί (Καισάρεια)…

Άκουσα πως τον βάλανε στον ντον(πάγο)…Έκατσε πολλές γκιουνέρ (μέρες)… Όταν ήρτε ήταν γεμάτο ζαϊφλήκ (αδυναμία)…»[7]

στ– Πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας μορφής ιατροφαρμακευτική περίθαλψη παρεχότανε από τις μονάδες του στρατού που, όπως ήταν φυσικό, τύχανε άμεσης χρηματοδότησης και υψηλού ενδιαφέροντος.

Εξάλλου στο διάβα του χρόνου και το γνωρίζουμε αυτό, η περιοχή ήτανε πάντοτε ιδιαίτερου ενδιαφέροντος από την Υψηλή Πύλη και τους άμεσα υπευθύνους για τις στρατιωτικές δυνάμεις. Οι οποίοι προφανώς σύμφωνα με τις πληροφορίες μας επέδειξαν το ενδιαφέρον τους και σε αυτό τον τομέα στην περιοχή, δημιουργώντας ένα από τα πολλά στρατιωτικά νοσοκομεία με έδρα τη Νίγδη.[8]

Παρατήρηση

Ουσιαστικά τα πρώτα νοσοκομεία υπό τη σημερινή μορφή και τους στόχους ιδρύθηκαν προς το τέλος του 18ου αιώνα και εκείνα σχεδόν μόνο στις μεγαλουπόλεις.

Παρόλα αυτά είναι γνωστό, από την εκκλησιαστική ιστορία, πως ο Μέγας Βασίλειος τον 4ο αι. ήταν ο πρώτος που ίδρυσε νοσοκομείο, το οργάνωσε και παρείχε νοσηλευτικές φροντίδες δευτέρου βαθμού. Γνωστό ήταν επίσης και το «Νοσοκομείο των ναυτών» του μοναστηρίου του Αγίου Σάββα της Αλεξάνδρειας τον 16ο αι.


[1] Σέμπη Ζωή,  ό.π , σ. 30, «Ο βαλής ήταν υπεύθυνος για τη δημιουργία, οργάνωση και διοίκηση των κοινωφελών ιδρυμάτων…»

[2] Ιωάννης ΚάλφογλουςΙστορική Γεωγραφία της Μικρασιατικής Χερσονήσου, σ. 136

[3] Ελ. Τζούτζια,  ό.π., Θανάσης Κωστάκης,  ό.π., Λάζαρος Ευπραξιάδης,  ό.π., Γεώργιος . Μαυροχαλυβίδης ό.π.

[4] Ελ Τζούτζια, ό.π., σ. 183,  «Οι αντιφερόμενοι διαψευσθέντες εις τας περί απολύσεώς μου ελπίδας των προέβησαν δια των οργάνων των εις καταγγελίας προς μεν τας αστυνομικάς αρχάς Νέβσεχίρ ότι είχον επιλήψιμα βιβλία και έγγραφα, προς δε το Στρατολογικόν γραφείον ότι τυγχάνων στρατεύσιμος περιφέρομαι ελεύθερος με πλαστήν ταυτότητα (νοφούσι) και προς δε τας Υγειονομικάς Αρχάς Νίγδης, ότι επαγγέλλομαι τον ιατρόν και πωλώ φάρμακα…

Την δε περί τας υγειονομικάς αρχάς καταγγελίαν εγκαίρως έφερεν εις γνώσιν μου ο τυχαίως ευρεθείς εν τοις γραφείοις του Υγειονομείου…

Ότε δε μετά τινάς ημέρας διμελής Επιτροπή εξ ενός ιατρού και ενός φαρμακοποιού αφίκετο εις Μαλακοπήν και διενήργησε αιφνιδιαστικήν έρευναν εις την κατοικίαν μου ουδέν φυσικά εύρεν, τα δε περί της ιατρικής εξασκήσεως απέδειξα αβάσιμα και αστήρικτα, αφού ουδείς ηδύνατο να μαρτυρήση ότι εχρηματιζόμην επαγγελόμενος ιατρόν»

