Το δικαιοδοτικό υποσύστημα

Η εφαρμογή του δικαίου είναι σπουδαία υπόθεση, όταν μάλιστα υπάρχουν τα σχετικά εργαλεία για την απονομή της, καθίσταται μάλλον και εύκολη υπόθεση.

Φυσικά όταν μιλάμε για εργαλεία μιλάμε για εκείνο το νομικό καθεστώς που προβλέπει και καλύπτει όλα τα κενά, τόσο σε επίπεδο νόμων, όσο και σε αυτό της εφαρμογής.

Και εξηγούμαστε άμεσα.

Ναι μεν το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαιοσύνης όριζε πως «τα δικαστήρια έπρεπε να παρέχουν δικαιοσύνη και προστασία σε όλους τους υπηκόους και ότι έπρεπε να τιμωρούνται αυστηρά όποιοι αδικούσαν κάποιον και όποιοι δωροδοκούνται και ότι οι δίκες έπρεπε να γίνονται σύμφωνα με το νόμο», αλλά γινότανε;

Υπήρχαν, για παράδειγμα, εκείνες οι ασφαλιστικές δικλείδες που θα μπορούσαν ανά πάσα στιγμή και σε κάθε παρέκκλιση να σπεύδουν καταλυτικά προς αποτροπή της ανομικής συμπεριφοράς;

Υπήρχαν δικαστές που προσπαθούσαν όχι να τα βάλουν με το κατεστημένο, αλλά να εφαρμόσουν έστω και στοιχειωδώς τις υπάρχουσες διατάξεις;

Ή, καλύτερα, η πολιτική βούληση ήταν  υπέρ της εφαρμογής όλων των μεταρρυθμίσεων;

Φυσικά δεν επιθυμούμε να απαντήσουμε μονολεκτικά μ’ ένα ναι ή όχι. Θα προσπαθήσουμε να το κάνουμε διεξοδικά και μέσα από παραδείγματα.

Πάντως σε αυτό το σημείο θα αναφερθούμε στα εργαλεία εφαρμογής του δικαίου, δηλαδή τα δικαστήρια και τους δικαστές… Αυτά δηλαδή που παρατηρήθηκαν και καταγράφηκαν στο διάβα του χρόνου και κυρίως από της υπογραφής του Χάττι Χουμαγιούμ και μέχρι της «εξόδου»:

1 – Τα Δικαστήρια

Α περίοδος

  • -ΙΕΡΟΔΙΚΕΙΑ-Νόμος 1855

Σύμφωνα με το Νόμο 1855, α 1, οι ιεροδίκες ήταν πέντε κατηγοριών, κατατασσόμενοι ανάλογα με τα προσόντα τους και με δικαιοδοσίες αντίστοιχες αυτών. Ο σχετικός νόμος προέβλεπε τις τακτικές τους μεταθέσεις το καθηκοντολόγιο και τις ποινές σε περίπτωση δωροδοκίας.[1]

  • ΤΑ ΕΜΠΟΡΟΔΙΚΕΙΑ – Νόμος 1865

Προβλεπότανε να ιδρυθούν στις μεγάλες πόλεις[2] και είχαν σύμφωνα με τα γαλλικά πρότυπα δυο τομείς.

Ο πρώτος αφορούσε  το εμπόριο ξηράς και ο δεύτερος της θαλάσσης.

Τα Εμποροδικεία θα είχαν για κάθε τομέα δικαιοδοσίας ένα Πρόεδρο, έναν αντιπρόεδρο, δυο μονίμους δικαστές και τέσσερις εκτάκτους οι οποίοι θα διοριζότανε με αυτοκρατορικό διάταγμα.[3]

  • ΤΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΑ-Νόμος 1869

Ήταν δυο ειδών.

  1. Τα Πρωτοδικεία, δικαστήρια με έδρα  στις μεγάλες πόλεις και κυρίως σε αυτές που υπήρχε καϊμακάμης, στην αρμοδιότητα των οποίων μεταξύ των άλλων υπαγότανε και η εκδίκαση ποινικών αδικημάτων.[4]
  2. Εφετεία, δικαστήρια  με έδρα αυτή της Κεντρικής Διοίκησης, δηλαδή αυτής του Βαλή, στην αρμοδιότητα των οποίων εκτός των άλλων υπαγότανε και η εκδίκαση των υποθέσεων κακουργημάτων…

Παρατήρηση

Μέλη των δικαστηρίων σύμφωνα με την υπάρχουσα νομοθεσία « θα μπορούσαν να εκλεγούν  όσοι από τους κατοίκους ήταν άνω των είκοσι ετών, είχαν λευκό ποινικό μητρώο και πλήρωναν κανονικά τους φόρους τους. Τα μισά μέλη θα ήταν μουσουλμάνοι και τα άλλα μισά μη μουσουλμάνοι. Ο αριθμός των μελών θα ήταν ίσος»[5]

Β περίοδος

Μετά τη δημοσίευση του συντάγματος του 1876 αλλά και των συμπληρωματικών νομοθετημάτων παρατηρήθηκαν και καταγράφηκαν οι εξής τύποι δικαστηρίων:

  • Τα ιεροδικεία, τα οποία θα εκδίκαζαν υποθέσεις σχετικές με θρησκευτικά ζητήματα…
  • Τα Αστικά δικαστήρια
  • Τα Ποινικά Δικαστήρια
  • Τα Εμπορικά δικαστήρια
  • Τα τοπικά των εφοροδημογερόντων, προβλεπόμενα και επιβαλλόμενα από τους οικείους κανονισμούς για την εκδίκαση μικροδιαφορών.
  • Εκκλησιαστικά δικαστήρια ή Επαρχιακά δικαστήρια,  τα οποία θα εκδίκαζαν αποκλειστικά υποθέσεις χριστιανών…οικογενειακού, κληρονομικού δικαίου, αλλά  και αστικών διαφορών.[6]

Τα οποία στις περισσότερες των περιπτώσεων ταυτιζότανε με αυτά των εφοροδημογερόντων.

