Το “Μεγα Σχεδιο” ANZAC – β

Μέρος Β’

Σε τούτο το μέτωπο, ακόμα κι ο θάνατος ήρθε ‘’αμφίρροπος’’ και με κάποια σχεδόν απόλυτη ‘’ισορροπία’’.

Ως το μεσημέρι της 26ης Απριλίου είχαν αποβιβαστεί στη Χερσόνησο της Καλλίπολης συμμαχικά τμήματα που αριθμούσαν πάνω από τριάντα χιλιάδες άντρες. Σε κανένα, όμως, απ’ αυτά δεν επιτράπηκε απ’ την ηγεσία τους να εκπληρώσει το σκοπό για τον οποίο είχε αποβιβαστεί εκεί.

Στο μεταξύ η αρχική δύναμη των Αυστραλονεοζηλανδών (ANZACs) είχε ενισχυθεί με άλλους 15 χιλιάδες άντρες. Αλλά και ο εχθρός δεν άφησε τον καιρό να πάει χαμένος. Συγκέντρωσε τον όγκο των δυνάμεών του στα υψώματα Αρί-Μπουρνού, γύρω απ’ τις θέσεις των ANZACς. Κατά το σβήσιμο της μέρας οι Αυστραλονεοζηλανδοί είχαν αποκλειστεί σ’ ένα μικρό κι ανοιχτό τμήμα της παραλίας, χωρίς καμιά προστασία και κάλυψη.

Κατά τα μεσάνυχτα ο στρατηγός Μπίρντγουντ κατάφερε να στείλει  ένα σήμα στο πλοίο του αρχιστράτηγου Χάμιλτον, με το οποίο του ζητούσε την άδεια υποχώρησης των δυνάμεών του κι απαγκίστρωση απ’ τις ακτές. Το σήμα έλεγε:

‘’Οι μέραρχοί μου και οι ταξίαρχοι αναφέρουν ότι φοβούνται, πως οι άντρες τους έχουν αποδιοργανωθεί και πως έχουν τελείως διαλυθεί, ύστερα μάλιστα από εξαντλητική και ηρωική προσπάθεια που κατέβαλαν όλο το πρωί. Ορισμένοι έχουν αποσυρθεί έξω απ’ τη γραμμή της μάχης και δεν μπορούν να επανασυνδεθούν λόγω των δυσκολιών του εδάφους. Ακόμα και η ταξιαρχία των Νεοζηλανδών, η οποία μόλις πρόσφατα πήρε μέρος στη μάχη, έχει μεγάλες απώλειες και έχει σε κάποιο βαθμό αποθαρρυνθεί. Εάν οι δυνάμεις μου ξαναδεχτούν αύριο νέους κανονιοβολισμούς και νέες επιθέσεις, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα γενικής συμφοράς, καθότι δεν διαθέτω κανένα ξεκούραστο τμήμα, για να το προωθήσω στην πρώτη γραμμή προς ανακούφισή τους. Αντιλαμβάνομαι πως η αναφορά μου αυτή είναι πολύ σοβαρή αλλά αν πρέπει να αποσυρθούμε από δω αυτό πρέπει να γίνει αμέσως’’.

anzac_day_turks_anzacs
Τούρκοι στρατιώτες το 1915 στην Καλλίπολη

Χιλιάδες ζωές μπορούσαν να σωθούν την ώρα που ο Χάμιλτον στριφογύριζε στα δάχτυλά του το σήμα του Μπίρντγουντ, πάνω στο αγγλικό θωρηκτό. Αλλά η εξέλιξη των γεγονότων δεν κρίθηκε απ’ την αναφορά του σωματάρχη. Κρίθηκε από ένα άλλο δεύτερο σήμα, που είχε φτάσει στον αρχιστράτηγο, πριν αποφασίσει πώς να απαντήσει στο πρώτο.

