Σεμέντερε – Εθιμικές Συνήθειες

Η παρθένα …και η βροχή

Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι[1. Σημ: σύμφωνα με ορισμένους πληροφορητές οπωσδήποτε ορφανό, φτωχιά και μάλλον «κουτόμυαλη».]  με ένα πουκάμισο ή κουρέλια ή με ένα τούλι στο πρόσωπο,  τοποθετούσαν στο κεφάλι του ένα κόσκινο και το γύριζαν στα σοκάκια του χωριού υπό τους ήχους τραγουδιών… Βεβαίως για την πρόκληση της βροχής θα έπρεπε «να ρίχνουν σε κάθε σπίτι πάνω στο κόσκινο ένα κουβά νερό και να δίδουν το κατιτίς τους»… πιστεύοντας πως, όπως διασκορπίζεται το νερό μέσα στο κόσκινο, έτσι θα σκορπίσει και η βροχή.

Τα λόγια των συγκεκριμένων  τραγουδιών ή παραινέσεων είχαν ως εξής:

α

Αλλάχ, Αλλάχ, βερ μπηρ σουσά γιαρμούρ,

δηλαδή

Θεέ δώσε μια σιγανή βροχή…

β

Σελιντζέκ, σελιντζέκ, σελέ, σελέ,

σελινέν γιαγμούρ γκελέ

δηλαδή

κούνια, κούνια χείμαρρος, χείμαρρος

κατακλυσμός βροχή να ’ρθει

γ

Γιαρμούρ γιαγάρ γιαχ ιστέρ

τεκνελέρ τσορέκ ιστέρ

uτς κουζού κουρμπάν ιστέρ

βερ, Αλλαχίμ, βερ

Δηλαδή

Βρέχει η βροχή, λάδι χρειαζόμαστε,

 οι σκάφες κουλούρα ζητάνε

τρία αρνιά θυσιά (θυσία) πρέπει να γίνουν

 δώσε Θεέ μου, δώσε.

δ

Ολόψυχη θυσία,

μες τ΄αλώνι

δώσε Θεέ

μια ζουμερή βροχή.

ε

Βρέξε, βρέξε, βροχή,

στο χωράφι λάσπη

δώσε Θεέ μου δώσε

χειμαρρώδη βροχή.

ζ

Έσπειρα σπόρο σαν καλάμι

βγήκε η κορυφή του σαν ασήμι

απ’ τη γη αφθονία, από τον ουρανό βροχή

Δώσε Θεέ μου δώσε.

 

η

‘Ρίχνει βροχή τρέχουν οι χείμαρροι

Η κόρη η μαυριδερή βλέπει το δώμα

Η σκάφη της ζυμάρι, χοντρό ποντίκι

μια ψιλή βροχούλα

δώσε Θεέ μου δώσε.

 

Περί Μετεωρολογίας  και κλιματολογικών συνθηκών ο λόγος

Τα αστέρια

Αρχίζουμε με μια επισήμανση:  τους μήνες που οι Σεμεντερλήδες δούλευαν στα χωράφια, ρύθμιζαν τη ζωή και τη δουλειά τους σύμφωνα με την ανατολή και το βασίλεμα των αστεριών και του ήλιου… Με ρολόι της νύκτας τα αστέρια και της μέρας τον ήλιο… Πιάνανε δουλειά, για παράδειγμα, όταν έβγαινε το Σαβακιλτιζί και πέφτανε να κοιμηθούν με τον ενgελιλτιζί…

Από δικής μας πλευράς λοιπόν μια μικρή αναφορά σε όλους αυτούς τους θησαυρούς μαζί με τις υπάρχουσες δοξασίες που τους συνοδεύουν:

Ο φέγγος: έλεγαν το φεγγάρι

Κερβάν γηρά ή Κερβάν Κιράν: ο Ζευς, Δίας

Σαβακιλτιζί= Αυγερινός: «Είναι το μεγάλο άστρο που βγαίνει τα χαράματα και φέγγει τον κόσμο όλο. Με αυτόν αρχίζαμε τη δουλειά. Όλη τη μέρα τριγυρνά στα χωράφια».[2. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π.]

Ενgελιλτιζί= Αποσπερίτης: «Όταν το βράδυ βλέπισκαμε να βασιλεύει το Ενgελιλτιζί, πέφταμ’ στο λάκκο μας να κοιμηθούμε».[3. Ό.π.]