[5] Λάζαρος Ευπραξιάδης,  ό.π., σ. 56,  «…συνέβησαν μεγάλες ανομβρίες και τρομακτικές παγωνιές με αποτέλεσμα να καταστραφούν όλα τα σπαρτά και όλη  παραγωγή σε βαθμό που άνθρωποι και ζώα να στερηθούν τα πάντα για τη συντήρησή τους…η γη δε βλάστησε χορτάρι…οι άνθρωποι πέθαιναν στους δρόμους και τα ζώα στους στάβλους…»

[6] Ό.π., σ. 184,  «Την 17η Μαΐου του 14 βλέπανε με απορία σύννεφα από μαύρες ακρίδες να καλύπτουν τον ουρανό, να εφορμούν επάνω σε κάθε πράσινο και να ροκανίζουν κάθε τι που βρίσκανε στο διάβα τους πάνω στα δένδρα και στον κάμπο…με το φόβο να φτάνει στα όρια του τρόμου…» και Ελ. Τζιούτζια,  ό.π , σ. 184

[7] Μαρτυρία  Πατμάνογλου Σοφίας,ό.π.

[8] Κουρουπού Μ- Μπαλτά Ευγγελία, ό.π., σ. 67, «Απόδειξη για την εισφορά των κατοίκων της συνοικίας Σαρμουτσακλί οι οποίοι παρέδωσαν στην Επιτροπή Εθνικής Αμύνης στρώμα, πάπλωμα σεντόνι και μαξιλάρι για το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Νίγδης ( οσμανλίδικα) Έτος 1332 (1916)»

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης

 

Προληπτική ιατρική, συμβουλές

Προληπτική ιατρική…συμβουλές υγιεινής[1] !

Κάτι ήξερε ο Φαρασόπουλος και είχε απόλυτο δίκαιο όταν έλεγε πως «…ερωτήσατε, εξετάσατε, ίνα πεισθήτε. Ουδεμία συνοικία, ουδεμία γωνιά γης υπάρχει, ένθα να μη παρουσιασθώσι τουλάχιστον δυο ή τρεις ιατροί, αυθωρεί βλαστάνουσιν ως οι μύκητες.

Πας ανήρ και πάσα γυνή εκάστης ηλικίας, μάλιστα δε της προβεβηκυίας, προβαίνουσιν ως εξοχότητες, ως διπλωματούχοι και ως καθηγηταί τών νοσοκομείων, με εν απεστηθισμένον πανάκειόν των και ουδέν μέλει αυτοίς αν Πλούτων πλουτεί με την πλουσίαν συγκομιδήν των δωρεάν αποστελλομένων παρ’ αυτών…».

Το γιατί γνωστό σε όλους, μικρούς τε και μεγάλους.

Ιδιαίτερα μάλιστα σε εκείνους που είχαν, έχουν και θα έχουν την τύχη να βρεθούν με άλλους συνασθενείς τους στους προθαλάμους των ιατρείων.

Καλοσυνάτες μορφές που πάντοτε ενδιαφέρονται για σε…σου προτείνουν θεραπείες ή τρόπους…ευγενικά, εμπιστευτικά, και επιτακτικά! Διότι ξέρουν!…και πολλά μάλιστα, εκτός από το δικό τους το πρόβλημα…

Έτσι, συγγραφική αδεία, σε τούτο το κεφάλαιο θα αναφερθούμε στις ιδιαίτερες συμβουλές, εκεί και τότε, που αφορούσαν την προληπτική ιατρική ή καλύτερα τους κανόνες πρόληψης των ασθενειών…

Σε ορισμένα πρέπει…για μια σωστή υγιεινή ζωή…Διότι χωρίς αυτήν το κακό θα ερχότανε.

Όπως τα ακούσαμε μα και όπως τα διαβάσαμε.