Το δεύτερο σήμα προέρχονταν απ’ τον υποπλοίαρχο Χώου Στόκερ, κυβερνήτη του αυστραλέζικου υποβρυχίου ΑΕ2. Το υποβρύχιο είχε μπει μέσα στα Δαρδανέλια, αναδύθηκε στην επιφάνεια και έπλευσε κατά μήκος των Στενών κάτω απ’ τα πυροβόλα των παράκτιων οχυρών. Οι ομοβροντές των εχθρικών κανονιών το ανάγκασαν να ξανακαταδυθεί και να περάσει κάτω απ’ το θαλάσσιο ναρκοπέδιο των Τούρκων. Για να ελέγξει την περιοχή και να εξακριβώσει τη θέση του, αναγκάστηκε να αναδυθεί δυο φορές μέσα στο ναρκοπέδιο και να δεχτεί και τις δυο φορές τις ομοβροντίες των πυροβόλων των ακτών. Τελικά ο Στόκερ έφτασε μπροστά στον τουρκικό στόλο που στάθμευε πέρα απ’ το ναρκοπέδιο και εκτόξευσε μια τορπίλη πάνω σ’ ένα εχθρικό καταδρομικό. Το καταδρομικό έρχονταν ολοταχώς επάνω του και το υποβρύχιο μόλις και πρόλαβε να βυθιστεί και να αποφύγει τη σύγκρουση. Η τορπίλη, όμως, βρήκε το στόχο της. Ο τουρκικός στόλος αναστατώθηκε. Αντιτορπιλικά και άλλα ελαφρά σκάφη κινήθηκαν αμέσως. Ο υποπλοίαρχος κράτησε το σκάφος ακίνητο στο βυθό για 16 ώρες, διαβάζοντας στο πλήρωμα προσευχές κι αποσπάσματα απ’ την Αγία Γραφή. Ήταν μέρα Κυριακή.

Μόλις οι Τούρκοι εγκατέλειψαν την αναζήτηση του υποβρυχίου, το ΑΕ2 έφυγε έξω απ’ τα Στενά και τηλεγράφησε την επιτυχία του στη ναυαρχίδα.

Ο ταλαντευόμενος Χάμιλτον πήρε το σήμα του Στόκερ και κατακυριεύτηκε από το μοναδικό ευχάριστο της ημέρας. Επηρεασμένος δε κυριολεκτικά απ’ αυτό αποφάσισε να στείλει την  παρακάτω απάντηση στο Μπίρντγουντ, που του είχε ζητήσει νωρίτερα έγκριση αποχώρησης του σώματός του:

‘’Τα νέα σας είναι πραγματικά σοβαρότατα. Αλλά δεν υπάρχει τίποτε άλλο παρά να γαντζωθείτε στο έδαφος και να μείνετε σκαλωμένοι σ’ αυτό. Θα χρειαστούν τουλάχιστο δυο μέρες για να αποσυρθείτε στα πλοία. Στο μεταξύ ένα αυστραλέζικο υποβρύχιο, που κατόρθωσε να εισβάλει στα Στενά, τορπίλισε ένα καταδρομικό των εχθρών. Ο στρατηγός Ουέστον, παρά τις βαριές του απώλειες, θα προελάσει αύριο, γεγονός το οποίο θα ανακουφίσει τα τμήματά σας απ’ τις πιέσεις που δέχονται. Στείλτε προσωπικό μήνυμα στους άντρες σας, ώστε, καταβάλλοντας υπεράνθρωπες προσπάθειες, να κρατήσουν το έδαφός τους. Περάσατε το δύσκολο στάδιο. Το μόνο που έχετε να κάνετε τώρα είναι να γαντζωθείτε, να γαντζωθείτε, να γαντζωθείτε στις θέσεις σας, ώσπου να είστε ασφαλείς’’.

Κι αυτοί ‘’γαντζώθηκαν, γαντζώθηκαν, γαντζώθηκαν.’ Το μόνο που έκαναν.