Υρκάρ, Ουρκάρ= τα επτά αδέλφια… (Μ. Άρκτος;)

Τερεζί= ζυγαριά,  Αστερισμός του ζυγού: «Το τερεζί ήταν τρία άστρα από δου, τρία από κιου, γι’ αυτό  λέεσκαμ τα τερεζί».[4. Προσδιορισμός είναι ασαφής. Ίσως ο πληροφορητής εννοεί την Κασσιοπή.]

Επισημάνσεις 

  1. α-«Τα Ουρκάρ και το Τερεζί μαζί βγαίνουν, μαζί πηγαίνουν, μαζί βασιλεύουν. Είναι προ πάντων ορατοί τον χειμώνα. Εμείς τους θεωρούσαμε σα ρολόι για τις βεγγέρες μας. Οι μεγαλύτεροι  κοίταζαν τον ουρανό και λέγανε ”αμάν τα ουρκάρια έφτασαν, ξημερώσαμ, πολύ καθήσαμ”…».[5. Μαρτυρία Βικτωρίας Μιστιλίδου, ό.π.]
  2. β-«Στο χωριό μας δεν ξέραμε ούτε από ώρα, ούτε από ρολόγια. Τα ξημερώματα καθένας σηκωνόταν… καταλαβαίνανε την ώρα απ’ τ’ αστέρια. Η μητέρα μου πριν σηκώσει εμάς κοίταζε τον ουρανό και φώναζε “Τερεζί νερεκετιλέρ! Κάκεν! Κάκεν, δηλαδή η ζυγαριά πού πήγε… σηκωθείτε, σηκωθείτε”. Τη μέρα κοιτάζαμε από τον ίσκιο του κορμιού αν ήταν ώρα να φάμε ή αν έπρεπε ακόμα να εργαστούνε».[6. Μαρτυρία Σάββα Οροηλίδη, ό.π.]

 

Της γριάς η γραμμή= Ουράνιο φαινόμενο του καλοκαιριού:

«Συνηθίσαμε να το  παρακολουθούμε τους καλοκαιρινούς μήνες όταν ήμασταν ξαπλωμένοι  στους λάκκους μας. Μια ατελείωτη άσπρη γραμμή, που έκοβε πέρα ως πέρα τον ουράνιο θόλο και τη λέγαμε έτσι. Σύμφωνα με τα μουχαμπέτια μας μια φορά κι έναν καιρό ήταν μια γριά  που είχε στην πλάτη της ένα σακί με άχυρα. Πήγαινε, πήγαινε, πήγαινε η γριά. Όμως το τσουβάλι της ήταν σπασμένο κι εκείνη  κουτσή. Έτσι χύθηκαν τα     άχυρα και σημάδεψαν με μια γραμμή το δρόμο της».[7. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π.]

sementere

Παραλλαγή

               Καλόγιριας ντου τσιγίρ, το αυλάκι της καλογριάς.

Σύμφωνα με την  παράδοση,  κοινή στο χώρο της Καππαδοκίας, «μια γριά πήγε στο μύλο κι έκλεψε αλεύρι και το έβαλε σε ντιζλίκα (ποδιά) και το κοβαλάτσανε (κυνήγησαν) κι έφγεν τ’ αλεύρι και κονόθηκε (χύθηκε) κι έκανε τσιγίρια (γραμμές) και λένε τσ’ γριάς το τσιγίρ, ο Γαλαξίας».

 

Σταυρός= αστερισμός του Κύκονου: «Πάνω στης γριάς τη γραμμή είναι απλωμένος ένας  ωραίος σταυρός από άστρα».

Οι άνεμοι

Ποριάζες: του καλοκαιριού οι δροσεροί αέρηδες.

Καπά γελ: ζεστό αέρι του Αυγούστου, ο λίβας, που κατέτρωγε τα σπαρτά και τις σοδειές των ανθρώπων.

Σάμ τσαλμασί: ένας ιδιαίτερα ζεστός αέρας που κρατούσε τρία ημερόνυχτα και σήκωνε τόνους ολάκερους από σκόνη επικαλύπτοντας τις παραγωγές και τα χωριά

τανά μπουϊdουράν: ο άνεμος δροσιά του φθινοπώρου.

ο Ασαά γελ, ή χαγ γελλερί: ο ανοιξιάτικος…

Τσεεμντέν= το δυνατό κρύο του Γενάρη.

Τζεεμντέμ εσμεσί= παγωνιά.

Αγιάζ= δυνατό κρύο.

Φύσηξε τσεβρέδια= φύσηξε ανάποδα.

