Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας

cph.3c39294f

Παιδιά Προσφύγων σε μάθημα ραπτικής στη Θεσσαλονίκη το 1921. Τα μαθήματα οργανώθηκαν σε συνεργασία της Ελληνικής και Αμερικανικής Κυβέρνησης μέσω του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8662)

Πολλά έχουν γραφτεί και πολλά έχουν ειπωθεί για την αναγκαστική μετανάστευση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στις αρχές του 20ου αιώνα (1911 – 1922). Πολλά περισσότερα θα αναφερθούν επίσης μελλοντικά όπως οι δραματικές ιστορίες των ατόμων αυτών που υπέστησαν τις κακουχίες και δυσκολίες επιβίωσης που φέρνει η προσφυγιά.

Στις Μνήμες, βρισκόμενοι μπρος σ’ αυτό το τεράστιο θέμα του Ελληνισμού, καταστροφής, γενοκτονίας και εκτοπισμού αντιλαμβανόμαστε το μεγάλο και ανυπέρβλητο πολλές φορές έργο που έχουμε ξεκινήσει. Στο μακρύ αυτό δρόμο αναζήτησης ιστορικών πληροφοριών και ντοκουμέντων δεν μειώνονται καθόλου στη μνήμη μας τα δεινά των προσφύγων. Μέσα σ’ αυτά συγκαταλέγονται και τα δεινά των παιδιών που δίχως να φταίνε σε τίποτα (όπως πάντα), δίχως να έχουν προξενήσει κανένα ίχνος έχθρας ή μίσους μεταξύ λαών, έχουν υποστεί το μένος της συμφοράς και του τρόμου.

Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.

Οι φωτογραφίες εδώ δεν αποτελούν παραγωγή του Χόλυγουντ, ούτε στημένες καταστάσεις αυτών που απεικονίζουν. Η καθεμιά τους είναι και μια μεγάλη ιστορία και δεν μπορεί ν’ αποτελέσει σειρά σε άλμπουμ. Η καθεμιά είναι άλμπουμ από μόνη της. Το κρίμα είναι πως το υλικό δεν είναι στα χέρια μας και για μιά ακόμη φορά περιμένουμε ξένους να μιλήσουν για την ιστορία μας.

Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας του ανθρώπου. Αν καταφέρουμε κάποτε να εξαλείψουμε την πλεονεξία απ’ αυτόν τον πλανήτη τότε θα μπορούσαμε να λεγόμαστε πολιτισμένοι.

Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)
Συμφιλίωση με τη θάλασσα από παιδιά προσφύγων που ποτέ στον παρελθόν δεν την είχαν ξαναδεί. (1915)

Τα ορφανά προσφυγόπουλα πιο πάνω βρίσκονται στον Μαραθώνα και τα έφεραν εδώ από τα βάθη της Μικράς Ασίας (Εγγύς Ανατολή) το 1915 και ποτέ δεν είχαν δει θάλασσα, ποτέ δεν έβρεξαν τις σκέψεις τους με όλα τα ωφέλη της πανέμορφης φύσης που ζούσαν. Είναι Ελληνόπουλα και Αρμενόπουλα και η φωτογραφία βρίσκεται σήμερα στο Library of Congress της Αμερικής. Ανήκει στο George Grantham Bain Collection (Library of Congress) (Νο. 7034).

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)

Στη φωτογραφία αυτή έχουμε παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων που επέζησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Τα παιδιά βρίσκονται σ’ ένα στρατώνα κοντά στην Αθήνα. Δείτε προσεκτικά τα υποδήματά τους, πιο κάτω θα τα δούμε πιο κοντά. Η Ελλάδα την εποχή εκείνη δέχτηκε περί το ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, μεγάλο ποσοστό των οποίων ήταν παιδιά. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1469.

 

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)
Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)

Στη φωτογραφία εδώ και πάλι παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων από τη Μικρά Ασία έξω από την Αθήνα περιμένοντας το συσσίτιο. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), νούμερο 1601.

Έλληνες πρόσφυγες (1922)
Έλληνες πρόσφυγες (1922)

Εδώ έχουμε οικογένειες Ελλήνων προσφύγων στην Ελλάδα το 1922. Χαμογελούν γιατί κατόρθωσαν να διαφύγουν το μένος της καταστροφής της Σμύρνης και βρήκαν ένα ήσυχο τόπο, πάνω στο χώμα το ξερό… είναι όμως ελεύθερο κι ελληνικό. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-33872.

Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)
Προσφυγόπουλα και δείγματα των υποδημάτων (1921)

Δείγματα των υποδημάτων τους. Προσφυγόπουλα του Καυκάσου στη Θεσσαλονίκη και σε αναζήτηση παπουτσιών από την Αμερική. Οι Αμερικανοί παρακολουθούν τις μετακινήσεις του κόσμου και οι φιλανθρωπικοί οργανισμοί κάνουν ότι μπορούν, προσφέροντας τρόφιμα, ρουχισμό και φάρμακα (δυσεύρετα) για τους πληγέντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8719.

cph.3c39285
Προσφυγόπουλο με τη γέννησή του (1921)

“Too crowded for comfort” -Έτσι αρχίζει η περιγραφή της εικόνας στην Αγγλική. Το μωρό είναι δυνατόν να μην κλαίει ανάμεσα σε τηγάνια, κουτιά και κατσαρόλες να το κρατούν συντροφιά; Φωτογράφος του Ερυθρού Σταυρού βρήκε αυτό το μωρό προσφύγων στη Θεσσαλονίκη το 1921. Και όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, αυτές οι οικογένειες έμειναν έτσι τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όσο χρειαζόταν η αρρώστεια και ο θάνατος να τους επισκεφτούν. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8693.

cph.3c39289

Πόση χαρά μπορούν να προσφέρουν μερικά καθαρά ρούχα σ’ ένα μικρό παιδί. Δεν υπάρχει αμφιβολία ζωγραφισμένη στο χαμόγελό του… Έλληνας κι αυτός πρόσφυγας από τον Καύκασο που έφτασε για μια καλύτερη μοίρα, το 1921. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8709.

Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)
Ξιπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)

Όπως το αγόρι πιο πάνω έτσι και το κοριτσάκι, πρόσφυγας από τον Καύκασο, ντυμένη σε κουρέλια ψάχνει κάτι μέσα σ’ έναν κουβά που θα της δώσει χαρά. Τι άραγε μπορεί να περιέχει ο κουβάς…; Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-8689.

Κούκλες παιδικές... 1921
Κούκλες παιδικές… 1921

Αυτά δεν είναι ούτε iPad, ούτε κινητά τηλέφωνα παιδιών. Δεν είναι φτιαγμένα σε εργοστάσιο παιχνιδιών και ούτε περιστρέφονται τα κεφάλια τους. Είναι οι κούκλες των παιδιών, τα παιχνίδια που έφεραν μαζί τους και τα προσφυγοποίησαν. Αλλά δεν έχουν τίποτε άλλο να παίξουν, εκτός από εκείνα τα παιχνίδια που μπορούν να φτιάξουν μόνα τους.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, νούμερο RC-6779.

Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)
Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)

Είσοδος του ορφανοτροφείου του Ερυθρού Σταυρού. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-10435).

Τάξεις ραπτικής

Τάξεις ραπτικής για γυναίκες στην Αθήνα το 1920, οργανωμένες από τον Ερυθρό Σταυρό, για παιδιά και γυναίκες. Όλοι κρατούν ρουχισμό που κατασκευάστηκε από τους πρόσφυγες για τους πρόσφυγες.  Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. 09544).

Σοβαρή πολιτική συζήτηση

Σοβαρή συζήτηση… στη Θεσσαλονίκη. Προσφυγόπουλα από τον Καύκασο στον καταυλισμό το 1921. Το μεγαλύτερο παιδί έχασε το ένα πόδι και ένα χέρι σε ατύχημα του τρένου που τους μετέφερε εκεί. Το παιδί αυτό ήταν το πιο δημοφιλές στον καταυλισμό τότε, αλλά και σήμερα που γράφουμε αυτά τα λόγια. Ατενίζοντας αυτή την εικόνα πρέπει να συγκινούνται οι πάντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού (No. RC-8710).

“Τα παιδιά… γιατί τα παιδιά;” – Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας.

Ιάκωβος Γαριβάλδης
για τις Μνήμες – Αλησμόνητες πατρίδες
Αύγουστος 2014

συνεχίζεται

Παιδιά προσφύγων Μ.Α.


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Καταγραφή
    ομολογουμένως τη φύσει ζην, όπερ ταυτό του κατ’ αρετήν ζην (Ζήνων ο Κιτιεύς) Στη συστηματική κι αμίλητη φύση δεν υπάρχει χώρος για ρουσφετολογία, για αδικία αλλά ούτε και για απόδοση δικαιοσύνης όπως τη γνωρίζουμε. Η φύση λειτουργεί ανεξάρτητα, αυτοκυρίαρχα, αυτοπειθαρχημένα κι όποιος δε γνωρίζει τους νόμους της καταλήγει ανέγνωρος και αθέλητος από αυτή, κατά συνέπεια καταδικασμένος στην αφάνεια, στην απομάκρυνση και αργά ή γρήγορα στην εξαφάνιση. Η απόδοση δικαιοσύνης της φύσης είναι το αποτέλεσμα της παραβίασης των κανόνων της. «Ως σκοπός ορίζεται η ζωή σε συμφωνία με τη φύση…» - Ζήνων ο Κιτιεύς.
  2. Πρόσφυγες Σμύρνης στη Νάπολη
    ...Μιας [Ευρωπαϊκής] κοινής γνώμης την οποίαν συγκινεί περισσότερον μία ήττα του πυγμάχου Carpentier παρά η ήττα και καταστροφή του Έθνους εκείνου, το οποίον δεν έπαυσεν από τριών χιλιάδων ετών να χύνη το αίμα του, όπως υπερασπίση την Ευρώπην από τας ατελεύτητους επιδρομάς των αγρίων ορδών ας εκπέμπει κατ' αυτής η βάρβαρος Ασία.
  3. 1922 - Προσφυγιά Ι
    To 1922 είναι μια χρονολογία που θα παραμείνει στη μνήμη των Ελλήνων ανεξίτηλη, απροσπέραστη, αγιάτρευτη για πάντα. Γιατί τα λάθη δεν βαραίνουν τους ασυνείδητους, τη γενεά εκείνη και τις επόμενες βαραίνουν, όπως και τη μνήμη αυτών που θ' αναζητούν στους αιώνες του μέλλοντος το γιατί.
  4. Δημοπρασία πρώην Ελληνικού χωριού
    Οι μεγαλύτερες ανταλλαγές πληθυσμών στον κόσμο έχουν γίνει στα Βαλκάνια. Κι αυτό κατ' επανάληψη κυρίως κατά τη δεκαετία μεταξύ του 1913 και 1923. Όταν έγιναν αυτές οι ανταλλαγές η ζητούμενη συμφωνία ήταν να μεταφερθούν ολόκληρα χωριά από μια χώρα σε μια άλλη για λόγους άρνησης των κατοίκων αυτών να ασπαστούν τις φυλλετικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές προτιμήσεις του κράτους.
  5. Αυθεντικές Μαρτυρίες Ορφανών Προσφύγων
    "Φύγανε με ένα γαλλικό πλοίο που τους άφησε πρώτα στη Χίο. Ο ένας αδελφός κολύμπησε μέχρι τη Χίο γιατί δεν μπήκε στο πλοίο."
  6. Παιδιά προσφύγων Μικράς Ασίας
    Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικά κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία και η λαιμαργία να εξαληφθεί.
  7. Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού
    Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως μεταξύ των αρμοδιοτήτων και των επιδιωκομένων σκοπών του έχει και τη συλλογή, επεξεργασία μα και μεταλαμπάδευση της γνώσης, για τους ιερούς τόπους της ρωμιοσύνης, τις αλησμόνητες πατρίδες των Ελλήνων... Ταυτόχρονα, βασική του επιδίωξη, σκοπός ιερός, η προτροπή των μαθητών για γνώση της παράδοσης, αλλά και των ιδιαίτερων προγονικών εστιών...