Μέσα σε μια παραλιακή λουρίδα, φάρδους εκατό περίπου μέτρων, διάσπαρτη από δυο και πλέον χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες και με τα γύρω υψώματα και τους λόφους γεμάτους Τούρκους οι Αυστραλονεοζηλανδοί έσκαψαν όπως-όπως χαντάκια και προπετάσματα, άλλα στις απότομες πλαγιές κι άλλα στα ισάδια των ακτών και χώθηκαν σ’ αυτά. Το ίδιο, αλλά με την άνεσή τους, έκαναν και οι Τούρκοι πάνω στις κορφές των λόφων και στα φρύδια των γκρεμών.

Το μεγαλεπήβολο ‘’Σχέδιο Καλλίπολης’’, μέσα σε λίγες μόνο ώρες απ’ την εφαρμογή του, είχε απολήξει στην ίδια φριχτή κατάσταση του πολέμου των χαρακωμάτων που επικρατούσε στο γαλλικό μέτωπο κι όπου χάνονταν εκατομμύρια ζωές χωρίς κανένα αποτέλεσμα.

Οι άντρες στον όρμο ANZAC και στο ακρωτήριο Χέλλες ήταν γραφτό να μείνουν σε κείνα τα χαρακώματα και σε κείνα τα λαγούμια για άλλους οχτώ μήνες και έπρεπε οι απώλειες των συμμάχων να φτάσουν τις 250 χιλιάδες πριν η περηφάνια των αρχηγών τους καταδεχτεί να ενδώσει, ώστε να τους επιτρέψει να δουν την ήττα τους και να διατάξουν την υποχώρηση του αποδεκατισμένου στρατού τους.

anzac_sv_C02676_L

Στις 29 Απριλίου έφτασαν νέα στο Λονδίνο που έλεγαν ότι ‘’η εκστρατεία της Καλλίπολης δεν απέβη επιτυχής όσο ελπιζόταν’’. Τα νέα αυτά δεν προέρχονταν απ’ τον αρχιστράτηγο Χάμιλτον, ο οποίος, διαστρέφοντας την αλήθεια, απέφυγε να ανακοινώσει την αποτυχία της αποστολής του. Τα νέα για την καταστροφή ανακοινώθηκαν απ’ το ναυτικό.

Τα τμήματα που μάχονταν απεγνωσμένα στη στεριά ζητούσαν κάθε μέρα επειγόντως ενισχύσεις. Και ξεκούραστες εφεδρείες υπήρχαν μπόλικες στην Αίγυπτο. Εκεί είχε συγκεντρωθεί αρχικά η όλη δύναμη για την εκστρατεία στη Μεσόγειο κι εκεί υπήρχε πληθώρα στρατού, που έμενε αργός και άπρακτος, περιμένοντας εντολή να αναχωρήσει για την Καλλίπολη. Αλλά ο Χάμιλτον ουδέποτε στράφηκε προς το στρατόπεδο αυτό. Και τούτο, είτε γιατί δεν γνώριζε ότι υπήρχαν στο Κάιρο δυνάμεις στη διάθεσή του, είτε το γνώριζε αλλά, από ανόητη περηφάνια, δεν ήθελε να τις χρησιμοποιήσει. Πάντως, όσο πιθανό φαίνεται το πρώτο, τόσο κουτό είναι το δεύτερο. Κανείς δεν ξέρει τι συνέβη ακριβώς. Όλοι, όμως, οι διοικούντες την εκστρατεία γνώριζαν ότι η κατάσταση στο μέτωπο ήταν τραγική. Την τραγικότητα αυτή είδαν από κοντά οι κυβερνήσεις των πλοίων που επισκέφτηκαν την περιοχή και πληροφόρησαν σχετικά το Λονδίνο.