 

Κλιματολογικές συνθήκες

Κατά τους ισχυρισμούς των πληροφορητών το χωριό είχε «το καλύτερο κλίμα σε όλη την Καππαδοκία». Λέγανε μάλιστα πως ήτανε τόσο καλό ώστε  Χαβάϊναν  γιασίγιορτουκ, δηλαδή με τον αέρα ζούσανε… πως δεν γνώριζαν τι είναι σίτμα, ελονοσία,[8. Δεν υπήρχαν στάσιμα νερά…] δεν ξέρανε τι θα πει γιατρός. Ως ανέκδοτο μάλιστα κυριαρχούσε το: άντε, βρε,  να αρρωστήσει κανένας, να’ ρθει ο ντοκτόρ, να δούμε τι σόι άνθρωπος είναι… πως όλοι στο χωριό ήτανε κατάγεροι…

Φυσικά πρόκειται για υπερβολές που ενέχουν το σπέρμα του εμείς και… το δικό μας. Πάντως και σε κάθε περίπτωση, για να σχηματίσει ο αναγνώστης μια γενικότερη θεώρηση για την περιοχή θα πρέπει να γνωρίζει πως η Καππαδοκία είναι ένα τεράστιο οροπέδιο το οποίο προήλθε από ηφαιστειογενείς εκρήξεις και διαμορφώθηκε στο διάβα του χρόνου, με υψόμετρο από 800 έως και 1500 περίπου μέτρα, σχεδόν άνυδρη και παντελώς άξυλη. Συνεπώς με υψηλές θερμοκρασίες την ημέρα, χαμηλές το βράδυ… και βαρύτατους χειμώνες με πολλά- πολλά χιόνια.[9. Θανάση Κωστάκη, Η Ανακού της Καππαδοκίας, ό.π. σ. 313,  «Στο ύψος αυτό  άφθονα χιόνια σκεπάζουν την ηφαιστειογενή γη μήνες ολόκληρους και κρύο δυνατό, ενώ η αμμουδερή γη και η έλλειψη βλάστησης έχει σαν συνέπεια λίγες σχετικά υδατοπτώσεις και ζεστά καλοκαίρια».]

Η υπό έρευνα κοινότητα όμως είχε ορισμένες ιδιαιτερότητες. Βλέπουμε, για παράδειγμα, πως βρίσκεται σε ένα απέραντο ίσωμα, καμίνι κάποιοι το έλεγαν, χωρίς υψώματα πολλά και υψηλά. Επιπλέον και ίσως το πλέον σημαντικό. Υπάρχει νερό σε ποσότητες ικανές να τροφοδοτήσουν όλη την περιοχή, άρα με σχετική ανάπτυξη πράσινου με ότι τούτο σημαίνει.   Δηλαδή διαμόρφωση κλιματολογικών συνθηκών και για την ανάπτυξη της χλωρίδας και της πανίδας…

Τέλος και σύμφωνα πάντοτε με τους ισχυρισμούς των πληροφορητών  το κλίμα του χωριού ήταν μεν ξερό αλλά πολύ υγιεινό… που τους καθιστούσε απρόσβλητους από τις ιώσεις.

Βεβαίως και είναι λογικό αυτό, λόγω του τεράστιου κάμπου και της έλλειψης δένδρων, ο κόσμος υπέφερε το καλοκαίρι από τις υπερβολικές θερμοκρασίες οι οποίες όμως σχεδόν πάντοτε μετριαζότανε από τους ανέμους του ανοιχτού ορίζοντα, τους Ποριάζες.[10. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου, ό.π. «Υποφέραμε, δένδρα δεν είχαμε, αλλά ηλίαση δεν παθαίναμε ποτέ γιατί είχαμε πάντοτε δροσερό αέρα από τον ανοιχτό ορίζοντα».] Τον Αύγουστο όμως όταν φυσούσε ο Καπά γελ τα πράγματα δυσκόλευαν και μάλιστα σημαντικά. Ήταν εκείνο το ζεστό αέρι, ο λίβας, που κατέτρωγε τα σπαρτά και τις σοδειές των ανθρώπων… μέχρι και τις πρώτες μέρες του φθινοπώρου οπότε άρχιζε ο τανά μπουϊdουράν, ο άνεμος δροσιά.[11. Tana- μοσχάρι]