Η Σμύρνη μάνα καίγεται

smyrna burning

15  Η Σμύρνη μάνα καίγεται…

Όπως ανέφερα την περασμένη εβδομάδα, σήμερα θα κλείσω το πιο τραγικό επεισόδιο στην ιστορία του Ελληνισμού, τις σφαγές των Ελλήνων κατοίκων της Σμύρνης, και την πυρπόληση της πόλης, αντλώντας στοιχεία από Αμερικανούς και Άγγλους συγγραφείς, που έχουν ερευνήσει το θέμα διεξοδικά, η αντικειμενικότητα των οποίων δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.

«Η μαγευτική αυγή της Τετάρτης (13 Σεπτεμβρίου 1922) προμηνούσε μια ακόμη θαυμάσια ημέρα. Και όμως, ο φθινοπωρινός ήλιος δεν μπόρεσε να αλλάξει την κατάσταση, όπως διαμορφωνόταν στη Σμύρνη. Ο νικηφόρος στρατός του Μουσταφά Κεμάλ ήταν εκτός ελέγχου, και ο πληθυσμός της πόλης – ο οποίος πρόσφατα διογκώθηκε στις 700.000 – ήταν σε άμεσο κίνδυνο».

Η παραπάνω παράγραφος είναι δική μου μετάφραση από το βιβλίο του Βρετανού ιστορικού συγγραφέα Giles Milton “Paradise Lost – Smyrna 1922. The Destruction of Islam’s City of Tolerance”, Λονδίνο 2008, σελ. 302. Το βιβλίο μεταφράστηκε στα ελληνικά με τίτλο «Σμύρνη, ο Χαμένος Παράδεισος», Εκδόσεις Μίνωας.

Τις πληροφορίες που δίνει στο εν λόγω βιβλίο του ο Giles Milton τις άντλησε από μέλη μεγάλων ευρωπαϊκών οικογενειών που είχαν ζήσει στη Σμύρνη πριν την καταστροφή, και είχαν ασχοληθεί με το εμπόριο και τη βιομηχανία.

Μεταφέρω πιο κάτω μέρος από συνέντευξη που ο Giles Milton έδωσε στην αθηναϊκή εφημερίδα Η Καθημερινή (7/12/2008):

«Η καταστροφή της Σμύρνης δεν έγινε ένα οικουμενικό μάθημα για τον κόσμο. Σίγουρα δεν έγινε για τις κυβερνήσεις. Δεν είμαι Έλληνας για  να διαισθάνομαι τον πόνο που προκαλεί η λέξη Σμύρνη, αλλά ο κυνισμός με τον οποίον αντιμετώπισαν το θέμα η βρετανική και η αμερικανική κυβέρνηση είναι σοκαριστικός. Σε ανθρωπιστικό επίπεδο ήταν μια καταστροφή τεράστιας κλίμακας, η πρώτη που είδαμε τον 20ό αιώνα. Ήταν επίσης το πρώτο δείγμα βάναυσης ρεάλ πολιτίκ. Οι ξένες κυβερνήσεις γύρισαν την πλάτη στο πλήθος που ήταν έτοιμο να σφαγιαστεί, για να μη φανεί ότι θα σώσουν τους εχθρούς της Τουρκίας».

Η 13η Σεπτεμβρίου (με το νέο ημερολόγιο) είναι η αποφράδα ημερομηνία για τους Έλληνες, αλλά και τους Αρμένιους κατοίκους της Σμύρνης, καθώς και για τις εκατοντάδες χιλιάδες Ελλήνων προσφύγων που είχαν καταφύγει στην πόλη.

Την ημέρα αυτή, σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες, οι Τούρκοι, στρατιώτες και πολίτες, έβαλαν φωτιά στις ελληνικές και αρμενικές συνοικίες, με αποτέλεσμα την πλήρη αποτέφρωσή τους. Μόνο οι μουσουλμανικές και οι εβραϊκές συνοικίες έμειναν άθικτες.

Ο Τζορτζ Χόρτον, που την περίοδο εκείνη ήταν Γενικός Πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη, και υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της πυρπόλησης και των σφαγών, δίνει την ακόλουθη περιγραφή:

«Μετά την ολοκληρωτική καταστροφή της αρμενικής συνοικίας, οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά ταυτόχρονα σε πολλά σπίτια. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, διάλεξαν την ώρα που φυσούσε δυνατός άνεμος σε κατεύθυνση αντίθετη από τη μουσουλμανική συνοικία», (1).