Χαρακτηριστικότατα είναι τα παρακάτω κείμενα που αντλήσαμε από τη σχετική βιβλιογραφία[7] τόσο για τον τρόπο σύνθεσής  τους, όσο και για τις αρμοδιότητές τους, από τα οποία μάλιστα προκύπτει πως δημιουργήθηκαν  δυο δικαστικά σώματα με διαφορετικές αρμοδιότητες.

Το πρώτο αποτελείτο αποκλειστικά από κληρικούς και «δίκαζε» το πνευματικό μέρος κυρίως σε υποθέσεις μνηστείας, γάμου, κ.λ.π.,  ενώ το δεύτερο συγκροτείτο  αποκλειστικά από έντιμους πολίτες, για τα λοιπά.

Ο τρόπος σύνθεσής τους ήταν απλούστατος και δημοκρατικός.

Ο οικείος επίσκοπος, λοιπόν,  δια εγκυκλίου καλούσε τους εκπροσώπους των κοινοτήτων στο Επαρχιακό Συμβούλιο, οι οποίοι με τη σειρά τους δια μυστικής ψηφοφορίας εξέλεγαν τα μέλη του δικαστηρίου για την επομένη διετία…[8]

Επίσης από τα σωζόμενα πρακτικά του Μικτού Δικαστηρίου της Καισάρειας με ημερομηνία 15-7-1891, προκύπτουν ενδιαφέρουσες αποφάσεις σχετικά  με τον κανονισμό λειτουργίας του,   αλλά και για τις  αρμοδιότητες- υποχρεώσεις των μελών του.

Έτσι:

«1-Το Συμβούλιο θα συνέρχεται άπαξ της εβδομάδος…και θα ασχολείται με την εκδίκασιν των προσφυγών περί διατροφής, προικός, τραχώματος, αρραβώνων διαθηκών και κληρονομιών…

3-Οι αιτήσεις των προσφυγών θα υποβληθώσιν εις τον Πρόεδρον του Δικαστηρίου και θα χαρτοσημανθώσι συμφώνως τω νόμω…

5-Αι αιτήσεις δέον να φέρουν ημερομηνίαν  και αριθμόν  καταχωρήσεως εις ειδικόν βιβλίον…

6-Δια τα δικαστικά έξοδα πάσης φύσεως με τα οποία θα επιβαρυνθώσιν οι διάδικοι, θα ισχύσουν οι πίνακες δικαστικών εξόδων των επισήμων δικαστηρίων και του ιεροδικείου…

7-Αι αποφάσεις του δικαστηρίου μέχρι του ποσού 50 λιρών θα θεωρηθούν αμετάκλητοι και θα εκτελεσθούν παρά των εκτελεστικών τμημάτων του δημοσίου. Δια τας αποφάσεις άνω των πεντήκοντα λιρών οι διάδικοι θα έχωσι δικαίωμα εφέσεως.

Αρμόδιον δια την κατ’ έφεσιν εκδίκασιν των εφεσιβαλλομένων αποφάσεων θα είναι το εν Κωνσταντινουπόλει Μικτόν Συμβούλιον του Πατριαρχείου.

8-Εις την αρμοδιότητα του δικαστηρίου θα ανήκη και η εκδίκασις των κληρονομικών υποθέσεων…

9-Έγκυροι θα θεωρηθώσιν αι διαθήκαι αι οποίαι θα έχουν επικυρωθή παρά του Μητροπολίτου ή του Επισκόπου αυτού.»

 

Από το παρακάτω κείμενο και για λόγους τους οποίους δεν γνωρίζουμε, προκύπτει πως  μάλλον τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως θα έπρεπε.

Γεγονός που άμεσα προκάλεσε την έκδοση πατριαρχικής εγκυκλίου για πιστή εφαρμογή των σχετικών αποφάσεων κλπ.

«Άνθιμος Ζ
Ελέω Θεού
Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης.

Ιερώτατε Μητροπολίτα Καισαρείας,

υπέρτιμε των υπερτίμων και έξαρχε πάσης Ανατολής, εν αγίω Πνεύματι αγαπητέ αδελφέ και συλλειτουργέ της ημών Μετριότητος κ. Ιωάννη….

Εν τη εκκλησιαστική εκείνη εγκυκλίω ρητώς διεκανονίζοντο τα καθήκοντα των Αγίων Αρχιερέων επί τε των άλλων σημείων και δη επί του δικαστικού μέρους, δια της επομένης παραγράφου:

Και επί μεν  των δικαστικών, τας μεν εκ μνηστείας και γάμου απορρεούσας πνευματικάς διαφοράς οφείλει η αυτής Ιερότης διεξάγειν εν Δικαστηρίω συγκροτουμένω κατά την εν ενεργεία δικονομίαν εξ ιερέων καταλλήλων, υπό την προεδρείαν αυτής ή του ιδίου επιτρόπου, τας δε εκ διαλύσεως μνηστείας και τας περί προικός, τραχώματος, διατροφής και διαθηκών διαφοράς εν Δικαστηρίω καταρτιζομένω ως ανωτέρω εκ πολιτών τιμίων, ευυπολήπτων και διακεκριμένων επί ακεραιότητι χαρακτήρος, φροντίζουσα εγκαίρως την καθ’ άπασαν την επαρχίαν αυτής έκδοσιν ομοιομόρφου τύπου προσυμφώνου και διαθήκης νομίμου και συνάδοντος τοις εν τη εγκλείστω υψηλή αποφάσει καθωρισμένοις μετά των απαιτουμένων οδηγιών….