Τον χειμώνα πάλι το κρύο ήταν αφόρητο…. Και μάλιστα με χιόνια και πολλούς πάγους.[12. Το μικρό ποτάμι πάγωνε και αποτελούσε ένα πρώτης τάξεως παιδότοπο για τους μικρούς μαθητές.] Ολάκερα βουνά που συνήθως έπεφταν τις πρώτες μέρες του Δεκέμβρη[13. Συνήθως του Αγίου Νικλάου], σε σημείο να φτάνουν μέχρι τα τρία μέτρα και ο αποκλεισμός να είναι διαρκής μέχρι και ένα δίμηνο.[14. Συμεών Κοιμίσογλου, Καππαδοκία, ό.π. σ. 46 « ο Νικήτας Χωνιάτης, για παράδειγμα, αναφέρει πως: «έστι μεν γαρ και άλλως η Καππαδοκών χώρα κρυμμώδης πάσα και το κλίμα τούτο ψυχεινόν και δριμύτατον», ενώ ο Άγιος Βασίλειος  αναφέρει πως «και γαρ τοσούτο πλήθει χιόνων κατενίφημεν ως αυτοίς οίκοις παραχωσθέντες δυο μήνας ήδη καταδύσεσιν εμφωλεύειν… γίνωσκε δε τον παρ’ ημίν χειμώνα τοσούτον γενήσθαι ώστε πάσας μεν οδούς εγκλεισθήναι μέχρι των ημερών του Πάσχα… Δηλαδή χιόνισε τόσο πολύ  που παραχώθηκαν τα σπίτια  τους από τα χιόνια και αναγκάστηκαν να μείνουν πάνω από δυο μήνες… και εκείνο τον χειμώνα αποκλείστηκαν οι δρόμοι μέχρι τις ημέρες του Πάσχα».  ]

Τον Φλεβάρη φυσούσε ο Ασαά γελ, ή χαγ γελλερί[15. Yel- αέρας] δηλαδή ο κάτω αγέρας- νοτιάς, που έλιωνε τα χιόνα… και γέμιζε ευεργετικά πια τα ποτάμια, αλλά και τα πηγάδια με το πολύτιμο νερό. Τότε γύριζαν στο χωριό τα χατζήμπαμπα- λελέκια ή χατζή λεϊλέκ που ξεχειμώνιαζαν στα Άδανα… αλλά και τα καρά κους- τα χελιδόνια.

Με την αρχή της άνοιξης,  σύμφωνα σχεδόν με όλους τους πληροφορητές, «άνοιγαν οι ουρανοί και έβρεχε  σαράντα μέρες κάθε απόγευμα… Μια περίεργη τοπική βροχή λες και στόχευε μόνο τα δικά μας χωράφια.. Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό ώστε να κοιμάσαι το βράδυ και να σηκώνεσαι το πρωί και να βλέπεις τόσο ψηλά τα στάρια»[16. Μαρτυρίες των :Λουκίας Αργυροπούλου, Διονυσίου Ηλιάδη, Καλαντάρ Γαϊτανίδη.].

Κωνσταντίνος Ν. Νίγδελης
Συνεχίζεται


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.

Σεμέντερε – τα του θανάτου

Τα του θανάτου

Σπανιότατη φωτογραφία από κηδεία στα Λιμνά Καππαδοκίας.
Σπανιότατη φωτογραφία από κηδεία στα Λιμνά Καππαδοκίας.

 

Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων  και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως  η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής… Δοξασίες από τα τότε, ίσαμε τη μεγάλη «έξοδο» και αρκετές μέχρι και σήμερα. Μεταφερόμενες από στόμα σε στόμα, από μια βαθιά εσωτερική πίστη πως έτσι πρέπει, πρακτικές  επιβαλλόμενες με άνωθεν επιβολές επενδυμένες με την αίγλη τού «είναι αμαρτία» η μη τήρησή τους…

Continue reading “Σεμέντερε – τα του θανάτου”

Σεμέντερε – Γάμος

Όλα του γάμου όμορφα[1. Βλ. Κωνσταντίνου Νίγδελη, Καππαδοκία, δρώμενα γάμου,  Κέντρο ιστορίας Δήμου Συκεών, 2007]

«Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης. Έθιμα που αναδεικνύονται στο διάβα του χρόνου και που με αξιοσημείωτη συνοχή μεταφέρουν το γεγονός, συμβάλλουν  στην περαιτέρω σύσφιξη των σχέσεων και την ενίσχυση της ομάδας».

Γάμος Καππαδοκίας 1902 (φωτο Σύλλογος Αχενών Καππαδοκίας)
Γάμος Καππαδοκίας 1902 (φωτο Σύλλογος Αχενών Καππαδοκίας)

Αρχίζουμε λοιπόν την περιήγησή μας σε τούτα τα πολύτιμα της κοινότητας του Σεμέντερε μέσα από τις μαρτυρίες των δικών της ανθρώπων.[2. Σημ: υπάρχουν έθιμα γενικά, αυτά δηλαδή που εφαρμοζότανε σε όλο το χώρο της Καππαδοκίας, αλλά και ιδιαίτερης μορφής με εφαρμογή μόνο στο Σεμέντερε και σε κάποιες άλλες κοινότητες.]