Ο Χόρτον επικαλείται και τη μαρτυρία της Minnie Mills, η οποία την περίοδο εκείνη ήταν Διευθύντρια του Αμερικανικού Κολλεγίου Θηλέων της Σμύρνης. Ο Χόρτον μεταφέρει ως ακολούθως την περιγραφή που του έδωσε η Mills:

«Έβλεπα καθαρά τους Τούρκους να κουβαλούν τους τενεκέδες με το πετρέλαιο μέσα στα σπίτια, από τα οποία ξεπετάγονταν φλόγες αμέσως κατόπιν. Δεν υπήρχε ούτε ένας Αρμένιος, και τα μόνα άτομα που κυκλοφορούσαν ήταν Τούρκοι στρατιώτες του τακτικού στρατού με κομψές στολές», (2).

Ο Michael Llewellyn Smith δίνει την ακόλουθη περιγραφή στο βιβλίο του «Το όραμα της Ιωνίας – Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία, 1919-1922», Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2009, σελ. 538:

«Η αρμενική, η ελληνική και η «φράγκικη» ή ευρωπαϊκή συνοικία είχαν σχεδόν εντελώς καταστραφεί. Μόνον οι εβραϊκές και οι τουρκικές συνοικίες απόμεναν… Με φρικιαστική ακρίβεια, η φωτιά εξέφραζε συμβολικά το ξερίζωμα και την καταστροφή της ελληνικής και της αρμενικής Σμύρνης. Η ελληνική Σμύρνη είχε πεθάνει…».

Ο Τζορτζ Χόρτον επικαλείται τις μαρτυρίες και Άγγλων για την πυρκαγιά:

«Μια από τις πιο σημαντικές μαρτυρίες σχετικά με την πυρκαγιά είναι η έκθεση που υπογράφει ο Αγγλικανός εφημέριος της Σμύρνης, Αιδεσιμότατος Charles Dobson, και μια επιτροπή από σημαίνοντες Βρετανούς κατοίκους της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων των Αγγλικανών εφημερίων του Μπουρνόβα και του Μπουτζά. Η έκθεση αυτή επιρρίπτει την ευθύνη για την πυρκαγιά στους Τούρκους, «οι πιο φανατικοί από τους οποίους, μετά από ελεύθερο πλιάτσικο τριών ημερών, πυρπόλησαν την πόλη με την ελπίδα να διώξουν το μη-μουσουλμανικό και μη-εβραϊκό στοιχείο. Η έκθεση, που προέρχεται από μια τόσο αξιόπιστη πηγή, δεν αφήνει καμιά αμφιβολία για το γεγονός ότι η Σμύρνη πυρπολήθηκε από τους Τούρκους», (3).

Δεν ήταν μόνο η πυρκαγιά, που δημιούργησε το δράμα στη Σμύρνη στα μέσα του Σεπτεμβρίου 1922. Ήταν και οι σφαγές του άμαχου πληθυσμού. Ο Giles Milton, στο βιβλίο του, στο οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω, δίνει τα ακόλουθα στοιχεία:

«Είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς τον αριθμό των νεκρών με ακρίβεια. Σύμφωνα με τον Edward Hale Bierstadt, ο οποίος ήταν επικεφαλής της Επιτροπής Άμεσης Βοήθειας των ΗΠΑ, περίπου 100.000 είχαν σκοτωθεί, και 160.000 εξορίσθηκαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας…», (4).

Και ο Τζωρτζ Χόρτον τοποθετεί τους νεκρούς στις 100.000. Γράφει:

«Το πρακτορείο Reuters, σε ανταπόκριση της ίδιας ημερομηνίας (18 Σεπτεμβρίου 1922), μεταδίδει: «Από τις περιγραφές που έχουμε, δεν είναι δυνατό να εξαχθεί ακριβής αριθμός θυμάτων, αλλά υπάρχει φόβος ότι οπωσδήποτε υπερβαίνουν τις εκατό χιλιάδες», (5).

Για εκείνους που είχαν σταλθεί στα τάγματα εργασίας, στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, ο Llewellyn Smith δίνει την ακόλουθη περιγραφή:

«Η μεγάλη έξοδος των χριστιανών από τη Μικρά Ασία είχε ξεκινήσει. Πλοία από πολλές χώρες έφταναν στα λιμάνια της για παραλάβουν τα φορτία των προσφύγων. Από τους αρτιμελείς άνδρες, μόνον οι τυχεροί κατόρθωσαν να διαφύγουν. Οι υπόλοιποι, από 18 ως 45 χρονών, συγκεντρώθηκαν από τους Τούρκους στη Σμύρνη και, αφού κηρύχθηκαν επισήμως αιχμάλωτοι με διάταγμα του τουρκικού κράτους, στάλθηκαν στο εσωτερικό για να ενταχθούν στα τάγματα εργασίας. Για πολλούς, αυτό ισοδυναμούσε με θάνατο. Οι γυναίκες και τα παιδιά χωρίστηκαν από τους άντρες τους, στριμώχτηκαν στα πλοία και διαπεραιώθηκαν στον Πειραιά ή στη Θεσσαλονίκη», (6).