Λοιπόν:

  • Όταν είσαι κακοστόμαχος και δεν χωνεύεις εύκολα, αν θέλεις να κοιμηθείς θα πρέπει να μην είσαι ξαπλωμένος αλλά «να είναι το κεφαλ’ σα σε θρόνο, δηλαδή όρθια…και ο ύπνος να είναι λίγος μέχρι να χωνευτούν οι τροφές…»
  • Με φορτωμένο το στομάχι όταν πας να κοιμηθείς να μη στριφογυρίζεις στο κρεβάτι γιατί υπάρχει κίνδυνος να πάθει ζημιά το στομάχι. Επίσης όχι ανάσκελα γιατί έτσι εμποδίζεται ο ανασασμός (ανάσα).
  • Όταν υπάρχει πέτρα ο καλύτερος ύπνος είναι ανάσκελα.
  • Όταν πονούν τα μάτια ή και σε οποιοδήποτε πρόβλημά τους δεν πρέπει να κοιμάται κανείς μπρούμυτα…
  • Ο άμετρος ύπνος φέρνει παραλυσία (μαϊμένους= μαγεμένος, μάλλον στην κοσμάρα σου).
  • Η οκνηρία βλάπτει σημαντικά το σώμα του ανθρώπου, αφανίζει τη δύναμη, σβήνει την έμφυτη θέρμη, παχαίνει το κορμί, γεννιούνται «χυμοί ;» κακοί..
  • Η άμετρη αγρυπνία φέρνει πολλή θέρμη στο μυαλό, κάνει το πρόσωπο άσχημο και αδύνατο και «αχαμνίζει-αδυνατίζει» τη δύναμη.
  • Από την πολυφαγία «απόθανον πολλοί άωρον θάνατον…διότι σε αυτάς τας περιπτώσεις είναι ώσπερ να φορτώσης ένα ονάριον περισσότερον από όσο δύναται να σηκώση…»
  • Εάν ποθείς την υγεία σου να φυλάγεσαι από τα βλαβερά και κακοχώνευτα, να τρως λειψό ψωμί, τυρί παλιό, σκόρδα, κρεμμύδια.
  • Το θέρος πρέπει κανείς να τρώει λίγο και να πίνει περισσότερο.
  • Το πιοτί βλάπτει το μυαλό και τα νεύρα και συνεπώς παθαίνει εύκολα αποπληξία, παραλυσία, σπασίματα, αυξάνει το σπέρμα (μάλλον γενετήσιο ένστικτο), παρακινεί στην πορνεία (οι γυναίκες για να φυλάγουν την τιμή τους και να μην την προδίδουν να μην πίνουν)
  • Όταν τρως σκόρδα και κρεμμύδια να μην πίνεις ρακί γιατί θα σου κάψει το στομάχι (φωτιά στη φωτιά).
  • Όταν πάσχεις από χολή και το αίμα σου δεν είναι καθαρό(;) να μην τρως πολλά γλυκά δηλαδή ζάχαρη, μέλια, λάδια, καρύδια, αλλά ξυνά.
  • Οι δυσκολοχώνευτες τροφές βαραίνουν το στομάχι, ανεβάζουν τους καπνούς του μυαλού (ζάλες-σκοτοδίνες), χοντραίνουν το αίμα, φθείρουν το στομάχι και πληγιάζουν.

Αλλά και:

  1. Θεμέλιον της υγείας, όπως και βάσις της ευπρέπειας και της καλλονής, είνε η καθαριότης…
  2. Σώμα το οποίον διατηρείται καθαρόν, αναπνέει καθαρόν αέρα, δυσκολώτατα προσβάλλεται από ασθενείας…
  3. Εν λουτρόν χλιαρόν καθαριότητος είνε απαραίτητον τουλάχιστον κάθε εβδομάδα…

    Παρατήρηση
    Βεβαίως οι λόγιοι γράφανε αλλά… «για λουτρό καθαριότητας δεν μπορεί να γίνει λόγος γιατί ήταν άγνωστο. Το πρωινό πλύσιμο του σώματος τον χειμώνα γινόταν αρκετά πρόχειρα γιατί το νερό ήταν κρύο. Πλένονταν στα λατσά, στις σκαλιστές πέτρες, που είχαν κοντά στα πηγάδια τους κι απ’ όπου έπιναν νερό και τα ζώα…»[2]
  4. Τα μαλλιά πρέπει να λούωνται άπαξ της εβδομάδος…