  • -Τα στέφανα, κατά την ημέρα του γάμου, πάντοτε αντάλλασσε ο ανάδοχος ή σε περίπτωση μεγάλης διαφοράς ηλικίας κάποιο από τα παιδιά του.
  • -Το κάλεσμα- πρόσκληση για το γάμο γινότανε από τους στενούς συγγενείς  του γαμπρού και της νύφης. Ένα με δυο άνδρες ντυμένοι με τις καλές τους ενδυμασίες αναλάμβαναν αυτό το ευχάριστο καθήκον  προσφέροντας σε κάθε προσκεκλημένο ένα κερί…
  • -Οι άδειες γάμου βγαίνανε από την έδρα της Μητροπόλεως στη Νίγδη.
  • -Απαγορευότανε ο γάμος μεταξύ συγγενών μέχρι και του 7ου βαθμού.[3. Μαρτυρία Λουκίας Αργυροπούλου ό.π.Σημ: νομίζουμε πως πρόκειται περί λάθους ή συγγνωστής υπερβολής της πληροφορήτριας, αν σκεφτούμε πως τα πρώτα ξαδέλφια είναι 4ου βαθμού…]
  • -Η εορταστική ατμόσφαιρα του επικείμενου γάμου άρχιζε από τη Δευτέρα… με τους συγγενείς κάθε πλευράς να προετοιμάζονται πυρετωδώς για το γεγονός. Καθαριότητα των σπιτιών, ασβεστώματα, γανώματα- κασσιτέρωμα των οικιακών συσκευών, με τα βράδια να τελειώνουν με τους ήχους μουσικών τραγουδιών και σχετική οινοποσία.
  • -Η Παρασκευή ήταν πάντοτε μια μέρα ιδιαίτερη για την πλευρά της νύφης και τούτο διότι εμφάνιζε για πρώτη φορά τα προικιά της… Μια τελετουργική διαδικασία που παίρνανε μέρος όλα τα ανύπαντρα κορίτσια, φίλες της νύφης, και τις ευχές της εκκλησίας… αλλά και με τον γαμπρό και τους φίλους του να προσέρχονται υπό τους ήχους της μουσικής συνοδείας, να τη βλέπουν, να τη σχολιάζουν, πάντοτε εννοείται θετικά, να προσφέρουν τη κινά, ειδική βαφή για τα νύχια της νύφης και τα σχετικά φακούδια, έτσι για προκοπή.

 

Το ντύσιμο του γαμπρού

Επρόκειτο για μια περίπλοκη διαδικασία που ξεκινούσε με την προτροπή των φίλων του γαμπρού και τελείωνε μετά από ένα σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα. Μια τελετουργική συνήθεια χρόνων με πολλά και διάφορα που σκοπό είχαν την ταλαιπωρία του γαμπρού με διάφορα τερτίπια, σε αγαστό συνδυασμό με την πρόκληση του γέλωτα από τα υποτιθέμενα δεινά του γάμου.

Τύχη αγαθή οι πληροφορητές[4. Μαρτυρίες των Καλαντάρη Γαϊτανίδη, Απόστολου Ουραϊλίδη, παπαευθύμη Αργυρόπουλου ό.π.] μας διέσωσαν τα σχετικά τραγούδια, κατά την εθιμική πρακτική του ντυσίματος,  τα οποία και παραθέτουμε:

Α μέρος

Το σο παππού το όνομα

σην Πόλη ’ναι γραμμένο.

Σην Πόλη και ση Γαλατά

και στην Αγία Σοφίτσα.

Να ένει βλοημένο

και πολυχρονουμένο.

Δηλαδή

Του παππού σου το όνομα

στην Πόλη είναι γραμμένο.

Στην Πόλη και στον Γαλατά

και στην Αγία Σοφία.

Να γίνει βλογημένο

και πολυχρονεμένο.

Β μέρος

Να φορώσουμ’ σ’ χιλιώνας το φες

(να φορέσουμε του γαμπρού το φέσι που αξίζει χιλιάδες

Να ένη βλοημένο και πολυχρονουμένο

 

Να φορώσουμ’ σ’ χιλιώνας το μετ’

(να φορέσουμε του γαμπρού το πουκάμισο που αξίζει χιλιάδες)

Να ένει βλοημένο και πολυχρονούμενο

 

Να φορώσουμ’ χιλιώνας τα τσουράπια

Να ένει βλοημένο και πολυχρονούμενο.