Η δε του Θεού χάρις και το άπειρον έλεος είη μετά της αυτής Ιερότητος.

6 Μαρτίου 1896»

Παρατήρηση

  • Είναι γνωστό πως με βάση τις προνομίες και την υπάρχουσα νομοθεσία η εκδίκαση ορισμένων υποθέσεων ήταν υπόθεση των Εκκλησιαστικών -Επαρχιακών Δικαστηρίων, ιδιαίτερα μάλιστα μεταξύ του χριστιανικού πληθυσμού… Εάν και εφόσον υπήρχε διαφορετική άποψη εκ μέρους ενός των διαδίκων για την απόφαση, τότε προσέφευγαν στο Ανώτερο Εκκλησιαστικό Δικαστήριο, δηλαδή, στο Εφετείο της Πόλης.Τα δικαστήρια αυτά έχαιραν καλής εκτίμησης και από τις δυο κοινότητες σε τέτοιο σημείο που και το μουσουλμανικό στοιχείο προσέφευγε πολλές φορές σε αυτά, μιας και η εμπιστοσύνη στα δικά του είχε λαβωθεί εξαιτίας των χρηματισμών, μεροληπτικών αποφάσεων, κλπ.
  • Υπάρχουν όμως απόψεις σύμφωνα με τις οποίες αυτός που δεν αποδεχότανε τις αποφάσεις του εκκλησιαστικού δικαστηρίου μπορούσε να προσφύγει στα μουσουλμανικά δικαστήρια. Τα οποία «παρά την συμφώνως τω εγγράφω υφισταμένην απαγόρευσιν, όχι μόνον δεν απεποιούντο να δικάσουν τας διαφοράς των υποδούλων, αλλά τουναντίον, λόγω του εισπραττομένου ποσοστού, είχον κάθε συμφέρον να τας εκδικάσουν, επί πλέον όμως και διότι μόνον αι αποφάσεις των επέφερον οριστικόν, ούτως ειπείν, τέρμα του δικαστικού αγώνος.»[9]

 

2 – Τα προβλεπόμενα

Βασικό εργαλείο για την άσκηση οποιασδήποτε πολιτικής ή εφαρμογής του δικαίου είναι τα προβλεπόμενα μέτρα και οι επιπτώσεις τους. Αυτά δηλαδή που αφενός θα είναι αποτρεπτικά για τις σκοπούμενες παραβατικές συμπεριφορές, αλλά αφετέρου κατά την απονομή της δικαιοσύνης…Τα μέτρα εκείνα με τα οποία ξεκάθαρα η ηγεσία μπορούσε να επιβάλλει τις πολιτικές της για την τάξη στην καθημερινότητα του πολίτη.

Βεβαίως μέσα στα πλαίσια μιας υπαρκτής κατάστασης, η οποία συνίσταται στη συνοίκηση με το μουσουλμανικό στοιχείο, στο υπάρχον νομοθετικό καθεστώς, τις τοπικές δυνατότητες, αλλά κυρίως στο περιβάλλον, μιας και ο υπό έρευνα χώρος βρίσκεται βαθιά στην Ανατολία, άρα μακριά από τον κεντρικό έλεγχο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, με τους τοπικούς δυνάστες κλπ.

Έτσι, μεταξύ των άλλων, καταγράφηκαν τα παρακάτω μέτρα, για μια σειρά ανομικών συμπεριφορών, από τα τοπικά Εκκλησιαστικά Δικαστήρια- Δημογεροντίες όπως:[10]

  • Ο αποκλεισμός του παραβάτη από την εκκλησιαστική ζωή, με απόφαση της δημογεροντίας, για χρονικό διάστημα προσδιοριζόμενο ανάλογα με την παράβαση. Φυσικά με όλες τις σχετικές συνέπειες: ακοινωνησία, αποφυγή οποιασδήποτε ιεροπραξίας, κλπ
  • Ο αφορισμός – Προφανώς για τις βαριές περιπτώσεις και πάντοτε με τη συνδρομή του τοπικού Επισκόπου.
  • Η μαστίγωση, η εξορία, η φυλάκιση
    Με τη δημόσια διοίκηση να είναι υποχρεωμένη σε εκτέλεση των σχετικών δικαστικών αποφάσεων. Βεβαίως οι εκτελέσεις των ποινών γινότανε από χριστιανούς σε χριστιανικά ιδρύματα, δηλαδή  σε μητροπόλεις, μοναστήρια…με τους δημογέροντες- δικαστές να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για τη μη εμπλοκή του μουσουλμανικού στοιχείου ή την επιβολή διαφορετικών ποινών που δεν θα προκαλούσαν…
  • Το πρόστιμο
    Η πλέον συνηθισμένη ποινή και πάντοτε ανάλογη με την οικονομική δυνατότητα του παραβάτη.

 

3 – Το δικαστικό σώμα

Όσον αφορά το δικαστικό σώμα  παρατηρούμε τα εξής:

  • δεν υπήρχε ειδική προς τούτο υπηρεσία σκοπός της οποίας θα ήταν η ενημέρωση- εξειδίκευση των ανθρώπων που θα απένειμαν δικαιοσύνη.
  • οι δικαστές μέχρι της εφαρμογής των σχετικών νομοθετημάτων δεν διοριζότανε αξιοκρατικά, αλλά δι’ επιλογής με ό,τι αυτό σήμαινε.
  • αρχικά δεν είχαν μισθό ή απολαβές από το κρατικό ταμείο, αλλά πληρωνόταν από τους αντιδίκους μετά από ειδική συμφωνία. Ευνόητο και κατανοητό πως η πλάστιγγα πάντοτε έγερνε υπέρ αυτού που θα πλειοδοτούσε…Ιδιαίτερα μάλιστα υπέρ των εχόντων και κατεχόντων.
  • οι αποφάσεις ακόμα και στα μεικτά δικαστήρια μετά τις δημοσιεύσεις του Χάττι Σερίφ και Χάττι  Χουμαγιούμ ήταν μεροληπτικές και στην πλειοψηφία τους πάντοτε ήταν υπέρ του μουσουλμανικού στοιχείου

Παρατήρηση

Η κατάσταση βελτιώθηκε ουσιαστικά και σε μεγάλο βαθμό, χωρίς φυσικά να παραβλέπουμε τις ιδιαίτερες τοπικές συνθήκες, μετά την καθιέρωση του συντάγματος, της όποιας μονιμότητας των δικαστών, και της δημιουργίας επαγγελματικού σώματος που θα ασκούσε το λειτούργημα τούτο.