    Παρατήρηση
    Κάποιοι άλλοι διατείνονταν πως το κεφάλι και τα μαλλιά δεν θα έπρεπε να λούζονται σε εβδομαδιαία βάση αλλά μια φορά στις δεκαπέντε μέρες…[3]

    «Ο γυναικόκοσμος, κοπέλες, νύφες, γυναίκες που τρέφανε μακριά μαλλιά, μια φορά κάθε δεκαπέντε μέρες λούζανε το κεφάλι τους και πλέκανε τα μαλλιά τους. Ζεσταίνανε νερό στο τουντούρ, το χύνανε σε πήλινη λεκάνη, λουσίματ’ καρχέν γονάτιζαν μπροστά και σαπούνιζαν τα μαλλιά τους. Στα παλαιότερα χρόνια που το σαπούνι ήταν λιγοστό, αντί σαπούνι μεταχειρίζονταν ένα είδος χρωματιστού αργίλου, που το λέγανε κιλ….». 

    Συνήθεια με την οποία μάλλον συμφωνεί και ο ερευνητής Θανάσης Κωστάκης ο οποίος γράφει μεταξύ άλλων. «…Έπλεναν βέβαια μερικές γυναίκες και κορίτσια τα μαλλιά τους κάθε δεκαπέντε μέρες με ζεστό νερό και σαπούνι, αλλά αυτές ήταν ελάχιστες. Οι περισσότερες ούτε τον καιρό ούτε τα μέσα είχαν γι’ αυτού του βαθμού καθαριότητα…»[4]

    Πάντως και σε κάθε περίπτωση τούτες οι πρακτικές περί καθαριότητος της κεφαλής ίσχυαν, σε ορισμένες περιοχές, ακόμα και μέχρι τη δεκαετία του 1950…Για παράδειγμα διαβάζουμε πως «…περιττό να προστεθή ότι και το συχνό πλύσιμο των μαλλιών είναι αναγκαίο. Το αργότερο κάθε δεκαπέντε μέρες πρέπει να γίνεται το λούσιμο…Για την καθημερινή καθαριότητα των μαλλιών χρήσιμη είναι μια σκληρή βούρτσα που μ’ αυτήν θα βουρτσίζωμε σε κάθε κτένισμα. Έτσι τα απαλλάσσομε από τη σκόνη και εν μέρει από την πιτυρίδα». [5]

  5. Οι πόδες να πλύνωνται κάθε ημέραν μεν το θέρος, δις δε της εβδομάδος τον χειμώνα…
  6. Αλλάσσετε συχνάκις εσωτερικά ενδύματα…
  7. Φανέλλαν κατάσαρκα δύνασθε να φορήτε αν ιδρώνητε πολύ και πρέπει να φορήτε αν κρυολογήτε ευκόλως και συχνά και αν επάθετε προηγουμένως βρογχικά και πνευμονικά νοσήματα και ρευματισμούς…

Βεβαίως λίγο πολύ σε όλους και σε όλες μιας κάποιας ηλικίας τούτες ή σχεδόν παρόμοιες εικόνες είναι γνωστές…Έστω και στα μέσα του 20ου αιώνα ή και λίγο πριν το τέλος του. Η Σαββατιάτικη διαδικασία δηλαδή, όπου η μητέρα μαζί με την πεθερά έβραζε το νερό, τοποθετούσε τη σκάφη στο «κενέφ» ή στη σάλα και ο καθείς με τη σειρά του. Με πράσινο σαπούνι παρακαλώ και μπόλικο τρίψιμο για να βγουν οι βρώμες.

Υπήρχαν επίσης απειροελάχιστες αποκλίσεις από τα τότε και μόνο στη διαδικασία των παρεπομένων.

