Το νησί Κάντια

Κάντια των Ενετών. Φωτογραφία από τη Βικιπεδία
Κάντια των Ενετών. Φωτογραφία από τη Βικιπεδία (διασύνδεση με τη σελίδα παρακάτω)

Εισαγωγικό σημείωμα

Το βιβλίο αυτό είναι γραμμένο από Αμερικάνο δημοσιογράφο στο Παρίσι επ’ ονόματι Thomas W. White και εκδόθηκε το 1839 στο Richmond των Ηνωμ. Πολιτειών ενώ συλλέχθηκε από το υλικό του συγγραφέα που έστειλε στην έκδοση “Southern Literary Messenger” (λογοτεχνικό περιοδικό) το Νοέμβριο του ίδιου έτους. Oι πληροφορίες, όπως ομολογεί ο συγγραφέας, συντάχθηκαν με την βοήθεια του προξένου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής με έδρα τα Χανιά, κυρίου Μποννάλ ο οποίος έζησε πολλά χρόνια στο νησί.

Η Κρήτη ονομάστηκε Βασίλειο της Κάντια (Regno di Candia) από τους Ενετούς κατά τον 13ο ως τον 17ο αιώνα που την κυβερνούσαν, πριν την κατακτήσουν οι Οθωμανοί στον πόλεμο 1645-1669. Η νήσος ήταν γνωστή ως Κάντια μετά από την πρωτεύουσα Κάντια (Candia ή Chandax), το σημερινό Ηράκλειο. Το νησί αποτελούσε μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι τις αρχές του 13ου αιώνα όταν η Τέταρτη Σταυροφορία διέλυσε το Βυζάντιο.

Οι μεταφρασμένες πληροφορίες αυτές στην ελληνική είναι απ’ ευθείας από το πρωτότυπο δίχως παραλλαγές, και μεταφράστηκαν από την Αγγλική από τον Ιάκωβο Γαριβάλδη για τις σελίδες ΜΝΗΜΕΣ. Παρουσιάζεται ως μια έγκυρη πηγή πληροφοριών για την ιστορία της μεγαλονήσου Κρήτης με την έρευνα κάποιου ουδέτερου Αμερικανού τον 19ο αιώνα.

Σημαντικό σημείο αναφοράς αποτελεί το γεγονός ότι ο Αμερικανός αυτός, όπως και άλλοι προκάτοχοί του, αναφέρουν πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκους στην Κρήτη πριν την καταλάβουν οι Ενετοί και γύρω στο εκατομμύριο πριν την κατακτήσουν οι Τούρκοι, ενώ στο τέλος που έφυγαν οι Μωαμεθανοί είχε πληθυσμό εκατόν-εβδομήντα χιλιάδες. Μιλάμε δηλαδή για έναν περίεργο αφανισμό περί των οκτακοσίων χιλιάδων κατοίκων (ή 80 % του πληθυσμού περίπου) οι οποίοι ως επί το πλείστο ήταν Έλληνες Χριστιανοί. Ακρίβεια στους αριθμούς δεν μπορεί να υπάρξει, ούτε υπάρχουν πολλοί ξένοι που ασχολήθηκαν με το θέμα για να μπορούμε να διασταυρώσουμε τις πληροφορίες.

 

Το βιβλίο αυτό των 12 σελίδων ανήκει στην ηλεκτρονική βιβλιοθήκη του Αμερικανικού Library of Congress και αποτελεί ιδιοκτησία του κυρίου Lewis Cass 1782 – 1866.

“Το νησί Κάντια, η αρχαία Κρήτη, είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιοχές ιστορικής σημασίας που οι ταξιδιώτες μπορούν να επισκεφτούν· και δεν προκαλεί μόνον ενδιαφέρον λόγω της γεωγραφικής της θέσης, της φυσικής ομορφιάς, αλλά και από την επιρροή η οποία κάτω από πιο χαρούμενες συνθήκες επιδρούσε σε άλλες χώρες που την περιβάλλουν.

Είναι ένα από τα μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου και δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο στην γονιμότητα του εδάφους ή το εξαιρετικό του κλίμα. Καταπιέζεται όμως από τη σκληρή διακυβέρνηση του Μεχμέτ Αλή· αλλά ελπίδα υπάρχει ότι αυτή η κατάσταση θ’ αλλάξει επιτρέποντας την ένωσή της με την κυριαρχία του Όθωνα, ή θα γίνουν τέτοιες σταδιακές αλλαγές που θα είναι πιο προσιτές στο πνεύμα της εποχής και στην κατάσταση των κατοίκων…

Είχαμε την ευκαιρία να συλλέξουμε σπουδαίο πληροφοριακό υλικό για τις καταστάσεις και την παραγωγή παρ’ όλη τη λύπη που αισθανόμαστε ότι οι περιστάσεις τις καταστούν πενιχρές και ίσως ατελείς…