Μετά από τις παραπάνω αναφορές από ξένους ιστορικούς, παραθέτω μια παράγραφο τεσσάρων γραμμών, στην οποία υποτίθεται ότι καλύπτονται από το σχολικό βιβλίο «Ιστορία ΣΤ΄ Δημοτικού – Στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια» η πυρπόληση της Σμύρνης και οι σφαγές του άμαχου πληθυσμού.

«Ένα χρόνο μετά, οι τουρκικές δυνάμεις, με ηγέτη τον Κεμάλ, επιτίθενται και αναγκάζουν τα ελληνικά στρατεύματα να υποχωρήσουν προς τα παράλια. Στις 27 Αυγούστου 1922 (9 Σεπτεμβρίου1922 με το νέο ημερολόγιο) ο τουρκικός στρατός μπαίνει στη Σμύρνη. Χιλιάδες Έλληνες συνωστίζονται στο λιμάνι προσπαθώντας να μπουν στα πλοία και να φύγουν για την Ελλάδα», σελ. 100.

Μάλιστα, μέσα σε μια παράγραφο τεσσάρων γραμμών, στις οποίες δεν γίνεται καν λόγος για την πυρκαγιά, για τις σφαγές και για τις απελάσεις των ανδρών, ένα σχολικό βιβλίο, που κυκλοφόρησε από τον κρατικό Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων το 2006, «κάλυψε» την μεγαλύτερη τραγωδία του σύγχρονου Ελληνισμού.

Η παραπάνω παραποίηση της ιστορίας στο εν λόγω βιβλίο δεν είναι η μόνη. Ευτυχώς που, μετά από παλλαϊκή κατακραυγή, το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων απέσυρε «το βιβλίο της ντροπής» πριν από δύο χρόνια. Όμως, η επί κεφαλής της συγγραφικής ομάδας, Μαρία Ρεπούση, συνεχίζει να διδάσκει ελληνική ιστορία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 2007, ένα χρόνο μετά την κυκλοφορία του εν λόγω βιβλίου, πήρε και προαγωγή σε Αναπληρώτρια Καθηγήτρια!

Μακριά, ομολογουμένως, η διαδρομή που επιχείρησα, από την ίδρυση της Σμύρνης από Έλληνες έποικους στην αχλή του 10ου αιώνα π. Χ., μέχρι το επώδυνο τέρμα της στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα, με τις σφαγές των Ελλήνων, και των Αρμενίων, κατοίκων της, την πυρπόληση του ελληνικού και αρμενικού τμήματος της πόλης από το στράτευμα του Μουσταφά Κεμάλ, και τον τελικό, και απάνθρωπο, ξεριζωμό ενός λαού που έζησε στον τόπο εκείνο για τρεις χιλιάδες χρόνια…

Οι ιστορικοί καταγράφουν και τα πιο τραγικά γεγονότα με την αντικειμενικότητα και αποστασιοποίηση που απαιτεί η επιστήμη τους.

Στην περίπτωση της Μικρασιατικής Καταστροφής, επαφίεται στους ποιητές να εμβαθύνουν στην ανθρώπινη διάσταση των ιστορικών γεγονότων, στους μουσικούς να την επενδύσουν με τον ελεγειακό της τόνο, και στους τραγουδιστές να την ερμηνεύσουν, για να νιώσουμε το δράμα των θυμάτων, και να συνειδητοποιήσουμε την εθνική τραγωδία.

Αυτό το τρίπτυχο της τέχνης έχει επιτύχει η τριάδα Πυθαγόρας – Καλδάρας – Νταλάρας με τη σύνθεση που αρχίζει με τους ακόλουθους στίχους:

Η Σμύρνη μάνα καίγεται, καίγεται και το βιος μας.
Ο πόνος μας δε λέγεται, δε γράφεται ο καημός μας…

[vsw id=”z9UWjacmOCw” source=”youtube” width=”640″ height=”460″ autoplay=”no”]

Σημειώσεις

  1. Τζορτζ Χόρτον «Η μάστιγα της Ασίας», Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 2006, σελ. 133.
  2. Όπως πιο πάνω, ίδια σελίδα.
  3. Όπως πιο πάνω, σελ. 159.
  4. Giles Milton “Paradise Lost – Smyrna 1922. The Destruction of Islam’s City of Tolerance”.
  5. Όπως το (1), σελ. 157.
  6. Michael Llewellyn Smith ««Το όραμα της Ιωνίας – Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία, 1919-1922», Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2009, σελ. 550.

Κυριάκος Αμανατίδης
Bachelor of Arts, Melbourne University,
Bachelor of Letters, University of New England
Μελβούρνη
H σειρά των άρθρων πρωτοεμφανίστηκαν στην εφημερίδα “Νέος Κόσμος”