Τώρα, για το γενικό πλαίσιο εφαρμογής αναφερθήκαμε διεξοδικά παραπάνω.

Υπήρχαν επίσης διάφορες υποθέσεις που δεν έφταναν ποτέ στις αίθουσες των δικαστηρίων  ή στους δικαστικούς λειτουργούς, μιας και η επίλυσή τους γινότανε σε πρώτο και ενδεχόμενα τελεσίδικο βαθμό άμεσα από τους τοπικούς παράγοντες που είχαν τούτο το δικαίωμα. Δηλαδή από τους δημογέροντας των κοινοτήτων και ιδιαίτερα μάλιστα από τον οικείο μουχτάρη του οποίου ένα από τα σοβαρότερα δικαιώματα-καθήκοντα ήταν ο συμβιβασμός των μερών ή η εκδίκαση μικροϋποθέσων, κυρίως αστικού περιεχομένου και η επιβολή προστίμων, για μικροκαταστροφές, καταπατήσεις αγρών από τα ζώα μετά και τη σχετική καταγγελία του αγροφύλακα,  διενέξεις τοπικού ενδιαφέροντος…

Άκουγε, έβλεπε, σκεφτότανε και … «πατούσε το μουχούρι= σφραγίδα-απόφαση»[11] την οποία ήσαν υποχρεωμένα αμφότερα τα μέρη να υπακούσουν.  Ή επέβαλε τα όποια πρόστιμα.

Δικαστικές εξουσίες είχανε επίσης και οι:

α-Μουφτής

Πρόκειται για τον νομοδιδάσκαλο με την χαρακτηριστική ενδυμασία του «τσουπέ»[12] και του πράσινου «σαρήχ», όπως των «σοφτάδων»,[13] που εξέδιδε «φετβάδες»[14] επί διαφόρων παρουσιαζομένων προβλημάτων που είχανε σχέσεις  με τον Ιερό νόμο…και τα κληρονομικά, τις αγοραπωλησίες, τους γάμους κλπ.

β – Ο χακίμης ή ο χακίμ ή ο γατής

Πρόκειται για τον Προϊστάμενο του ιεροδικαστηρίου όπου διεκπεραιώνονταν ζητήματα αγοραπωλησιών, κληρονομικών υποθέσεων, κηδεμονιών, διαζυγίων κλπ.

Παρατήρηση

Η απόφαση του Ιεροδικείου δινόταν πάντοτε εγγράφως, ήταν τελεσίδικη  και λεγότανε «χοτσέτ» ή «ιπρά» ή «χόκμ», ανάλογα με το αντικείμενο της διένεξης.

 

3 – Οι δικηγόροι

 

Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των δικηγόρων προσδιορίζονται επαρκώς από τους σχετικούς νόμους, αλλά ταυτόχρονα και από τις εσωτερικές διατάξεις των σωματειακών τους ενώσεων.

Για το χθες της υπό έρευνα περιοχής, απλά ακούσαμε περισσότερα και λιγότερα διαβάσαμε. Οι λόγοι πολλοί και σε κάθε περίπτωση κατανοητοί, μιας και το σύνολο των διαφορών επιλυότανε αυθωρί και παραχρήμα  εν τη γενέσει τους… Εξάλλου τα έξοδα πολλά, οι μετακινήσεις από το ένα μέρος στο άλλο δυσκολότατες, και οι αποφάσεις των δικαστηρίων αβέβαιες.

Έτσι, με βάση όλα μας τα στοιχεία και περισσότερο αυτά που αντλήσαμε από τις παρακάτω αναφερόμενες  μελέτες –μαρτυρίες, προκύπτει πως:

  • το σύνολο του νομικού δικηγορικού σώματος,[15] κατά την απογραφή-καταγραφή στην ανταλλαγή των πληθυσμών του ’24 ήταν της τάξεως των εννέα (9) ατόμων…δηλαδή μόλις το 0,01% του συνολικού πληθυσμού.[16]
  • δυστυχώς δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες σχετικά με το ποιόν της εργασίας τους, τα μεγέθη των αμοιβών, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους…
  • δεν γνωρίζουμε επίσης τις έδρες όλων αυτών αλλά σύμφωνα με μαρτυρίες ένας τους ζούσε και διατηρούσε γραφείο  στο Ερεγλί της Νίγδης,  ένας άλλος στο Σαρμουσακλί της Καισάρειας,[17]και ένας τρίτος στο Κάστρο.[18] Βάσιμα πιστεύουμε πως και οι υπόλοιποι θα είχαν ως έδρα του γραφείου τους τις έδρες των δικαστηρίων όπως, της Νεβ-Σεχίρ, της Καισαρείας, της Νίγδης, του Ικονίου, του Προκοπίου.
  • Τα μοναδικά ονόματα δικηγόρων που διαθέτουμε είναι:

-του Ιωσήφ Ρωμανίδη από την Αραβησσό που όμως έμενε και δραστηριοποιούταν στο Ουργκιούπ.