Να φορέσουμ’ σ’ χιλιώνας τα παπούτσια.

Να ένει βλοημένο και πολυχρονούμενο

Να φορώσουμ’ σ’ χιλιώνας το σαλβάρ

Να φορέσουμε του γαμπρού το παντελόνι που αξίζει χιλιάδες

Να ένει βλοημένο και πολυχρονούμενο

 

Η διαδικασία περιελάμβανε την επίδειξη κάθε αναφερόμενου κομματιού της ενδυμασίας από τον κουμπάρο ή από κάποιον φίλο… με τη συνεχή προσπάθεια να του τα φορέσουν μπερδεμένα για την πρόκληση του γέλωτα.

Παραλλαγή α

Να φορώσουμ’ το γαμπρόζ μας

να ειν’ ευλοημένο και πολυχρονουμένο.

-Ελάτ’ μετέρα του να κλάψουμ’ το παιί μας,

ελάτ, ελάτ’ σαπ γιαβρούμ,

να’ναι ευλοημένο και πολυχρονουμένο.

-Του πάππου τ’ τ’ όνομα που τ’αφήκα,

ελάτ’ ας τα ειπούμ’ και άκουτα.

-Έχουμ’ το γαμπρό μας, πουν το νυφ’ μας

πουν’ το σύντεκνο;

να είν’ ευλοημένο και πολυχρονουμένο.

 

– Του τουτ’ πάππου τ’ τ’ όνομα

στην Πολ’ είναι γραμμένο

να είν’ ευλοημένο και πολυχρονουμένο

και πολλά χρόνια να ζήσεις γιάβρουμ.

 

Παραλλαγή β

Φορώνουνε το λιόγαμπρο

να είν’ ευλοημένο και πολυχρονεμένο.

Και του τουτ’ πάππου τ’ τ’ όνομα

σημ boλ είναι γραμμένο

να είν’ ευλοημένο και πολυχρονεμένο.