Έτσι, με τον καιρό κι ύστερα από εντολή του Λονδίνου, οι ενισχύσεις έπλευσαν προς την Καλλίπολη. Δεκαέξι μεραρχίες αποβιβάστηκαν συνολικά στη Χερσόνησο. Ήταν όμως αργά, γιατί οι Τούρκοι με το Μουσταφά Κεμάλ είχαν μεταφέρει τις καλύτερες μονάδες τους στο στενό μέτωπο του μικρού προγεφυρώματος της Καλλίπολης.

Μέσα σε δυο βδομάδες, ύστερα απ’ την αρχική απόβαση, ο στρατηγός Ουίλσον είχε χάσει 6,5 χιλιάδες άντρες στο ακρωτήρι Χέλλες, χωρίς να πετύχει τίποτα. Οι στρατιώτες αποδεκατίζονταν απ’ τα πολλά και εύστοχα πυρά των Τούρκων και οι τραυματίες πέθαιναν από έλλειψη ιατρικής περίθαλψης. Επιπλέον, τα πυρομαχικά τους ήταν ελάχιστα και οι οβίδες σπάνιζαν πολύ. Οι επιθέσεις με εφ’ όπλου λόγχη και οι συγκρούσεις σώμα με σώμα που έφερναν βαριές απώλειες ήταν στην ημερήσια διάταξη.

Η κατάσταση και στον όρμο ANZAC ήταν η ίδια αν όχι χειρότερη. Σε κάθε στρατιώτη δίνονταν δυο σφαίρες την ημέρα, εκτός από περιπτώσεις συγκρούσεων μεγάλης διάρκειας.

Κατά μήκος της πρώτης γραμμής τα χαρακώματα των αντιμαχόμενων στρατευμάτων ήταν τόσο πολύ κοντά, που σε πολλά σημεία πλησίαζαν στα 30 ή και 25 μέτρα. Οι στρατιώτες ζούσαν σαν τους αρουραίους στις λασπωμένες και βρόμικες τρύπες τους, ενώ στις ακρογιαλιές οι τραυματίες πέθαιναν ομαδικά πάνω στα φορεία τους απ’ το ασταμάτητο κανονίδι των εχθρών.

Στις 18 Μαΐου έγινε στον όρμο ANZC η αιματηρότερη μάχη όλης της εκστρατείας. Οι Τούρκοι είχαν φέρει νέες εφεδρείες, που τώρα ξεπερνούσαν τους συμμάχους κατά τρία προς ένα. Οι Αυστραλονεοζηλανδοί, όσοι είχαν απομείνει εκεί κι ήταν ακόμα ικανοί για πόλεμο, έφταναν τις δώδεκα χιλιάδες. Στις 5 το απόγευμα το τουρκικό πυροβολικό άρχισε ένα σφοδρό κανονιοβολισμό γύρω και πάνω στους ANZCs, που ήταν ο σφοδρότερος που είχαν ποτέ τους δει οι στρατιώτες του Νότου. Ο βομβαρδισμός αυτός συνεχίστηκε όλη τη νύχτα και τους καθήλωσε στα λαγούμια τους. Στις 3 το πρωί ο στρατηγός Μπρίντγουντ διέταξε όλους τους άντρες του να είναι έτοιμοι, για να αντιμετωπίσουν αναμενόμενη επίθεση των εχθρών. Αμέσως τα τμήματα πήραν θέσεις, έβαλαν εφ’ όπλου λόγχη και περίμεναν. Ο βομβαρδισμός των τουρκικών πυροβόλων κάποια στιγμή σταμάτησε. Απόλυτη ησυχία επικράτησε σ’ όλη τη γραμμή. Ξαφνικά ένας αλαλαγμός ακούστηκε κι ατέλειωτα στίφη Τούρκων ξεχύθηκαν απ’ τα χαρακώματά τους κι όρμησαν πάνω στους Αυστραλονεοζηλανδούς. Κύματα-κύματα εισορμούσαν οι Ασιάτες στη στενή ζώνη που χώριζε τα αντίπαλα χαρακώματα, όπου θερίζονταν κυριολεκτικά πριν κατορθώσουν να την διαβούν. Οι λιγοστοί που κατάφερναν να την περάσουν καρφώνονταν απ’ τις ξιφολόγχες των ANZACς κι έπεφταν νεκροί μέσα στα αυστραλονεοζηλανδικά χαρακώματα. Κάθε φορά, όμως, που ένα τούρκικο κύμα εξολοθρεύονταν απ’ τα συγκεντρωτικά πυρά και τις ξιφολόγχες των συμμάχων, άλλο ξεπηδούσε πίσω απ’ τα στηθαία των χαρακωμάτων κι επιτίθονταν, για να βρει κι αυτό την τύχη του προηγούμενου.