  • Για παράδειγμα το λεμόνι το ξέρουμε ως τρόφιμο απαραίτητο σε φαγητά, τουρσιά κλπ. Όμως εκεί και τότε με λίγο γάλα μπορούσε να καθαρίσει κάθε μελανιά του σώματος.
  • Α, ναι…και όπως έλεγε και η γιαγιά η Δευτερίνα, σαν και έβλεπε τις εγγονές της να ασκούνται αλλά και να μελετούν, «όλα αυτά, δεν κάνουν όμορφη τη γυναίκα, της κόβουν τα μάτια…»
  • Τώρα, αν τα μαλλιά κυρίως κάποιας έπεφταν ή αδυνάτιζαν, για να αυξηθούν έπρεπε να «…τα επιβρέχετε ελαφρώς κάθε εσπέραν, καθώς και το τριχωτόν δέρμα, με βωλάριον βάμβακος υδροφίλου βρεχόμενον εις μίγμα ίσων μερών κεκαθαρμένου πετρελαίου και καλού ούζου…Μυρίζει μεν άσκημα ολίγον…αλλά είνε το καλύτερον τονωτικόν…»[6]
  • Το ίδιο προϊόν επίσης με λίγο ξύδι μπορούσε να σταματήσει τα ξηροσχάσματα του σώματος… αλλά και για κολπικές πλύσεις με νερό, μετά φυσικά την πράξη, ήταν «ένα κι ένα» για να μην γκαστρωθεί η κυρά.
  • Αλλά και το διάλυμα που περιείχε «λάδι ελιάς με πολτό ροδιού και λίγο εκχύλισμα καπνού», τοποθετούμενο στα επίδικα μέρη, προσέδιδε και αυτό την ανάλογη προστασία.

Στο σημείο αυτό δυο τρεις αναφορές στις πλέον σημαντικές διαδικασίες σωστής υγιεινής πρακτικής, τουλάχιστον σήμερα. Αυτές δηλαδή που αφορούν τη στοματική κοιλότητα, αλλά και τη διαδικασία αποβολής των περιττών από το ανθρώπινο σώμα.

  • Σήμερα, για παράδειγμα, υπάρχει μια πληθώρα παρασκευασμάτων που δίδουν την απαραίτητη προστασία, αλλά και οι μυριάδες των ειδικών ιατρών περί αυτού του σημείου του ανθρώπινου σώματος.

Εκεί όμως;

Εκεί βεβαίως βοηθούσε το ξύσιμο με το νύχι ή το μπόλικο αλατόνερο.

Μέθοδοι που αμφότερες είχαν ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση των οδόντων από τις στοματικές κοιλότητες ανδρών τε και γυναικών μέσα σε μια ατέλειωτη διαδικασία πόνου.

  • Για την άλλη περίπτωση τα πράγματα ήταν μάλλον καλύτερα.

Στο «κενέφ-καμπινές-τουαλέττα» πάντοτε υπήρχε το σχετικό σκεύος με νερό για μπόλικες χρήσεις μιας και όλες ήταν τουρκικού τύπου, δηλαδή καθιστές.

  • Βεβαίως για τις μηνιαίες «δύσκολες» μέρες[7] υπήρχαν τα ειδικά, μέχρι και πρόσφατα, πανιά, που πλένονταν και φτιάχνονταν κρυφίως.

Στο σημείο αυτό παραθέτουμε αποσπάσματα μελέτης που φέρει τον τίτλο «Υγειονομία ήτοι κανόνες προς διατήρησιν της υγείας υπό Αρχ. Σαράντη»[8] δείγματος μιας άλλης εποχής περί την υγιεινή κα τους κανόνες της…

«Η ιατρική είναι επιστήμη τόσον συμπεπλεγμένη, τόσον εκτεταμένη, ώστε απαιτεί βαθείαν σπουδήν και αδιάκοπον φιλοπονίαν, απαιτεί ιδαιτέραν κλίσιν και ιδιαίτερον διοργανισμόν των νοητικών και αισθητικών δυνάμεων…