Σημ bόλιν και σην Gαλατά

και σην Αη Σοφία

να είν’ ευλοημένο και πολυχρονεμένο

Κωνσταντίνος Ν. Νίγδελης
Συνεχίζεται


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Σεμέντερε - Σχολικά και Γλωσσικά
    Τα σχολικά δρώμενα ήταν επιεικώς απαράδεκτα. Άποψη που επιβεβαιώνεται και από τις σχετικές μαρτυρίες του Αρχείου της Προφορικής Παράδοσης του Κ.Μ.Σ. με κάποιες μάλιστα να κάνουν λόγο για την ανυπαρξία κάθε σχολείου.
  2. Σεμέντερε - Προφητείες, μάγια, παιχνίδια
    Αν και σύμφωνα με τους κανόνες του ορθοδόξου δόγματος θεωρείτο αμαρτία να ασχολείται κανείς με τούτες τις πρακτικές, εντούτοις, όχι μόνο άγνωστες ήταν, αλλά πάντοτε επίκαιρες και σε πολλές περιπτώσεις χρήσιμες… διότι «η πονηριά της γυναίκας ποτέ δεν σταματά
  3. Σεμέντερε - Εθιμικές Συνήθειες
    Μια από τις πλέον παράξενες εθιμικές συνήθειες ήταν αυτή του γιαγμούρ γκελινί, δηλαδή της νύφης της βροχής. Σύμφωνα λοιπόν με τα δρώμενα ντύνανε ένα πεντάρφανο κορίτσι...
  4. Σεμέντερε - Βότανα
    Αμύγδαλα … θρεπτικά, αλλά και σε διάφορες μορφές βοηθούν στο καθάρισμα του στήθους, δίνουν καλό ύπνο, ωφελούν στο συκώτι, στη σπλήνα, στο λαιμό, στον ανδρισμό.
  5. Σεμέντερε - τα του θανάτου
    Παρόλο που η επικράτηση του χριστιανισμού ήταν άμεση, από των πρώτων χρόνων και σε όλη την έκταση της Καππαδοκίας, είναι γνωστό πως η κυρίαρχη ιδεολογία του απορρόφησε και υιοθέτησε αρκετά δρώμενα των παλαιών παραδόσεων, διάφορες πρακτικές σε κάθε έκφανση της ζωής…
  6. Σεμέντερε - Γάμος
    Εξέχουσα θέση ανάμεσα στα πολυάριθμα έθιμα του χώρου κατέχουν αυτά που αφορούν τον γάμο, μιας και αναγνωρίζεται η ζωτική του σημασία όχι μονάχα ως θεμελίου της οικογένειας, της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους αλλά και αυτής της κοινωνικής διάρθρωσης.
  7. Σεμέντερε - Κοινοτικά
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων...
  8. Σεμέντερε - Κύκλος του Χρόνου
    Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα.
  9. Σεμέντερε - Λατρευτικά
    Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.
  10. Σεμέντερε - Εκκλησιαστικά
    Η κοινότητα του Σεμέντερε, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κατάστιχα, ανήκε στην Επισκοπή Μισθίων της Ιεράς Μητροπόλεως Ικονίου της οποίας ο προκαθήμενος έφερε τον τίτλο «Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Λυκαονίας», με πρώτη μητροπολιτική έδρα το Ικόνιο και δεύτερη την πόλη της Νίγδης.
  11. Σεμέντερε - Πόσιμα ύδατα
    Πόσιμα ύδατα, βρύσες, πηγάδια, ρέματα, νερά… Στην ευρύτερη περιοχή της κοινότητας υπάρχουν μερικά αξιοπρόσεκτα ρέματα, μια πληθώρα άλλων μικρότερων κα
  12. Σεμέντερε - Κελέρια
    Πουθενά στην οικουμένη, όσο κι αν ψάξει κανείς, δεν υπάρχει σε τόσο μεγάλη έκταση εκμετάλλευση της γης για σκοπούς αλλότριους της γεωργίας, όσο στον χώρο της Καππαδοκίας. Ατέλειωτες υπόγειες πολιτείες, διαφορετικών ειδών ή καλύτερα διαφορετικής τεχνικής, φυσικές σπηλιές, λαξευτά κελέρια, υπόγειοι ή επίγειοι χώροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους της στο διάβα του χρόνου για κάθε χρήση. Με την απάντηση στο γιατί ή καλύτερα σε τι οφείλεται τούτη η πρακτική να είναι απλή.
  13. Σεμέντερε - Τοπωνύμια
    Ά(β)ουρέν ή Άβορεν ή Αγορέν - Επρόκειτο περί κοινής τοποθεσίας στα νοτιοδυτικά χωριού σε απόσταση περίπου μισής ώρας προς το Ανταβάλ, με ιδιοκτησίες και των δυο κοινοτήτων και πολλά κελέρια. Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής ήταν το Αγορέν μπογαζί, δηλαδή ένας μακρύς ντερές (εσοχή) που έφτανε έως τον δημόσιο δρόμο
  14. Σεμέντερε - Πληθυσμιακά / Διοικητικά
    Οι ιστοριοδίφες του χώρου ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι οι συγκεχυμένες και εν πολλοίς πληροφορίες που εμπεριέχουν υπερβολές, συχνά μάλιστα αντικρουόμενες μεταξύ τους… σε όλες τις εκφάνσεις της ερευνάς τους. Για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κυρίαρχες σχέσεις με τους «άλλους», την καθημερινότητα, την οικονομική κατάσταση…
  15. Σεμέντερε - Ρυμοτομία
    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες μπορούμε να μιλάμε για μια τυπική κοινότητα του χώρου, εκεί και τότε, που ήταν χωρισμένη σε μαχαλάδες, με στενά σοκάκια το σύνολο των οποίων ήταν χωμάτινοι, χωρίς καμία επέμβαση από πλευράς της διοίκησης, με τον χώρο της τυπικής πλατείας και τους λοιπούς δρόμους που οδηγούσαν στις παράπλευρες κοινότητες.
  16. Σεμέντερε - Όνομα
    Προ κάθε συμπεράσματος θα θέλαμε να καταθέσουμε τη μόνη, ίσως, σαφέστατη και σε κάθε περίπτωση αξιόπιστης βιβλιογραφικής αναφοράς που έχει σχέση με την ιστορία της κοινότητας… Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν το Σεμέντερε είναι ή κτίστηκε στην τοποθεσία που βρισκόταν κάποτε το χωριό Δάσμενδρον…
  17. Σεμέντερε - Η δημιουργία του χωριού
    Το πότε ακριβώς δημιουργήθηκε το χωριό μάς είναι άγνωστο, όπως επίσης και ο τρόπος. Απλά υπάρχουν μιας σειρά μαρτυριών που σίγουρα εμπεριέχουν υπερβολές, ανακρίβειες, μυθεύματα και σπέρματα αληθείας εμπλουτισμένα με προσωπικά συμπεράσματα. Και όλα φυσικά μέσα στα πλαίσια του εμείς και του εγώ, δηλαδή της δικής μας ράτσας και των δικών μου γνώσεων… δηλαδή στα πλαίσια μιας συγγνωστής υπερβολής.
  18. Σεμέντερε Καππαδοκίας
    Ανέκδοτη έκδοση ( Σεπτέμβριος 2015 ), με τίτλο "Σεμέντερε Καππαδοκίας" του Κώστα Νίγδελη. Το βιβλίο έχει περί τις διακόσιες σελίδες έρευνας του συγγραφέα και αποτελεί μοναδικό στο είδος του για τις πτυχές αυτές της περιοχής.