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σμύρνη - Γέφυρα Καραβανιών
    Ένας από τους τρεις συγκοινωνιακούς κόμβους της Σμύρνης. Το χτίσιμο της γέφυρας χρονολογείται στα 850 π.Χ, γεγονός που την καθιστά την αρχαιότερη γέφυρα ακόμα εν χρήσει, σε όλο τον κόσμο, ένα σημαντικό επίτευγμα για τους Σμυρνιούς. Η Γέφυρα των Καραβανιών ή αλλιώς η Γέφυρα Μέλητος των Καραβανιών, έπαιζε σπουδαίο ρόλο στο εμπόριο, καθώς εξαιτίας της γερής κατασκευής της και της τοποθεσίας της, επέτρεπε την άνετη πρόσβαση των καραβανιών αλλά και μεμονωμένων καμήλων από την ανατολή, ώστε να μεταφέρουν και να ξεφορτώνουν τα εμπορεύματά τους στη Σμύρνη.
  2. Σμύρνη - Όρος Πάγος
    Το όρος Πάγος ή Λόφος του Καντιφεκαλέ, που σημαίνει «Βελούδινο Κάστρο», βρίσκεται δυο χιλιόμετρα περίπου μακριά από την ακτή…. Επάνω του υπάρχει η αρχαία ακρόπολη που κτίστηκε κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου, αρχικά με σαράντα πύργους, στους οποίους αργότερα προστέθηκαν και νέα οχυρωματικά έργα. Η πανοραμική θέα της πόλης από την κορυφή του Πάγου είναι καταλυτική τόσο σε μια επιτόπια επίσκεψη στη Σμύρνη όσο και σε μια εικονική περιήγηση. Εξίσου σημαντική είναι και η διαδρομή της ανάβασης, πραγματοποιούμενη μέσα από τις φτωχογειτονιές της Σμύρνης.
  3. Σμύρνη - Έντυπα, Εφημερίδες
    Η πνευματική κίνηση των Ελλήνων στη Σμύρνη άρχισε ν’ αναπτύσσεται στις αρχές του 19ο αιώνα. Πρώτος που φέρεται να ίδρυσε κοινωνικό πνευματικό κέντρο, ήταν ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, o οποίος ίδρυσε την "Ιωνική Λέσχη". Σημειώνεται ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1840, όπως μαρτυρείται από τον Χρήστο Σολομωνίδη, στη Σμύρνη λειτουργούσαν δέκα τυπογραφεία, όπου στα πέντε εξ' αυτών τυπώνονταν οι εβδομαδιαίες ελληνικές εφημερίδες "Αμάλθεια", "Ιωνικός Παρατηρητής", "Άργος" και η "Ιωνική Μέλισσα" καθώς και το περιοδικό "Αποθήκη των Ωφελίμων Γνώσεων". Στη μάλιστα στατιστική που είχε προβεί ο Κάρολος ντε Σερζέ (Charles de Scherzer) το 1870 στη Σμύρνη, λειτουργούσαν τότε 17 τυπογραφεία εκ των οποίων 10 ήταν ελληνικά, 3 αρμενικά, 2 γαλλικά, 1 τουρκικό και 1 εβραϊκό. Συνολικά κυκλοφορούσαν 134 εφημερίδες, περιοδικά και επιθεωρησιακά έντυπα.
  4. Σμύρνη - Κέντρα διασκέδασης
    Στην πλακόστρωτη προκυμαία της Σμύρνης συγκεντρώνονταν το πολύβουο πλήθος, στις ώρες της κοινωνικής συναναστροφής. Μεγαλέμποροι και εργάτες, μεσαίοι επαγγελματίες και άνθρωποι του μόχθου. Η θέα της θάλασσας από εδώ ήταν μοναδική… με τις ταράτσες των κτιρίων να έχουν μετατραπεί σε μπιραρίες, καφωδεία, στέκια για όλα τα γούστα. Εδώ υπήρχαν τα περισσότερα θέατρα και οι κινηματογράφοι, οι λέσχες, τα ξενοδοχεία και τα αναρίθμητα κέντρα αναψυχής (καφενεία, ζυθοπωλεία, ζαχαροπλαστεία) πολλά από τα οποία διέθεταν ορχήστρα με ξένη συνήθως ιταλική ορχήστρα ή λαϊκή μουσική και θεάματα.
  5. Σμύρνη - Υπηρεσίες πολιτών από 1675
    Το κτίριο που απεικονίζεται σε διάφορες φωτογραφίες της εποχής, ήταν έργο της γαλλικής Εταιρείας Societe des Quais de Smyrne… που είχε αναλάβει συνολικά το έργο της διευθέτησης του λιμένα, της προκυμαίας και διαφόρων απαραιτήτων έργων για την εύρυθμο και σύγχρονη λειτουργία της πόλης. Μια πόλη πολυάνθρωπη, πολυπολιτισμική, κέντρο βιομηχανικής παραγωγής, εμπορικό κέντρο, αλλά ταυτόχρονα και η μεγαλύτερη ναυτική πύλη εισόδου και εξόδου προϊόντων, ταξιδιωτών και εμπορευομένων, με το μεγαλύτερο ίσως λιμάνι της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ήταν επόμενο πως έπρεπε να αναπτύξει και ιδιαίτερες υπηρεσίες ελέγχου αυτών που εισέρχονταν και εξέρχονταν… Αφενός με την ύπαρξη του τεράστιου ρολογιού, αριστουργήματος εποχής ύψους 25 μέτρων, αλλά και αφετέρου από το κονάκι- άλλοτε Διοικητήριο… σήμερα το κέντρο της κίνησης της πόλης με την αποβάθρα των μικρών επιβατηγών πλοίων που εξυπηρετούν τη συγκοινωνία με τα παράλια- περίχωρα της Σμύρνης.
  6. Σμύρνη - Κέντρο της πόλης
    Η «Γκιαούρ Ιζμίρ», δηλαδή η Σμύρνη των απίστων. Πραγματικότητα, μιας και άπιστος η Σμύρνη ήταν μια πόλη καθαρά Ελληνική… αλλά λόγω της θέσεώς της εμπλουτισμένη με όλες τις φυλές του κόσμου… Μια πόλη που στο διάβα του χρόνου υπέστη πολλές καταστροφές από φυσικά αίτια και ανθρώπινες παρεμβάσεις… αλλά άντεξε και ανδρώθηκε σε τέτοιο σημείο ώστε να καταστεί ζηλευτή σε όλους. Από τα τέλη του 19ου αιώνα εξελίχθηκε σε ένα πολυπολιτισμικό και κοσμοπολίτικο αστικό κέντρο, που συναγωνίζονταν τη Μασσαλία, την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια στο θαλάσσιο εμπόριο της Μεσογείου και συγκέντρωνε τα βλέμματα θαυμασμού και φθόνου ολόκληρης της Ευρώπης.