Οι ενδείξεις της ανθρώπινης ισχύος δεν ήταν ποτέ πιο εμφανείς από τα κοινωνικά διδάγματα ήθους και πολιτικών εξεγέρσεων που παρουσιάζει η ιστορία αυτής της νήσου στον παρατηρητή. Μια από τις κοιτίδες πολιτισμού, απίστευτα αξιόλογη κατά την πρώιμη περίοδο ύπαρξης του κόσμου και της προσφοράς της στην ειδωλολατρική μυθολογία, τα συστήματα εκπαίδευσης και νομοθεσίας, καθώς και τις τέχνες που μιλάνε στην ψυχή του ανθρώπου, δεν είναι λιγότερο σημαντικές…

Ως μοναρχία, κυβερνήθηκε από το Μίνωα, τον οποίο ο Ησίοδος αποκάλεσε τον σημαντικότερο θνητό βασιλιά του κόσμου εκείνου… Μετά το Μίνωα άλλαξε πολλές φορές πολίτευμα με ανταλλαγές από μοναρχία σε δημοκρατία και αντίστροφα. Η κυβέρνησή της αποτελούνταν από δέκα άρχοντες/ειρηνοδίκες που ψηφίζονταν ετησίως και ήταν υπεύθυνοι με περίπου ίδιες λειτουργήματα των ομολόγων τους στη Σπάρτη και αποτέλεσαν το μοντέλο του μετέπειτα συντάγματος. Επίσης διατηρούσε και μια εικοσι-οκταμελής γερουσία ήταν αυτή που έλεγχε τους άρχοντες… Η ιστορία της δέκα ενδόξων αιώνων αποτελεί απόδειξη της σοφίας της πρακτικής της. Η αρχαιότητα μεγαλαυχεί τους φωτισμένους άνδρες και ενάρετους πολίτες που δημιούργησε. Επαινέθηκε από τον Πλάτωνα και το Στράβωνα και αντιγράφτηκε από τον Λυκούργο. Δεν μπορούσε να υπάρχει μεγαλύτερο εγκώμιο από αυτό…

Γι’ αυτόν που ψάχνει τα αίτια της παρακμής αυτών των αξιόλογων μικρών κρατών, δεν υπάρχει κανένας άλλος λόγος εκτός από τις ανόητες μικροδιαφορές που αιωνίως ακολουθούσαν η μία την άλλη, θυσιάζοντας την ειρήνη για παιδιάστικα στιγμιαία πάθη κι έτσι προετοίμασαν το έδαφος της αξέχαστης μοίρας που επήλθε…

Οι Κρήτες τοξότες φημίζονταν στ’ αρχαία φιλοπόλεμα κράτη και δέκα χιλιάδες απ’ αυτούς παρείχαν απαραίτητες υπηρεσίες στον Μέγα Αλέξανδρο κατά την ένδοξη πορεία του στα βάθη της Ασίας.

Οι Ρωμαίοι βρήκαν μεγάλη δυσκολία να την καταλάβουν και οι Ενετοί που ακολούθησαν την κυβέρνησαν για τεσσεράμισι αιώνες. Οι Ενετοί που αντιστάθηκαν πολλές φορές στους Τούρκους κατ’ αυτή την περίοδο βελτίωσαν αισθητά τη ζωή των πολιτών της. Το εμπόριο επεκτάθηκε, οι πόλεις επιδιορθώθηκαν και μέχρι σήμερα δείγματα αυτής της ευημερίας της περιόδου έχουν επιζήσει τους μετέπειτα Τούρκους και Αιγύπτιους κατακτητές…

Ένα παιδί που διασώθηκε από την καταστροφή ολόκληρου του χωριού του και που το κρατούν ανάμεσά τους σαν λάφυρο οι Οθωμανοί...
Ένα παιδί  από το Ηράκλειο που διασώθηκε από την καταστροφή ολόκληρου του χωριού του των 350 κατοίκων και που το κρατούν ανάμεσά τους σαν λάφυρο οι Οθωμανοί…

Το 1645 οι Τούρκοι επιτέθηκαν στο νησί με μεγάλες δυνάμεις και κατέλαβαν τα Χανιά όπου κι εγκαταστάθηκαν. Οι Ενετοί μετά από μεγάλες προσπάθειες να την διατηρήσουν έστω και τη μισή δεν κατάφεραν να επιβληθούν στην επιμονή και στο πείσμα των Τούρκων. Ούτε κι όταν ζήτησαν βοήθεια από τον Γάλλο Πρέσβη της Κωνσταντινούπολης να κρατήσουν τη μισή. Ο Μέγας Βεζίρης το 1667 απέκλεισε το νησί με ισχυρές δυνάμεις και άπλετες προμήθειες. Δέκα χρόνια κράτησε ο αποκλεισμός που τότε είχε συγκριθεί με αυτόν της Τροίας. Στην Τροία βέβαια υπήρχε ένας σεβασμός και μια απόσταση μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών. Υπήρχε ένας σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή και τιμή. Για τον Μουσουλμανικό στρατό δεν υπάρχει σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή και ο Τούρκος Διοικητής θυσίαζε τους στρατιώτες του δίχως ενδοιασμό, σκεπτόμενος οιασδήποτε θυσίας αρκεί να χυθεί χριστιανικό αίμα… Αλλά για μεγάλο διάστημα η γενναιότητα των χριστιανών καλά κρατούσε ενάντια στο φανατισμό των Μωαμεθανών.