Οι επιθέσεις συνεχίστηκαν όλο το πρωί και κράτησαν ως το μεσημέρι. Όταν οι Τούρκοι αρχηγοί διέταξαν να σταματήσουν οι επιθέσεις, 10 χιλιάδες απ’ τους άντρες τους είχαν σκοτωθεί. Και οι μισοί απ’ αυτούς λίγες μόνο γυάρδες μακριά απ’ τα συμμαχικά χαρακώματα.

Τις ώρες και μέρες που ακολούθησαν, ύστερα απ’ την απόσυρση και των δύο πλευρών στα οχυρά τους, επικράτησε και πάλι στο μέτωπο σχετική ησυχία. Την  ησυχία αυτή ξέσχιζαν οι κραυγές και τα βογκητά εκείνων που είχαν πέσει βαριά τραυματισμένοι στην ουδέτερη ζώνη ανάμεσα στα χαρακώματα. Κι όσο οι κραυγές αραίωναν, τόσο η οσμή της σήψης των σωμάτων φούντωνε κι ο κίνδυνος γενικών επιδημιών αυξάνονταν.

Οι ANZACs πρότειναν στο Χάμιλτον να διαπραγματευτεί κάποια εκεχειρία με τους Τούρκους για την ταφή των νεκρών. Αλλά ο εγωιστής στρατηγός αρνήθηκε, λέγοντας πως μια τέτοια πρόταση θα έπρεπε να γίνει από μέρους των Τούρκων. Όμως, παρ’ όλες τις δυστροπίες του, οι εθελοντές στρατιώτες απ’ τους Αντίποδες πήραν οι ίδιοι την υπόθεση στα χέρια τους και στις 20 Μαΐου ύψωσαν μια σημαία του Ερυθρού Σταυρού πάνω στο οχυρό ενός προχωρημένου σημείου της πρώτης γραμμής. Η σημαία πυροβολήθηκε αμέσως απ’ τους Τούρκους και το κοντάρι της χτυπήθηκε απ’ τις σφαίρες και έσπασε. Τότε συνέβη κάτι το πραγματικά απίστευτο. Μούγκρισε και τραντάχτηκε ο τόπος. Όλα τα όπλα του μετώπου έβαλαν με μιας. Το παραμικρό ξεμύτισμα έξω απ’ τα αμπριά ήταν, για όποιον το αποτολμούσε, σίγουρος θάνατος.

Μόλις κατασίγασαν τα πυρά ένας Τούρκος στρατιώτης πετάχτηκε ξαφνικά από ένα χαράκωμα και, με τα χέρια ψηλά, χειρονομώντας και φωνάζοντας, πέρασε τη λουρίδα γης που χώριζε τις αντίπαλες γραμμές κι έφτασε λαχανιασμένος μπροστά στους Αυστραλούς. Με σπασμένα γαλλικά, ζήτησε συγνώμη για τον πυροβολισμό της σημαίας από μέρους τους και βιαστικός ξαναγύρισε στις γραμμές του. Σε λίγα λεπτά μια λευκή σημαία με κόκκινη ημισέληνο υψώθηκε στο απέναντι εχθρικό χαράκωμα. Απόλυτη σιγή ξαπλώθηκε παντού.