Ο καθείς είτε γιατρός είτε μη, δύναται να φροντίζη περί της διατηρήσεως μόνον της υγείας και της ιδικής του και άλλων, όταν γνωρίζη τα προς τούτο αναγκαία μέσα…

Θέλω εκθέσει ενταύθα…

Α – τους τρόπους τους οποίους ημπορούμε να μεταχειρισθώμεν δια να προλαμβάνωμεν τας ασθενείας

Β – πώς πρέπει να τας θεραπεύωμεν όταν φανερωθώσι…

  • Δυο είναι οι τρόποι του να τας προλαμβάνωμεν.

Ο πρώτος είναι το να απομακρύνωμεν τας αιτίας, ο δε δεύτερος το να γυμνάζωμεν το σώμα να ανθίσταται και να μην το κυριεύουσιν…

  • Αι αιτίαι των ασθενειών τας οποίας είναι ανάγκη να αποφεύγωμεν όσο είναι δυνατόν είναι οι ακόλουθοι:

Αι υπερβολικαί των ερώτων ηδονών…η προσβολή μιας υπερβολικής ζέστης ή υπερβολικού ψύχους…η αιφνίδιος μετάβασις από της ζέστης εις τη ψύχραν ή από της ψύχρας εις την ζέστην…τα ορμητικά πάθη…ή υπερβολική τέντωσις του νοός…ο υπερβολικός ύπνος…είτε η άκρα ελάττωσις του ύπνου…το εμπόδιον εις τας φυσικάς εκκενώσεις …και τα δηλητήρια φάρμακα.

  • Συγχρόνως πρέπει να πασχίζωμεν να σκληρύνωμεν το σώμα…Προς τούτο είναι ανάγκη εν πρώτοις κάθε ημέραν να υπάγωμεν περίπατον μερικάς ώρας είτε πεζοί είτε έφιπποι δια να αναπνεύσωμεν καθαρόν αέραν…
  • Αυτή είναι μια μέθοδος την οποίαν πρέπει κατ’ εξοχήν να ακολουθούν όσοι πάσχουν από ρευματισμούς ή αρθρίτιδα νόσον…
  • Να μη ενδυώμεθα με πολύ ζεστά φορέματα, να γυμνάζωμεν το σώμα, να αποφεύγωμεν όσον δυνατόν την αδράνειαν και ακινησίαν…
  • Ενίοτε μικραί τινές παραβάσεις των νόμων της υγιεινής ημπορούν όχι μόνον να μη βλάψουν αλλά μάλιστα και να είναι ωφέλιμοι δια τας μεταβολάς τας οποίας προξενούσιν εις το σώμα, καθαρίζουσι τα υγρά, ανοίγουσι τους σωλήνας και διασκορπίζουσι τας επισωρεύσεις των υγρών…
  • Άλλος τρόπος είναι το να πασχίζωμεν να γνωρίσωμεν ποίαι είναι οι ασθένειαι εις τας οποίας είμεθα φυσικά προδιατεθειμένοι να υποπίπτωμεν…
  • Αι εργασίαι του νοός πριν της αρμοδίας ηλικίας και ο (αυ;)ονανισμός προξενούσιν άπειρα νευρικά πάθη…
  • Όστις έχει ανάστημα πρόμηκες και λεπτόν, τον λαιμόν μακρόν, το στήθος πλατύ, τους ώμους εξέχοντας και του οποίου η αύξησις έγινε πολύ ορμητική, πρέπει να πασχίση να προφυλάττεται από τη φθίσιν κατ’ εξοχήν έως εις το τριακοστόν έτος της ηλικίας του…
  • Όστις έχει ανάστημα κοντόν ομοίως και τον λαιμόν, κεφαλήν μεγάλην θισμένην μεταξύ των δυο ώμων είναι υποκείμενος εις αποπληξίαν και πρέπει να αποφεύγη όλας τας αιτίας αι οποίαι ημπορούν να την προξενίσουσιν.
  • Όστις έχει το στόμαχον αδύνατον είναι υποκείμενος συχνά εις καρδιαλγίας και αχωνευσίας και εις άλλα στομαχικά πάθη…

Η διάθεσις προς την φθίσιν γνωρίζεται από τους εξής χαρακτήρας.

