ο χορός Τράτα

trata

Η “Τράτα” αποτελεί παραδοσιακό χορό των Μεγάρων που χορεύεται κάθε δυο χρόνια. Την Τρίτη πρωί μετά το Πάσχα οι γυναίκες των Μεγάρων παίρνουν σειρά για να συμμετέχουν, ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές, στην “Τράτα” που χορεύεται σε ανοιχτό χώρο, έξω από την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη.

Ο χορός αυτός ίσως ξεκινάει από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας όταν, όπως πιστεύεται, χτίστηκε ο ναός του Αγίου Ιωάννη σε μια μέρα. Ο ναός χτίστηκε γύρω από μια πηγή, για να την προστατεύσει από τους Τούρκους οι οποίοι την εκμεταλλεύονταν. Οι κάτοικοι της περιοχής με έξυπνο κόλπο έπεισαν τον πασά της Κορίνθου να τους επιτρέψει να κτίσουν ένα μικρό ξωκλήσι στο μέρος εκείνο. Του είχαν πει ότι κάποιο δαιμόνιο κατοικούσε στην πηγή. Η συμφωνία ήταν ότι θα τους επέτρεπε μόνον αν η εκκλησία χτιστεί σε μια μέρα, διαφορετικά θα έκοβε όλων τα κεφάλια. Επειδή φοβόταν ότι θα είχε διαμαρτυρίες από Χριστιανούς αν δεν χτιζόταν η εκκλησία και από Μωαμεθανούς αν χτιζόταν, σκέφτηκ ότι σε μια μέρα, δεν θα προλάβαινε κανείς να διαμαρτυρηθεί, ούτε οι Χριστιανοί ούτε οι Μουσουλμάνοι.

Όταν έτοιμοι οι Χριστιανοί από νωρίς το πρωί κατάφεραν να κτίσουν το ξωκλήσι, άρχισαν να χορεύουν για να γλεντήσουν την επιτυχία τους.

Τέσσερις διδάσκαλοι παραδοσιακών χορών όμως που μελέτησαν τον χορό αυτό σημειώνουν ότι τα βήματα του, που συμβολίζουν το τράβηγμα από τα δίχτυα, δείχνουν ότι η προέλευσής του ίσως είναἶ από αρχαιότερους χρόνους, πολύ πριν τους Οθωμανούς και χορευόταν μετά από τις επιτυχίες ψαράδων.

Ιάκωβος Γαριβάλδης

Οι τοπικοί Χοροί του Ασπρόπυργου

Τους τοπικούς χορούς δεν θα τους χωρίσουμε σε κατηγορίες, αλλά σε χρονικές περιόδους. Αυτόν τον διαχωρισμό τον κάνω, μόνο και μόνο για να μπορέσουμε να καταλάβουμε καλύτερα τον ρόλο των χορών σε κάθε εποχή.

Στον Ασπρόπυργο και γενικότερα στα γύρω χωριά, ουδέποτε συμμετείχαν οι άντρες στον χορό, στην πλατεία (δημόσιος χορός) παρά ελάχιστες φορές και μόνο τις απόκριες, αφού είχαν τελειώσει οι γυναίκες.

Αυτό γενικά γινόταν και σε άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις αρραβώνες, γάμους κτλ με διαφορετικό τρόπο .
Μέχρι το 1930 ο δημόσιος χορός γινόταν στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου όπου χόρευαν κάθε Κυριακή μετά την Θεία λειτουργία (μέχρι το 1915 περ.) και στις μεγάλες γιορτές.

[vsw id=”F9e_Xw-XZ9g” source=”youtube” width=”600″ height=”460″ autoplay=”no”]

Της Παναγίας (15 Αυγούστου) το Πάσχα ανήμερα και την δεύτερη μέρα, τα Χριστούγεννα, τις Απόκριες την πρώτη Κυριακή και την τελευταία, όπως επίσης στον εορτασμό του ναού της Αγίας Παρασκευής, πολιούχου του χωριού. Η μοναδική περίπτωση που άλλαζαν τόπο στον χορό ήταν του Ευαγγελισμού που χόρευαν μπροστά στον ομώνυμο ναό.

Οι χοροί που χορευόντουσαν στον δημόσιο χορό ήταν οι σταυρωτοί (πλέξιξα) και ο καλαματιανός.

[vsw id=”OzMG-vw4z9M” source=”youtube” width=”600″ height=”460″ autoplay=”yes”]

Ο πρώτος χορός που γινόταν χωρίς την συνοδεία οργάνων κάθε Κυριακή ήταν το «νε νε νε Μαρίε». Μαρτυρίες υπάρχουν αρκετές για τη μελωδία του συγκεκριμένου χορού στη διάρκεια του οποίου μπορούσε η κάθε κοπέλα (ελεύθερη-αρραβωνιασμένη και νεοπαντρεμένη) να εκφραστεί ελεύθερα «πάνω στο χορό».

Ο ρυθμός του χορού ήταν επτάσημος και πιάνονταν σταυρωτά. Σταμάτησε γύρω στο 1915.