Ο στρατηγός Ουώκερ, διοικητής της 1ης αυστραλέζικης μεραρχίας σηκώθηκε όρθιος, βγήκε απ’ το χαράκωμά του κι άρχισε σιγά-σιγά να προχωρεί ανάμεσα στα πτώματα προς τις τουρκικές γραμμές. Ούτε ένας πυροβολισμός δεν ακούστηκε. Μόνο τα αργά βήματα του στρατηγού τράνταζαν τη σιωπή. Πέντε Τούρκοι αξιωματικοί βγήκαν απ’ τα αμπριά τους και ήρθαν να τον συναντήσουν. Μίλησαν γαλλικά και πρόσφεραν ο ένας στον άλλο τσιγάρα. Χιλιάδες κεφάλια ανασηκωμένα μέσα απ’ τα χαρακώματα κι απ’ τις δυο πλευρές του μετώπου παρακολουθούσαν με κρατημένη την ανάσα τη συνάντηση αυτή.

Ύστερα από δέκα περίπου λεπτά οι αξιωματικοί αποχώρησαν με την υπόσχεση πως το απόγευμα θα ξανασυναντηθούν, για να συζητήσουν για μια εκεχειρία.

Στις 24 Μαΐου έγινε ‘’υποστολή των όπλων’’, για να δοθεί χρόνος στην κάθε πλευρά να θάψει τους νεκρούς της.

Τώρα, οι δυο αντίπαλοι, ο ένας δίπλα στον άλλο και, κάτω απ’ την καθοδήγηση Αυστραλών αξιωματικών, έσκαβαν ομαδικούς τάφους κι ετοίμαζαν την τελευταία κατοικία των άμοιρων συναδέλφων τους.

Ο Σκωτσέζος αξιωματικός Κάμπτον Μακένζυ, γνωστός σε μας τους Έλληνες απ’ τις εξιστορήσεις του για τα γεγονότα του Ρούπελ το 1916 και τις δραστηριότητες του βασιλιά Κωνσταντίνου και των ανθρώπων του παλατιού υπέρ των Γερμανών, ο οποίος τότε υπηρετούσε στο επιτελείο του Χάμιλτον, επισκέφτηκε το μέτωπο εκείνη τη μέρα και περιγράφει έτσι σ’ ένα βιβλίο του το τι αντίκρισε:

«Παντού Τούρκοι έσκαβαν κι έσκαβαν ασταμάτητα τάφους για τους συμπατριώτες τους, που αποσυνθέτονταν σε σωρούς εκείνη τη ζεστή μέρα του Μάη. Η εντύπωση που δημιούργησε στο μυαλό μου εκείνη η σκηνή έσβησε κάθε άλλη που είχα ως τότε σχηματίσει για την τρομαχτικότητα των γραμμών των ANZACς. Το μυαλό μου δεν είχε θέση για τίποτε άλλο απ’ όσα συνέβαιναν σε κείνη την περιοχή. Θυμάμαι πως τίποτε δεν μπορούσε να εξαλείψει απ’ την όσφρησή μου τη μυρουδιά του θανάτου για 15 και πλέον μέρες. Δεν βρίσκονταν κανένα αρωματικό φυτό που να έχει τόσο άρωμα, ώστε να μπορέσει να μετριάσει και να διώξει την οσμή του θανάτου από γύρω μου . . .».

Η εκεχειρία επρόκειτο να λήξει στις 4 και 30’ το απόγευμα της 24ης Μαΐου. Μισή ώρα νωρίτερα Τούρκοι και Αυστραλοί στρατιώτες, που ως τώρα έσκαβαν δίπλα-δίπλα κι έθαβαν συναδέλφους τους, πρόσφεραν ο ένας στον άλλο τσιγάρα, φρούτα κι άλλα μικροδωράκια για ενθύμια. Στο τέλος αντάλλαξαν με βαθιά λύπη χειραψίες και γύρισαν ο καθένας στο χαράκωμά του.