-του Θανασάκη Ιγνατιάδη που καταγότανε από τη Νεβσεχίρ και αντικατέστησε τον πρώτο.[19]

Έλλειψη επαρκών πληροφοριών υπάρχει επίσης και για τις σωφρονιστικές φυλακές στις οποίες εκτελούνταν οι επιβληθείσες από τα δικαστήρια ποινές. Τα μόνα που διαθέτουμε είναι:

  • μαρτυρία, σύμφωνα με την οποία  «ο γιος του Λευτέρη Τζορμπατζόγλου όταν άκουσε πως γένηκε επανάσταση και σηκώθηκαν τα πράγματα διαφορετικά –(εννοεί την επανάσταση των Νεότουρκων)- ύψωσε τη φωνή του παραπάνω από το μπόι του…αλλά του έκοψε τη φόρα ο Μουχτάρης βάζοντάς τον, σε συνεργασία με τους καρακόλους, για μερικές μέρες φυλακή,  στην Καισάρεια…».[20]

Δυστυχώς η πληροφορία  είναι ελλιπέστατη μιας και δεν γνωρίζουμε το είδος της φυλακίσεως, αν για παράδειγμα επιβλήθηκε από αυτόφωρο δικαστήριο ή ως σύλληψη- προφυλάκιση-σωφρονισμός, αν επρόκειτο για πραγματικές φυλακές ή κάποιος ιδιαίτερος θάλαμος αστυνομικού τμήματος κλπ…

  • βιβλιογραφική καταγραφή, ίσως και η μόνη αξιόπιστη πληροφορία, σύμφωνα με την οποία «ο χαπίτ είχε γιο, που για βάρβαρες κι ανήθικες πράξεις του είχε εκτίσει κατ’ επανάληψη ποινές φυλακίσεως στις φυλακές της Κόνια, όπου για την αγριότητά του του ’χαν δώσει τον τιμητικό τίτλο τζαναβάρ, δηλαδή λύκος…»[21]

 


[1] Σύμφωνα με το άρθρο α 7,8, του Ν. 1855 σε περίπτωση δωροδοκίας προβλεπότανε άμεση απόλυση.

[2] Υπήρχε αρχική πρόβλεψη για την Καισάρεια, αλλά τελικά επεκράτησε η δημιουργία του στο Ικόνιο.

[3] Σέμπη Ζωή, ο.π. σελ 87

[4] ο.π. σελ 87

[5] Σέμπη Ζωή, ο.π. σελ 88

[6] Παρόλο που υπήρχαν οι σχετικές προνομίες από της αλώσεως για τούτο τον τύπο δικαστηρίων, στο διάβα του χρόνου πολλάκις παρατηρήθηκε επέμβαση των οθωμανικών αρχών που παραβίαζαν τούτο το καθεστώς. Σε τέτοιο μάλιστα σημείο που σύμφωνα με τη Ζέμπη Ζωή ο.π. σελ 102 «η κατάσταση αυτή ανάγκασε τον Οικουμενικό Πατριάρχη Διονύσιο Ε΄ να κηρύξει την Εκκλησία εν διωγμώ διαμαρτυρόμενος γι’ αυτές τις παραβιάσεις».

[7] Εμμανουήλ Τσαλίκογλου, Ελληνικά Εκπαιδευτήρια κα ελληνορθόδοξοι κοινότητες της περιφερείας Καισαρείας, Αθήναι Κ.Μ.Σ. 1976 σελ. 57

[8] ο.π. σελ 57 «Εις την συνεδρίασιν προσέρχονται εκπρόσωποι των κοινοτήτων:

Καισαρείας 4, Κερμίρ 4, Ταβλουσούν 1, Ταλάς 1, Ζιντζίντερε 2, Εντιρλίκ 4, Ερκιλέτ 1, Σκόπης 1, Ιντζεσού 4…εκλέγονται ως πρώτα μέλη του υπό συγκρότησιν δικαστηρίου :

Θεολόγος Παπάζογλου, Αναστάσιος Λεβίδης, Γεώργιος Ουραήλογλους, Μιχαλάκης Γεωργαντζόγλους, Ιωάννης Γεωργιάδης, Κωνσταντίνος Κιουλουποτόσογλους, Αβραάμ Νεφτιτζόγλους και Γαβριήλ Χατζηπάλογλους»

[9] ο.π. σελ 52 .

[10] Κ. Λαμέρα, «Περί του θεσμού των επί τουρκοκρατίας δημογεροντιών», Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδιδόμενον υπό του τμήματος Μικρασιατικών Μελετών της Ενώσεως Σμυρναίων, τόμος 3ος [ 1940] σ. 69

[11] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12,  α.α. 44, μαρτυρία Σταματιάδη Ιωάννη

[12] κοντομάνικου ράσου

[13] σοφών ιερωμένων

[14] γνωματεύσεις-αποφάσεις

[15] Σημ: Στην επίσημη τουρκική γλώσσα λέγονταν «νταβά βεκιλί» δηλαδή αντιπρόσωπος της δίκης.  Στη δημώδη μουσουλμάνοι και χριστιανοί τους λέγανε αβουκάτ ή αβουκάτος.

[16] Μαρία Ασβέστη, Επαγγελματικές Ασχολίες των Ελλήνων της Καππαδοκίας, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1980, σελ. 202

[17] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12, α.α. 48, μαρτυρία Σαρμουκασίδη Στάθη

[18] Σεραφείμ Ρίζος, ο.π. σελ 163

[19] ο.π. σελ 163

[20] [20] Κ.Ι.Δ. Συκεών, Φ. 12, α.α. 39, μαρτυρία Βασιλείου Τσιτσόπουλου

[21] Γ. Μαυροχαλυβίδης, ο.π. σελ 101


Γενικές παρατηρήσεις- ερωτήματα

Άμεσα θα μπορούσαν να τεθούν από κάθε καλόπιστο αναγνώστη –ερευνητή διάφορα απλά ερωτήματα…

Αν, για παράδειγμα, όλα τα προαναφερόμενα αποτελούσαν κενό γράμμα του νόμου ή, τύχαιναν της πλήρους αποδοχής- εφαρμογής από την οθωμανική διοίκηση.