[vsw id=”QgSE6iKZYww” source=”youtube” width=”600″ height=”460″ autoplay=”no”]

Ο δεύτερος χορός είναι ο αποκριάτικος , που τον χόρευαν μόνο οι παντρεμένες, το «τσάϊτα βούτσε-ν» δηλαδή, έσπασα τη βαρέλα. Ο ρυθμός του ήταν2/4 συρτός στα τρία όπως γνωρίζουμε. Πάλι εδώ δεν έχουμε συνοδεία οργάνων παρά μόνο την συνοδεία της ταούλας. Το κράτημα των χεριών ήταν σταυρωτό. Με τον ίδιο σκοπό και αφού τέλειωναν οι γυναίκες τον χορό τους «έκλειναν» τον χορό οι άνδρες, μόνο την τελευταία Κυριακή της αποκριάς, χωρίς το σταυρωτό κράτημα, αλλά από τους ώμους.

Άλλος ένας γυναικείος χορός, αποκριάτικος στην τοπική διάλεκτο είναι το «ντάρσα λούλε» που σημαίνει (εάν θα’ ρθω λουλούδι μου).

"To Σημάδι" 1963 - Χορός από τον ανεπίσημο αρραβώνα των γονιών μου

Οι πληροφορίες για αυτόν τον χορό είναι συγκεχυμένες. Υπήρχαν άτομα που έλεγαν ότι ο χορός ήταν διπλός ,δηλαδή ότι έβγαζαν τα χέρια και γινόντουσαν δύο ομάδες ή ότι δεν έβγαζαν τα χέρια ή ότι τα έβγαζαν αλλά όχι συνέχεια και έτσι δεν βγήκε ποτέ άκρη! Αυτή τη στιγμή έχει περάσει στον Ασπρόπυργο με έναν τρόπο, όπως χορεύτηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με την τότε αναπαράσταση.

"Χορός αρραβώνα" Στην νύφη έριχναν μαντήλια στον ώμο , και διάφορα δώρα (λίρες -κοσμήματα) . Στον γαμπρό το μαντηλάκι με τις λίρες ,ενώ μόνο το σόι του γαμπρού το ξεχώριζαν από το μαντήλι στον ώμο.

Στις κοινωνικές εκδηλώσεις οι γυναίκες χόρευαν μόνο καλαματιανό. Βασικοί χοροί ήταν για τους άνδρες ο καλαματιανός και ο τσάμικος σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις. Αγαπητός σκοπός καλαματιανού ήταν ο Χειμαριώτικος. Στα μέσα του Μεσοπόλεμου ο χορός σταμάτησε να λαμβάνει χώρα στον αυλόγυρο του Αγίου Δημητρίου και μεταφέρεται στην πλατεία Ηρώων, όπου βρίσκεται το 1ο Δημοτικό Σχολείο. Εδώ έχουμε βασικές και ριζικές αλλαγές προς τους χορούς. Σταμάτησαν οι σταυρωτοί χοροί και χόρευαν μόνο καλαματιανό.

Ο Αποκριάτικος συνεχίστηκε για λίγες φορές με την ανδρική μορφή κατά το «κλείσιμο» του χορού, την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Στα σπίτια και στα γλέντια στα καφενεία την συγκεκριμένη περίοδο ξεκίνησαν να χορεύονται , ο Χασάπικος, Ζεϊμπέκικος (απτάλικος, αϊβαλιώτικος) και ο συρτός μόνο από τους άνδρες.

Μεταπολεμικά οι εορτασμοί με χορό στην πλατεία ήταν δύο. Απόκριες και της πολιούχου Αγίας Παρασκευής.
Ο χορός για τις γυναίκες στην πλατεία ,αλλά και στις κοινωνικές εκδηλώσεις είναι ο Καλαματιανός και δειλά δειλά ο Συρτός με δημοτικοφανή τραγούδια.

[vsw id=”ACZLgF4T9gU” source=”youtube” width=”600″ height=”460″ autoplay=”no”]

Για τους άνδρες στις κοινωνικές εκδηλώσεις και στα γλέντια στις ταβέρνες οι Καλαματιανός, Τσάμικος, Συρτός, Ζεϊμπέκικος και ο Χασάπικος. Από το 1960 -1980 ο κύριος χορός των γυναικών ήταν ο Συρτός με λαϊκά και δημοτικοφανή τραγούδια, ενώ ο Καλαματιανός ερχόταν σε δεύτερη μοίρα. Οι άνδρες εξακολουθούσαν κυρίως να χορεύουν τον Καλαματιανό, τον Συρτό, το Ζεϊμπέκικο και λιγότερο τον Τσάμικο.

Από το 1980 έως και σήμερα ο μοναδικός χορός που συναντάτε εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων είναι ο συρτός και ο ζεϊμπέκικος, πλέον χωρίς την αυθεντική του μορφή.

Παναγιώτης Σ. Πέστροβας
Ερευνητής – δάσκαλος παραδοσιακών χορών