Λίγο μετά τις 4 και 30’ κι αφού όλοι είχαν αποσυρθεί στα οχυρά, κάποιος Τούρκος έριξε έναν πυροβολισμό. Οι Αυστραλοί απάντησαν κι ο πόλεμος ξανάρχισε. Ελάχιστες μόνο διακοπές έγιναν στη διάρκεια των υπόλοιπων εφτά ημερών. Το κακό συνεχιζόταν κάθε μέρα.

Στις 6 Αυγούστου ο Χάμιλτον εξαπέλυσε νέα επίθεση στον κόλπο της Σούβλας, βόρεια απ’ τις θέσεις των ANZACς. Ο εχθρός υπερκεράστηκε κυριολεκτικά και έφυγε πίσω κακήν-κακώς. Κατά το τέλος της μέρας οι σύμμαχοι υπερτερούσαν στην περιοχή αυτή κατά δεκαπέντε προς ένα.

Αλλά και τούτη τη φορά η επιτυχία πήγε χαμένη. Διαταγές για περαιτέρω προέλαση όχι μόνο δεν ήρθαν έγκαιρα αλλά δεν ήρθαν καθόλου. Οι Τούρκοι ανασυγκροτήθηκαν και πάλι, έφεραν ενισχύσεις και έκλεισαν εύκολα τα κενά τους. Επαναλήφτηκε κι εδώ η παλιά ιστορία της αδράνειας και της σύγχυσης, που εξουδετέρωσε κι έσβησε την επιτυχία. Επήλθε κι εδώ τελμάτωση στις επιχειρήσεις κι επικράτησε η ρουτίνα του πολέμου των χαρακωμάτων.

Anzac14Καθώς το 1915 προχωρούσε, η ζωή είχε γίνει κόλαση για κείνους που βρίσκονταν στο ακρωτήριο Χέλλες. Οξύτατη δυσεντερία ξαπλώθηκε σ’ ολόκληρο το στρατό και περίπου χίλιοι στρατιώτες διώχνονταν την εβδομάδα απ’ το μέτωπο εξαιτίας της. Τα τρία τέταρτα των Αυστραλονεοζηλανδών ήταν σοβαρά προσβλημένοι απ’ αυτή. Επίσης, μισοί και παραπάνω απ’ αυτούς έπασχαν από δερματικά νοσήματα, λόγω της μακροχρόνιας παραμονής τους στα υγρά και βρόμικα χαρακώματα. Η τροφή ήταν άσχημη και δεν υπήρχε καθόλου πηγαίο ή τρεχούμενο νερό στην περιοχή. Πόσιμο νερό για το στρατό έρχονταν με τα πλοία απ’ την Αίγυπτο, 750 μίλια μακριά. Στη διάρκεια του καλοκαιριού σύννεφα από μύγες σκέπαζαν όλο το στρατόπεδο κι επιτάχυναν την εξάπλωση των επιδημιών.

Τελικά, ο χειμώνας πρόσθεσε κι άλλο ένα κακό. Κρυοπαγήματα σε 15 χιλιάδες στρατιώτες.

Τον Οκτώβριο ο ολέθριος Χάμιλτον παύτηκε κι ανακλήθηκε στην Αγγλία κι αρχιστράτηγος ανέλαβε ο στρατηγός σερ Τσαρλς Μόνρο. Ο Μόνρο ανέφερε αμέσως στο Πολεμικό Συμβούλιο στο Λονδίνο:

‘’Τα στρατεύματα στη Χερσόνησο, εκτός απ’ τα τμήματα των Αυστραλών και Νεοζηλανδών, δεν είναι ικανά για μια συνεχή καταπόνηση που επιδιώκεται από απειροπόλεμους αξιωματικούς. Χρειάζεται εκγύμναση των ανδρών και αναμόρφωση των συνθηκών σε ορισμένες μονάδες. Έχω λοιπόν τη γνώμη, ότι άλλη μια από μέρους μας προσπάθεια διάσπασης των τουρκικών γραμμών δε θα μας προσφέρει καμιά ελπίδα επιτυχίας. Θέτοντας τα πράγματα σε καθαρώς στρατιωτική βάση εισηγούμαι την εκκένωση της Χερσονήσου.’’