Όσοι έχουσι διάθεσιν να υποπέσωσιν εις την φθίσιν βραχνιάζουσι συχνά χωρίς να έχουν καταρροήν και ενίοτε χάνουν όλως διόλου την φωνήν…Όταν ομιλώσιν, όταν τρέχωσιν, όταν ανεβαίνωσι κανένα λόφον, κυριεύονται αμέσως από δύσποιαν… κυριεύονται από βήχα και αισθάνονται πόνους εις το στήθος…

Από καιρόν εις καιρόν αισθάνονται κεντήματα εις το στήθος το πρωί, πτύουν φλέματα μέσα εις τα οποία ευρίσκονται μικρά τινα κομμάτια παρόμοια με τυρόν και ισομεγέθη με κεχρί, τα οποία όταν τα θραύση τις εξάγουσι μιαν δυσάρεστον οσμήν…

Όστις παρατηρεί αυτά τα συμπτώματα εις τον εαυτόν του πρέπει ν’ αποφεύγη τα θερμά ποτά. Δηλονότι την ρακήν, τον οίνον, την λίξερην, τα αρωματικά…τους βίαιους κόπους, καθώς και το τρέξιμον και τον χορόν…

  • Πρέπει να μεταχειρίζεται με μεγάλην μετριότητα τας ερωτικάς ηδονάς…
  • Όταν γράφη να μη κλίνη το στήθος του εις την τράπεζαν επάνω εις την οποίαν γράφει…
  • Να μην ακουμβά το στήθος του εις την τράπεζαν επάνω εις την οποίαν γράφει.
  • Να μη ψάλλη, να μην ομιλή μήτε πολύ δυνατά μήτε πολλήν ώραν…
  • Η διάθεσις προς αιμορροΐδας γνωρίζεται από τους εξής χαρακτήρας.

Από καιρόν εις καιρόν ο πάσχων αισθάνεται πόνους προς τα κάτω μέρη. Ως επί το πλείστον η κοιλία πάσχει από εμφράξεις. Περί τον πρωκτόν υπάρχει συχνά μια ενοχλητική φαγούρα και ιδρώς άφθονος, εις μερικούς αυτά τα συμπτώματα είναι συνηνωμένα με κεφαλαλγία…

  • Όσοι είναι υποκείμενοι εις αυτά τα συμπτώματα πρέπει να αποφεύγουν όλα τα θερμαντικά ποτά, ως καφφέν, το τζάϊ και την τζικολάταν. Να τρέφωνται με χορταρικά και οπωρικά και με πολύ ολίγον κρέας. Να αποφεύγουν όλα τα αλευρώδη και ανεμώδη φαγητά, να μη μένωσιν ακίνητοι πολύν καιρόν…
  • Τα σημεία τα οποία φανερώνουσι διάθεσιν εις την αποπληξίαν είναι τα εξής:

Σώμα και λαιμός κοντά, πρόσωπον κόκκινον και φουσκωμένον, κωδωνισμός και βοή μέσα εις τα αυτία, σκοτοδινιάσεις και ενίοτε ναυτίασις, όταν είναι νηστικός…

  • Όσοι είναι υποκείμενοι εις τα αυτά τα συμπτώματα πρέπει να μη επιφορτίζωσι τον στόμαχον. Υπάρχουσι πολλά παραδείγματα ανθρώπων οι οποίοι απέθανον από αποπληξίαν εις την τράπεζαν διότι δεν εφύλαξαν αυτήν την παραγγελίαν. Το εσπέρας πρέπει ούτε να πολυτρώγωσιν ούτε να πολύ πίνωσι. Μετά τον δείπνον δεν πρέπει να πλαγιάζωσι αμέσως. Να κρατώσι την κεφαλήν υψωμένην όταν κοιμώνται, να κρατούν τους πόδας ούτε πολύ ζεστούς ούτε πολύ ψυχρούς…
  • Τα υποχονδριακά, υστερικά και άλλα νευρικά πάθη γνωρίζονται από τους εξής χαρακτήρας:

Οι υποκείμενοι εις αυτά τα πάθη είναι όσοι παρεδόθησαν εις τον ονανισμόν…όσοι επέρασαν εν μέγα μέρος της ζωής των καθήμενοι κεκλεισμένοι και εις μοναξίαν…όσοι το πρωί αισθάνονται κούρασιν, κακοδιαθεσίαν ή γενικήν αδυναμίαν την οποίαν διασκεδάζουσι πίνοντες ολίγον καφέν ή εν ποτήριον λίξερην…όσοι επιθυμούν την μοναξίαν και την σιωπήν…εις όσους τα όσπρια και τα κρομμύδια προξενούσι πόνους εις τον στόμαχον και πολλούς ανέμους…

Θεραπεία

Οι τοιούτοι πρέπει ν’ αποφεύγωσι την καθεστηκυίαν ζωήν και καθ’ εκάστην να κάμνωσι σωμασκίαν…

Τα τριψίματα εις την κοιλίαν είναι ωφελιμώτατα…ημπορούν να γίνωνται κάθε πρωί μέσα στο κρεββάτι έως ένα τέταρτον της ώρας ή δια μόνης της χειρός ή με ολίγην φανέλλαν.

Οι υποχονδριακοί πρέπει να προφυλάττωνται από μιαν κακήν συνήθειαν του να λαμβάνωσι πολλά ιατρικά…προ πάντων να αποφεύγωσι τα καθάρσια τα οποία δεν κάμνουν άλλο ειμή να αυξάνουν την αδυναμίαν των οργάνων της χωνεύσεως…

Κατ’ εξοχήν πρέπει να εγκρατεύωνται από ζυμαρικά, από τυρόν, από αλευρώδη, από όσπρια και από παχέα φαγητά…»


[1] Υγιεινή: Η επιστήμη που ασχολείται με τη εξεύρεση των μέσων και των τρόπων για την προστασία της ανθρώπινης υγείας….

Έχουμε την ατομική υγιεινή που αφορά το άτομο και εφαρμόζεται  από αυτό με ενέργειες που διαφυλάττουν την υγεία με καθαριότητα, άσκηση, σωστή διατροφή… και τη δημόσια που αφορά το κοινωνικό σύνολο…με τη μέριμνα για την ίδρυση νοσοκομείων, υγειονομικών κέντρων, πρόληψη επιδημιών…

[2] Θανάσης Κωστάκης, ό.π., σ. 119

[3] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ό.π., σ. 264

[4] Θανάσης Κωστάκηςό.π.,  σ. 149

[5] Σταματία Μαστρογιαννοπούλου, Η γυναίκα στο βασίλειό της, Αθήνα, έκδ. Αδελφότητος Ευσέβεια 1958, σ. 141

[6] Σημ: Εννοείται πως όλα ετούτα λαμβάνουν χώρα μακριά από οποιαδήποτε εστία φωτιάς…

[7] Μαρτυρία Αλτίογλου Γεσθημανής, ό.π.  :«Τα έμμηνα» στα νεαρά κορίτσια που για πρώτη φορά τα επισκέπτονταν λέγανε πως ήτανε το αποτέλεσμα της αμαρτίας της προ-προ-προ γιαγιάς τους, της Εύας, δηλαδή…και πως έτσι καθαρίζεται το σώμα και η ψυχή από την αμαρτία…

[8] Πρόκειται για μελέτη του προαναφερθέντος ιατρού που γεννήθηκε, έζησε και εργάσθηκε στο χώρο της Καππαδοκίας…η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΜΕΝΤΩΡ της Σμύρνης το έτος 1871 τμήματα της οποίας παραθέτουμε αυτούσια…

“Η Ιατρική στην Καππαδοκία…”
Κωνσταντίνος Νίγδελης