Αν δηλαδή όλα ετούτα νομοθετήθηκαν απλά για τον φόβο των Ιουδαίων ή για λόγους περισσότερο εξωτερικής πολιτικής και ουδέν περαιτέρω ή όντως υπήρξαν καλές προθέσεις από πλευράς των ιθυνόντων του κράτους που θέλανε και πέτυχαν κάτι το σημαντικό.

Προσωπική μας άποψη είναι πως λειτούργησαν επωφελώς και οι δυο προαναφερόμενοι λόγοι. Λίγο, αν θέλετε, η προσοχή των μεγάλων δυνάμεων και ιδιαίτερα αυτή της κραταιάς Ρωσίας, περισσότερο οι νουνεχείς της άρχουσας τάξεις που έβλεπαν την επερχόμενη κατάρρευση της αυτοκρατορίας, επέβαλαν τούτα τα νομοθετήματα, όμως…

Όμως αμφιβάλλουμε για την έκταση εφαρμογής τους και ιδιαίτερα στις άνυδρες ηφαιστειογενείς εκτάσεις της Καππαδοκικής χώρας, που ζούσε, αιώνες τώρα, σχεδόν απομονωμένη από τα κέντρα εξουσίας…

Διότι ναι μεν όμορφα, ωραία και χρήσιμα όλα ετούτα στην περιοχή της Πόλης ή της Σμύρνης ή της Μαγνησίας, αλλά εκεί;

Με δεδομένα μάλιστα τον μεγάλο αριθμό των νομοθετημάτων, πιστές αντιγραφές αυτών των μεγάλων δυνάμεων και κυρίως της Γαλλίας στα περισσότερα εξ αυτών, την τεράστια έκταση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, την έλλειψη κατάλληλων μέσων επικοινωνίας που καθιστούσαν αδύνατη την ενημέρωση των κρατικών λειτουργών, την ύπαρξη σοβινιστικών τάσεων αλλά και ακραίων θρησκευτικών πεποιθήσεων περί κατωτερότητας του μη μουσουλμανικού πληθυσμού, τα διάφορα εμπόδια σε τοπικό επίπεδο διοίκησης,[1] ο γενικότερος εκμαυλισμός, ο συνεχής χρηματισμός, αλλά και η αδυναμία αντίδρασης, μάλλον τα κατέστησαν περίπου ανενεργά. …

Επίσης και το σπουδαιότερο.

Διατάξεις του συντάγματος, για παράδειγμα, ανεστάλησαν την επόμενη χρονιά της ισχύος τους από την ίδια την κεντρική διοίκηση…ή το ίδιο το σύνταγμα καταργήθηκε στην πράξη με αποτέλεσμα οι όποιες επωφελείς του διατάξεις να μην εφαρμόζονται[2]…συνεχίζοντας έτσι την καταβαράθρωση της οθωμανικής κοινωνίας. Και όπως θα δούμε στα οικεία κεφάλαια πολλές φορές από την ανυποληψία των τουρκικών δικαστηρίων οι ίδιοι οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί προσέτρεχαν σε χριστιανούς δικαστές, διότι τα κάθε μορφής μπαξίσια- λαδώματα για την έκδοση φιλικών αποφάσεων ίσχυαν μέχρι και την «έξοδο».

Φυσικά για την καλύτερη παρουσίαση του θέματος θα προσπαθήσουμε απλά να παραθέσουμε τις όποιες μας πληροφορίες για το νομικό καθεστώς της περιοχής στηριγμένοι σε αυτό που όλοι μας έχουμε υπόψη.

Σε αυτό που λέμε και εννοούμε ως Αστικό Δίκαιο, με τις δικές του σημερινές εκφάνσεις. Δηλαδή, το Ενοχικό, το Εμπράγματο, το Οικογενειακό, το Κληρονομικό, αλλά και στο Εμπορικό δίκαιο και, το Φορολογικό…

Πιστεύοντας πως έτσι θα δώσουμε μια πληρέστερη εικόνα για εκεί και τότε. Φυσικά με μια μοναδική παράκληση- επισήμανση.

Επιθυμούμε πραγματικά την όποια ανοχή του αναγνώστη για τυχόν ανθρώπινα λάθη και παραλείψεις, για τους λόγους που προαναφέραμε.


[1] Η ισότητα αλλά και η ανεξιθρησκία δεν αναγνωρίσθηκαν σχεδόν ποτέ από τους  κρατούντες που είχαν μια περίεργη αντίληψη  και συνέχιζαν να αντιδρούν αρνητικά σε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού της χώρας. Αυτή η αντίληψη  δεν αφορούσε τον πληθυσμό, δηλαδή τις δυο κυρίως μεγαλύτερες θρησκευτικές κοινότητες,  που ζούσαν στο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα αρμονικά.