  7. Η Σμύρνη μάνα καίγεται
    «Μια από τις πιο σημαντικές μαρτυρίες σχετικά με την πυρκαγιά είναι η έκθεση που υπογράφει ο Αγγλικανός εφημέριος της Σμύρνης, Αιδεσιμότατος Charles Dobson, και μια επιτροπή από σημαίνοντες Βρετανούς κατοίκους της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων των Αγγλικανών εφημερίων του Μπουρνόβα και του Μπουτζά. Η έκθεση αυτή επιρρίπτει την ευθύνη για την πυρκαγιά στους Τούρκους...
  8. Σμύρνη και 25 Οκτωβρίου 1920
    Η Συνθήκη των Σεβρών επικυρώθηκε στις 10 Αυγούστου 1920. Με τη Συνθήκη αυτή στο χαρτοφύλακά του, ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Ελλάδα με τη βεβαιότητα πως ο ελληνικός λαός θα τον υποδεχόταν με ενθουσιασμό, και θα τον συγχωρούσε για τις ταλαιπωρίες που είχε υποστεί κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, τα δύο τελευταία χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1916-1918), και πιο πρόσφατα με την Μικρασιατική Εκστρατεία, που άρχισε με την απόβαση στρατεύματος στη Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919.
  9. Σμύρνη - Βενιζέλος και Μικρασιατική Καταστροφή
    Το ερώτημα αν η αποστολή ελληνικού στρατεύματος στη Σμύρνη ήταν σωστή ή λαθεμένη απόφαση του Ελευθέριου Βενιζέλου, ακόμη απασχολεί τους ιστορικούς, 91 χρόνια αργότερα. Αυτό δεν πρέπει να μας παραξενεύει, γιατί η απόβαση του ελληνικού στρατεύματος στην Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919 υπήρξε η πρώτη πράξη ενός δράματος που διήρκεσε κοντά τρεισήμισι χρόνια.
  10. Σμύρνη - Βενιζέλος, Λόυντ Τζορτζ
    Βλέποντας το όνειρό του για την Μεγάλη Ιδέα να πλησιάζει την πλήρη πραγματοποίησή του – το πρώτο της μέρος είχε ήδη επιτευχθεί με την απελευθέρωση της Ηπείρου, της Μακεδονίας και των μεγάλων νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913 – ο Βενιζέλος ενήργησε αστραπιαία, μήπως και η Ιταλία έπειθε τις τρεις σύμμαχες χώρες να αλλάξουν την απόφασή τους.
  11. Περιοχή Σμύρνης
    Error: a marker with the ID "5" does not exist!
    -- Τελευταία αυθεντικά στοιχεία προσφύγων από τη Σμύρνη Οι αναγνώστες εδώ μπορούν να παροτρύνουν κι άλλους συμπολίτες τους, μέ
  12. Σμύρνη - Στήθηκε το σκηνικό
    Σε υπόμνημά του στο Συμβούλιο ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσδιόρισε τις ελληνικές διεκδικήσεις στην Μικρά Ασία, τις οποίες στήριξε σε δύο κύριους λόγους: (1) Στο γεγονός ότι από το πρόγραμμα βίαιου εκτουρκισμού που είχαν αρχίσει οι Νεότουρκοι το 1911, με την ενθάρρυνση της Γερμανίας, αλλά και κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918), γύρω στις 900.000 Έλληνες της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης είχαν εξοντωθεί με εκτελέσεις ή εκτοπισμούς, ενώ κοντά στο μισό εκατομμύριο διώχθηκαν ή έφυγαν τρομοκρατημένοι ως πρόσφυγες στην Ελλάδα.
  13. Σμύρνη - Πολιτική Βενιζέλου
    Στόχος του Βενιζέλου ήταν η Ελλάδα να βρεθεί στο πλευρό των χωρών της Αντάντ – Μεγάλης Βρετανίας και Γαλλίας – στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τον οποίο προέβλεπε πως θα κέρδιζαν, για να πάρει μέρος στη συνδιάσκεψη της ειρήνης που θα ακολουθούσε. Βέβαιος πως οι σύμμαχοι θα προέβαιναν στο διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία στον πόλεμο είχε ενταχθεί στο πλευρό της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας, ο Βενιζέλος ήθελε η Ελλάδα να διεκδικήσει περιοχές που ιστορικοί και δημογραφικοί λόγοι συνηγορούσαν, κατά την άποψή του, για την ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος.
  14. Σμύρνη - Βενιζέλος, Κωνσταντίνος
    Την περασμένη εβδομάδα αναφέρθηκα στις εκλογές του Νοεμβρίου 1910, στις οποίες η παράταξη του Ελευθέριου Βενιζέλου πήρε 307 από τις 362 έδρες. Εδώ πρέπει να γίνει η διευκρίνιση ότι στις εκλογές εκείνες δεν πήραν μέρος τα παλαιά μεγάλα κόμματα, και ως εκ τούτου τις έδρες τις μοιράστηκε η παράταξη του Βενιζέλου με κάποια μικρά κόμματα, όπως ήταν η ομάδα των Κοινωνιολόγων του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, και διάφορους ανεξάρτητους πολιτικούς.