Σεμέντερε – Κοινοτικά

Τα αξιοπρόσεκτα της κοινότητας

Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται μια σειρά από δράσεις και συνήθειες αιώνων της υπό έρευνα κοινότητας του Σεμέντερε, κοινές πολλές εξ αυτών με τις διπλανές κοινότητες του χώρου, για τη λαϊκή λατρεία, τα εορταστικά ήθη και έθιμα, τις δοξασίες αιώνων, δηλαδή έναν ανυπολογίστου, κατά την άποψή μας, αξίας θησαυρό της λαϊκής μας παράδοσης.  Που μεταφέρθηκαν και βλέπουν το φως της δημοσιότητας από αξιόπιστους πληροφορητές, ανθρώπους που γεννήθηκαν, ανδρώθηκαν εκεί και τότε, συμμετείχαν σε πολλά από αυτά, τα ένιωσαν οι ίδιοι στο είναι τους. Continue reading “Σεμέντερε – Κοινοτικά”

Σεμέντερε – Κύκλος του Χρόνου

Στον αέναο κύκλο του χρόνου

Στο κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται  οι πληροφορίες που αντλήσαμε για τα ιδιαίτερα της κοινότητας, στον αέναο κύκλο του χρόνου: τη λαϊκή λατρεία, τις πρακτικές, τα ήθη και έθιμα, τις μικρές και μεγάλες γιορτές, τις δοξασίες, αλλά και τις πολλές αντιλήψεις για πολλά και διάφορα. Αυτός ο υπέροχος θησαυρός της παράδοσης, η άγνωστη χώρα την οποία οφείλουμε να ανακαλύψουμε και να τη μεταφέρουμε στο διάβα του χρόνου προς τους απογόνους μας.

Continue reading “Σεμέντερε – Κύκλος του Χρόνου”

Σεμέντερε – Λατρευτικά

Λατρευτικά και άλλα τινά

Α

Δεν γνωρίζουμε εάν υπάρχει τάξη  ή τάξεις αγίων. Εκείνο που ξέρουμε και μάλιστα καλά, είναι πως οι Καππαδόκες, χριστιανοί μα και μουσουλμάνοι σεμνύνονταν το όνομα του Αγίου Γεωργίου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.

georgiosΤο γιατί επίσης μας είναι άγνωστο, ίσως ίσως θα λέγαμε και αδιάφορο. Γνωρίζουμε πάντως πως γύρω από το όνομά του δημιουργήθηκαν πολλοί θρύλοι και καταγράφηκαν πολλές παραδόσεις με όλες ανεξαιρέτως να τον θεωρούν «ως τον πιο θαυματουργό και γενναίο άγιο που πάντοτε προσέτρεχε στο κάλεσμα αυτών που αδικούνταν… χριστιανών μα και καλών μουσουλμάνων». Χωρίς να είναι «ισοδύναμος»[1. Λέξη που χρησιμοποιούν οι πληροφορητές.] με τον αρχίατρο άγιο Παντελεήμονα, πάντοτε όμως ήταν το «πρόσωπο» που προσέτρεχαν οι ασθενείς στις προσευχές τους… μαζί τον ιδιαίτερο άγιο για την ίαση κάθε θεραπείας.

Είναι γεγονός επίσης πως η παρουσία του είναι κυρίαρχη και σε πολλές μυθοπλασίες- παραμύθια εποχής ακόμα και των «άλλων», όπως για παράδειγμα αυτό του Σαχ Ισμαήλ. Γνωστού ήρωα της ανατολής με πάμπολλες περιπέτειες, που για χάρη του προσέτρεξε αρκετές φορές ο άγιος ή όποτε του το ζητήθηκε.[2. Σημ: η πλέον σημαντική ήταν όταν ο άγιος τον βοήθησε με το κάτασπρο άλογό του να πάει έγκαιρα  στην υποψήφια μνηστή του… δηλαδή κατάφερε και κάλυψε την απόσταση των σαράντα ημερών σε λιγότερο χρονικό διάστημα και έτσι πρόλαβε να μην την δώσει ο βασιλιάς- πατέρας της  σε κάποιο ε άλλο κλπ, κλπ, κλπ.]

Continue reading “Σεμέντερε – Λατρευτικά”