[2] Σέμπη Ζωή, ο.π. σελ 249 «συστήθηκαν πρωτοδικείο, κακουργιοδικείο, εμποροδικείο… αλλά οι χριστιανοί σπανίως δικαιωνότανε στα οθωμανικά δικαστήρια διότι η διαδικασία εξακολούθησε να διεξάγεται σύμφωνα με τα παλιότερα πρότυπα και όχι σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία»

“Ψήγματα Δικαίου Καππαδοκίας”
Κωνσταντίνος Νίγδελης


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Τουρκοσειρές στην Ελληνική Τηλεόραση
    Περισσότερα  από 340 διαφημιστικά μηνύματα, εκατό περίπου διαφορετικών εταιριών, «χρηματοδότησαν» τουρκικές σειρές σε ελληνικά κανάλια καθημερινά, το απόγευμα (17.30-18.30), το βράδυ (21.30-23.15) και μετά τα μεσάνυχτα (01.30-03.15)
  2. Φορολογικό Δίκαιο
    Σε γενικές γραμμές πρόκειται για το πλέγμα των νόμων, με τους οποίους έχοντας σαν βάση τη φοροδοτική ικανότητα των πολιτών, το κράτος εισπράττει τα απαραίτητα για την ορθή λειτουργία των παρεχομένων υπηρεσιών του. Τώρα, για την καλύτερη κατανόηση του θέματος αρχίζουμε με δυο τρεις βασικές ορολογίες της φορολογικής νομοθεσίας- πρακτικής που υπήρχαν στην υπό εξέταση περιοχή εκεί και τότε.
  3. Εργατικό Δίκαιο
    Απλά και σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων δικαίου που διέπουν τις σχέσεις που παράγονται μεταξύ συμβαλλομένων κατά τις οποίες, η μια πλευρά προσφέρει την εργασία της για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η άλλη παρέχει έναντι αυτής το συμφωνημένο τίμημα. Φυσικά σήμερα είναι πολυσύνθετο, στο δε διάβα του χρόνου κάλυψε και συνεχίζει ακόμα, τα τυχόν κενά που προκύπτουν από τις προαναφερθείσες σχέσεις.
  4. Εμπορικό Δίκαιο
    Στο οικείο κεφάλαιο περί πωλήσεως τονίσαμε τις δυο βασικές αρχές πάνω στις οποίες στηριζότανε το εμπόριο στην Κεντρική Ανατολία…Την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, τα οποία εν πολλοίς κάλυπταν την όποια ανυπαρξία έγγραφου τύπου κλπ. Τονίσαμε, επίσης, πως η επικύρωση οποιασδήποτε συμφωνίας γινότανε με μια απλή χειραψία μεταξύ των δυο συμβαλλομένων μερών και τη φράση «βε ες σελάμ», δηλαδή ο Θεός να τα φέρει βολικά, τον αντιπραγματισμό και την τράμπα, καθώς και την ύπαρξη αρχικά ομολόγων, δηλαδή πωλητηρίων εγγράφων και στο τέλος τις σχετικές μεταγραφές για ιδιαιτέρως μεγάλης αξίας αντικείμενα στους κώδικες του χωριού…
  5. Ενοχικό Δίκαιο
    Πρόκειται «για το σύνολον των κανόνων δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τα ζητήματα τα οποία προκύπτουν εκ της υπάρξεως ενοχής, ήτοι εκ της υπάρξεως εννόμου σχέσεως δυνάμει της οποίας ωρισμένο πρόσωπον (ήτοι ο οφειλέτης) υποχρεούται προς έτερον (δανειστήν) εις παροχήν, η οποία δύναται να συνίσταται εις ενέργειαν ή παράλειψιν».
  6. Κληρονομικό δίκαιο
    Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν την κληρονομική διαδοχή. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 1710 του αναθεωρηθέντος Α.Κ., «κατά το θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο(κληρονομιά) περιέρχεται από το νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)….»
  7. Περί γέννηση και βάπτιση
    Σήμερα, με την πολυπλοκότητα των εκφάνσεων της δημόσιας διοίκησης, επιτεύχθηκε αφενός μεν η κάλυψη όλων των περιπτώσεων, για τα οποία ζητάται η συνδρομή της πολιτείας, αλλά αφετέρου η ταλαιπωρία από μια απίστευτη γραφειοκρατία. Εκεί όμως και τότε; Φυσικά και είναι αδύνατη η εύρεση όλων των στοιχείων, λόγω ελλείψεως των σχετικών πληροφοριών, όμως σε κάθε περίπτωση υπάρχουν αρκετές οι οποίες είναι διαφωτιστικές για το καθεστώς εκείνης της εποχής. Για τα απλά μα και καθημερινά.
  8. Η Υιοθεσία
    Δι’ αυτής δεν ικανοποιείται αποκλειστικά και μόνο ο συναισθηματικός κόσμος των ατέκνων, αλλά κυρίως δημιουργείται μια νέα κατάσταση δια τον υιοθετούμενο, δηλαδή, σχέσεως γονέως και τέκνου…Είναι επίσης και μια πράξη θεάρεστη σύμφωνα με την οποία «έσωζε κανείς μια ψυχή παίρνοντάς την υπό την ευθύνη του». Αλλά βεβαίως και μια λύση σε περίπτωση ατεκνίας προς αποφυγή της κατακραυγής ή του όποιου στιγματισμού…
  9. Το Διαζύγιο
    Έτσι «ους ο Θεός συνέζευξεν άνθρωπος μη χωριζέτω», δηλαδή και σε ελεύθερη μετάφραση ό,τι και να γίνει από τη στιγμή που πήρε μέρος η εκκλησία τίποτε δεν μπορεί να χωρίσει το ζευγάρι. Έστω και αν η γυναίκα υπέφερε τα πάνδεινα από τους οικείους του ανδρός της, αλλά και τον ίδιο ακόμα. Ξύλο, βρισιές, κατάρες, πείνα και πάλι ξύλο, προσβολές και…ό,τι μπορεί να φανταστεί ανθρώπου νους. Τα μαρτύρια του Ιώβ. Με μοναδική, ίσως, περίπτωση, αυτή της μοιχείας, από πλευράς της γυναίκας εννοείται…