  15. Σμύρνη - Εξελίξεις στην Ελλάδα γύρω στα 1900
    Πριν μπω στο θέμα της Μικρασιατικής Εκστρατείας, κρίνω πως είναι απαραίτητη η αναφορά σε κάποιες από τις σημαντικές εξελίξεις από τα τέλη του 19ου αιώνα, ως την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα (1900-1910), ως προοίμιο για την εμφάνιση του Ελευθέριου Βενιζέλου στο πολιτικό σκηνικό της Ελλάδας το 1910, στο οποίο έμελλε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο κατά την επόμενη δεκαετία (1910-1920).
  16. Μνήμη Σμύρνης
    Στα τέλη Μαΐου του 1922, ο πολύ δραστήριος Μητροπολίτης Πάφου Ιάκωβος (1910-1929) επισκεπτόταν τη Σμύρνη και επέδιδε στο Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο (1910-1922), το μετέπειτα Εθνομάρτυρα, και στον αρχιστράτηγο Αναστάσιο Παπούλα (1859-1935) επιστολές του Εθνικού Συμβουλίου και της Εκκλησίας της Κύπρου, με τις οποίες οι Έλληνες της Κύπρου χαιρετούσαν τις νίκες του Ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία και εύχονταν η Ιωνία να ανακτήσει την Ελληνικότητά της.
  17. Σμύρνη - Η Μεγάλη Ιδέα
    Μετά τα εισαγωγικά κεφάλαια για την ιστορία της Σμύρνης, από την ερχόμενη εβδομάδα θα ασχοληθώ με την Μικρασιατική Εκστρατεία, που άρχισε με την αποστολή στρατεύματος στις 15 Μαΐου 1919 από τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την κατάληψη της Σμύρνης, μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή, και την πυρπόληση της πόλης τον Σεπτέμβριο του 1922. Για να γίνει κατανοητή η προσπάθεια του Βενιζέλου να πείσει τους Συμμάχους για την αποστολή ελληνικού στρατεύματος στην Μικρά Ασία, θα χρειασθεί να γίνει μια εισαγωγική αναφορά στην Μεγάλη Ιδέα, και πώς αυτή επηρέασε την εξωτερική πολιτική της Ελλάδας από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1920.
  18. Σμύρνη - Θέατρο και Τύπος
    Οι ελληνικές εφημερίδες και τα ελληνικά περιοδικά που κατά καιρούς κυκλοφόρησαν στη Σμύρνη συνέβαλαν, παράλληλα με τα ελληνικά σχολεία, τα μέγιστα στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας, στην καλλιέργεια της ελληνικής συνείδησης, και στην ενημέρωση των Ελλήνων κατοίκων της πόλης για τις εξελίξεις στον ελλαδικό χώρο. Οι απόψεις που διατυπώνει για τον ελληνικό τύπο της διασποράς ο Καθηγητής Γιώργος Καναράκης στον Πρόλογο του βιβλίου του «Ο Ελληνικός Τύπος στους Αντίποδες – Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία» (Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2000) ισχύουν εξίσου και για τον ελληνικό τύπο της Σμύρνης.
  19. Σμύρνη - Εστία του μικρασιατικού Ελληνισμού
    Την περασμένη εβδομάδα έκανα μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία της Σμύρνης από την αρχαιότητα μέχρι την κατάληψή της από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1424, είκοσι εννέα χρόνια πριν από την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Οι δύο πρώτοι αιώνες της τουρκοκρατίας υπήρξαν ιδιαίτερα σκληροί για τον μικρασιατικό Ελληνισμό, με την αφομοίωση που επιδιώχθηκε με τα μέτρα του εξισλαμισμού, και με το παιδομάζωμα.
  20. Μια διαχρονική αναφορά στην Σμύρνη
    Ομόφωνη είναι η γνώμη των ιστορικών ότι η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, και ο ξεριζωμός των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης, που ακολούθησε, αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα που έχει υποστεί ο Ελληνισμός από την αρχαιότητα μέχρι τις ημέρες μας.
  21. Σμύρνη
    Error: a marker with the ID "5" does not exist!
    Περιοχή Σμύρνης (στη σημερινή Τουρκία Ismir) στην αρχαία Ιωνία. Μπορείτε εδώ πιο κάτω να συμπληρώσετε τα στοιχεία σας ανάλογα
  22. "Καλλίστη των πασών"
    Η «καλλίστη των πασών» κατά τον Στράβωνα, μια από τις επτά εκκλησίες των πρώτων χριστιανικών χρόνων, ιδρύθηκε σύμφωνα με τον μύθο από Φρύγες με τον βασιλιά τους Τάνταλο που της έδωσε το όνομα Ναύλοχος …Στη συνέχεια την κατέλαβαν οι Λέλεγες, λίγο αργότερα ο Αιολείς και τέλος οι Ίωνες… Στο διάβα το χρόνου απετέλεσε σπουδαίο οικονομικό και πνευματικό κέντρο. ‘Ήταν γνωστή για τη Εραστράτειο Ιατρική Σχολή, την Ευαγγελική Σχολή, την Εμπορική Σχολή Αρώνη, το Ιατρικό μουσείο, το νοσοκομείο, το ορφανοτροφείο, τα πάμπολλα τυπογραφεία της στα ποία τυπώνοντας επτά εφημερίδες και μια πληθώρα περιδικών…