Οι πολιτικοί συζήτησαν και ξανασυζήτησαν το πράγμα, διαφωνούντες και διαξιφισμένοι μεταξύ τους, ώσπου τελικά, ύστερα κι από επίσκεψη του υπουργού πολέμου Κίτσινερ στο μέτωπο, αποφάσισαν να εγκαταλείψουν το ‘’Μέγα Σχέδιο’’ και να εκκενώσουν τη Χερσόνησο. Ο Τσόρτσιλ παραιτήθηκε και πήγε να διοικήσει ένα τάγμα πεζικού στο γαλλικό μέτωπο. Η γαλλική κυβέρνηση έπεσε.

Ο εμπνευστής του ‘’σχεδίου’’ περιέγραψε με πικρία το ρόλο του στρατηγού Μονρό και με τρεις μόνο λέξεις: «Ήρθε, είδε, παραδόθηκε.»

Ο κόλπος της Σούβλας και ο όρμος ANZAC εκκενώθηκαν το Δεκέμβριο του 1915, το δε ακρωτήριο Χέλλες νωρίς τον επόμενο μήνα.

Μια από τις καταστροφικότερες περιπέτειες της ιστορίας είχε πάρει τέλος. Μισό εκατομμύριο συμμαχικού στρατού αντιμετώπισε μισό εκατομμύριο Τούρκων για οχτώ μήνες. Και το αποτέλεσμα ήταν: Συμμαχικές απώλειες 252 χιλιάδες άντρες. Απώλειες των Τούρκων 251 χιλιάδες άντρες.

Σε τούτο το μέτωπο, ακόμα κι ο θάνατος ήρθε ‘’αμφίρροπος’’ και με κάποια σχεδόν απόλυτη ‘’ισορροπία’’.

Αλέκος Ν. Αγγελίδης

(αυθεντικές φωτογραφίες από
www.anzacsite.gov.au & www.gallipoli-tours.com/anzac-day-tours.html )


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Το "Μεγα Σχεδιο" ANZAC - β
    Το δεύτερο σήμα προέρχονταν απ’ τον υποπλοίαρχο Χώου Στόκερ, κυβερνήτη του αυστραλέζικου υποβρυχίου ΑΕ2. Το υποβρύχιο είχε μπει μέσα στα Δαρδανέλια, αναδύθηκε στην επιφάνεια και έπλευσε κατά μήκος των Στενών κάτω απ’ τα πυροβόλα των παράκτιων οχυρών. Οι ομοβροντές των εχθρικών κανονιών το ανάγκασαν να ξανακαταδυθεί και να περάσει κάτω απ’ το θαλάσσιο ναρκοπέδιο των Τούρκων.
  2. Το "Μεγα Σχεδιο" ANZAC - α
    Το ‘’μέγα’’ αυτό σχέδιο, όπως αποκαλέστηκε, ήταν ιδέα του Ουίνστον Τσόρτσιλ. Αυτός, τουλάχιστο, ζήτησε επίμονα μια νέα εκστρατεία την εποχή εκείνη. Γιατί, στην πραγματικότητα, με το σχεδιασμό μιας ενδεχόμενης επιχείρησης στα Δαρδανέλια είχε ασχοληθεί και παλιότερα το Βρετανικό Υπουργείο Πολέμου το 1904 και το 1911, αλλά τα Επιτελεία Στρατού και Ναυτικού αντέκρουσαν τότε σαν απρόσφορα τα σχέδια αυτά του υπουργείου και η υπόθεση κατέληξε στο αρχείο. Το 1914, όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος κατά της Τουρκίας, τα παλιά σχέδια επανεξετάστηκαν αλλά και πάλι χαρακτηρίστηκαν σαν επικίνδυνα.