  10. Ο Γάμος Γ'
    Τονίσαμε προηγούμενα ότι τουλάχιστον μέχρι και το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δεν υπήρχε η υποχρεωτικότητα στην προίκα, όμως παρόλα αυτά οι γονείς πάντοτε συνεισέφεραν το κατά δύναμιν, αλλά και κατά το δοκούν. Συνήθεια-έθιμο- που επιβάρυνε τα μάλα τον οικογενειακό προϋπολογισμό και όχι μόνο, με τη θυγατέρα να καθίσταται σιγά σιγά δυσβάστακτο βάρος μιας και όλοι προσέτρεχαν για να βολέψουν μια καλή προίκα.
  11. Ο Γάμος Β'
    Είναι γνωστό πως δια τον κλήρο της Καππαδοκίας και όχι μόνο, δεν υπήρχαν τακτικές αποδοχές, δηλαδή καταβολή μισθού από πλευράς της κοινότητος. Απλά μια πρόβλεψη δια το «κανονικόν» του ιερέως, δηλαδή κάποιος φόρος- ετήσιο χαράτσι, που επιβαλλότανε ανάλογα φυσικά με την φοροδοτική ικανότητα της κάθε χριστιανικής οικογένειας ή κατά περίπτωση...
  12. Ο Γάμος Α'
    Nuptiae sunt conjunctio maris et feminae et consortium omnis vitae divini et humani juris communicatio, δηλαδή, «γάμος εστίν ανδρός και γυναικός συνάφεια και συγκλήρωσις του βίου παντός, θείου τε και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνία». Ο γάμος ως ιερή και ίσως μια από τις πλέον σημαντικές στιγμές του ανθρώπου αποτελούσε τότε και ενδεχόμενα και σήμερα, το αντικείμενο ενός μαζικού ενδιαφέροντος ολάκερης της κοινωνίας. Ιδιαίτερα μάλιστα στις απομονωμένες κοινότητες της Καππαδοκίας...
  13. Οικογενειακό Δίκαιο
    «Πρόκειται για το σύνολον των κανόνων Δικαίου οι οποίοι ρυθμίζουν τας σχέσεις αι οποίαι προκύπτουν εκ του γάμου, της συγγενείας και γενικώτερον επ’ ευκαιρία της οικογένειας…Το οικογενειακόν δίκαιον διαυλακώνεται υπό των ηθικών αρχών καθ’ όλην αυτού την έκτασιν. Τούτο ήτο αναπόφευκτον αλλά και δεόντως επιβεβλημένον, λόγω της φύσεως των σχέσεων, τας οποίας ρυθμίζει…»
  14. Εμπράγματο Δίκαιο
    Το σύνολο δηλαδή των κανόνων που ρυθμίζουν τα εμπράγματα δικαιώματα, με μια σημαντικότατη διάκριση. Πως τα πράγματα[1] διακρίνονται, κατά το άρθρο 948 του Α.Κ. σε: (α) ακίνητα, το έδαφος και τα συστατικά αυτού (β) κινητά, δηλαδή όσα δεν είναι ακίνητα. Αυτά, σε γενικές γραμμές, με τα ισχύοντα σήμερα, αλλά εκεί και τότε; Ποιες, για παράδειγμα, ήταν οι απόψεις, τα ισχύοντα περί την ιδιοκτησία, τη νομή και κατοχή, τη διάθεση μα και την προστασία της;
  15. Το δικαιοδοτικό υποσύστημα
    Η εφαρμογή του δικαίου είναι σπουδαία υπόθεση, όταν μάλιστα υπάρχουν τα σχετικά εργαλεία για την απονομή της, καθίσταται μάλλον και εύκολη υπόθεση. Φυσικά όταν μιλάμε για εργαλεία μιλάμε για εκείνο το νομικό καθεστώς που προβλέπει και καλύπτει όλα τα κενά, τόσο σε επίπεδο νόμων, όσο και σε αυτό της εφαρμογής. Και εξηγούμαστε άμεσα. Ναι μεν το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαιοσύνης όριζε πως «τα δικαστήρια έπρεπε να παρέχουν δικαιοσύνη και προστασία σε όλους τους υπηκόους και ότι έπρεπε να τιμωρούνται αυστηρά όποιοι αδικούσαν κάποιον και όποιοι δωροδοκούνται και ότι οι δίκες έπρεπε να γίνονται σύμφωνα με το νόμο», αλλά...
  16. Το Νομικό Πλαίσιο
    ...βάσιμα θεωρούμε πως τούτη η χρονολογία, μαζί με κάποιες άλλες κατοπινές, σηματοδότησαν μια περίοδο «άνοιξης» και ελευθεριών στην απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία της οποίας η σήψη ήταν πλέον εμφανής σε κάθε τομέα και πτυχή της καθημερινότητας. Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που απετέλεσε το σημείο αιχμής για πιέσεις στους ιθύνοντες της αυτοκρατορίας από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής και κυρίως από τη χριστιανική Ρωσία που, αποβλέποντας στον διαμελισμό της, αξίωνε να αναγνωρισθεί προστάτης όλων των ορθοδόξων κατοίκων της.
  17. Οι καλοί μας οι…γιατροί!
    Βεβαίως υπήρξαν πολλοί και πολλές. Που προσέφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες στις απομεμακρυσμένες κοινότητες της Ανατολής, όμως… Όμως υπήρξαν και μερικοί των οποίων η προσφορά ήταν τόσο σημαντική, που το πέρασμα τους καταγράφηκε ανεξίτηλα στη μνήμη των ανθρώπων… Κυρίαρχες προσωπικότητες με έντονα τα στοιχεία της ύπαρξής τους βάλανε τα θεμέλια με την ανιδιοτελή προσφορά και τις ικανότητές τους, καταξιώθηκαν και παρέμειναν στη συλλογική μνήμη.

Author: Μνήμες