Παρ΄ όλη όμως την αντίσταση την άνοιξη του 1669, μετά από μια σειρά από απελπιστικές προσπάθειες οι Τούρκοι κατάφεραν να ελέγξουν την περιοχή και να καταστρέψουν όλα τα οχυρά. Ακολούθως οι Γάλλοι προσπάθησαν να βοηθήσουν τους Χριστιανούς κατεβάζοντας επτά χιλιάδες στρατό με αρχηγό τον Δούκα του Μπόφορντ, αλλά δεν κατάφεραν τίποτα περισσότερο.

Έκτοτε η Κρήτη υπέστη όλη την καταπίεση του Μωαμεθανικού ζυγού. Το νησί μοιράστηκε σε τρία Πασαλίκια με αρχηγούς ισάριθμους άρπαγες δεσποτάδες…

Κατεστραμένο Ελληνικό σχολείο στα Χανιά. Στο βάθος φαίνονται τα απομεινάρια από τα οχυρά της πόλης.
Κατεστραμένο Ελληνικό σχολείο στα Χανιά. Στο βάθος φαίνονται τα Τουρικά οχυρά της πόλης.

Τα Χανιά βρίσκονται στο σημείο όπου υπήρξε η αρχαία Συδωνία, το κέντρο του νησιού, φημισμένο για την ισχύ και χλιδή του και όπου εμφανίζονται πολλές ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις στην ιστορία της Κρήτης. Η μοντέρνα πόλη όμως αποτελεί μόνο ένα μικρό κομμάτι της αρχαίας. Δεν είναι πολιτικά ισχυρή αλλά είναι η μεγαλύτερη πόλη στη χώρα όσον αφορά το εμπόριο…

Στα Χανιά ζουν περί τους δώδεκα με δεκατέσσερις χιλιάδες κατοίκους… Οι δρόμοι είναι φαρδιοί και πλακοστρωμένοι. Υπάρχουν μερικά σιντριβάνια και σε μερικά σημεία εμφανίζονται σειρές από δένδρα που σχηματίζουν ένα όμορφο σύνολο. Τα οχυρά είναι στην ίδια κατάσταση που τα άφησαν οι Ενετοί… γενικά ερειπωμένα. Τα κανόνια είναι παλιά και τα περισσότερα εκτός λειτουργίας… Η χώρα παρουσιάζει μια όψη σχεδόν ερημωμένη. Είναι ευρέως γνωστό ότι η ελιά χρειάζεται πολλά χρόνια να ενηλικιωθεί και να βγάλει καρπούς. Οι αδίστακτοι Τούρκοι κατέκοψαν ένα μεγάλο μέρος αυτών των δέντρων, την εργασία αιώνων κι έτσι προώθησαν την εκδικητικότητά τους και στις επόμενες γενεές. Βρήκαμε την ίδια κατάσταση και στα ανατολικά… Η πρώτη πράξη καταπίεσης είναι να κοπούν οι ελιές στο χωριό και αποτέλεσμα της καταστροφής έχει σχεδόν ολοκληρωθεί…

Υπολογίζεται ότι η Κρήτη είχε κάποτε ένα εκατομμύριο διακόσιες χιλιάδες κατοίκους. Με τις καταστροφές μετά από την καταδρομή των Ενετών ο αριθμός αυτός μειώθηκε σε λίγο κάτω από το ένα εκατομμύριο. Η μείωση όμως κατά την Τουρκική κατοχή, με τη συνηθισμένη καταστροφική ισχύ της, μείωσε τον πληθυσμό της σε περίπου διακόσιες-ογδόντα χιλιάδες συνολικά, λίγο πριν από την Ελληνική επανάσταση. Τώρα δεν ξεπερνάει τις εκατόν-εβδομήντα χιλιάδες από τους οποίους οι εκατόν-τριάντα είναι ελληνικής καταγωγής και σαράντα χιλιάδες μουσουλμανικής.

Ο Όμηρος χαρακτηρίζει την Αρχαία Κρήτη ως «Εκατόμπολιν» και αυτό από μόνο του δείχνει την πρόοδο, τα στοιχεία πλούτου και ισχύος…

Τουρκικός καφενές στο Ηράκλειο. (βιβλιοθήκη Library of Congress)
Τουρκικός καφενές στο Ηράκλειο. (βιβλιοθήκη Library of Congress)

Η αποκρουστική επήρεια των Τουρκικών κατακτήσεων στις χώρες που έφτασαν οι Μουσουλμάνοι αποτελούν ένα από τα διακριτικά χαρακτηριστικά των θρησκευτικών και κοινωνικών τους συνηθειών… Ο φανατισμός τους ποτέ δεν σταματάει και τα θρησκευτικά τους δόγματα παρουσιάζουν ένα απροσπέραστο φράγμα μεταξύ αυτών και των κατοίκων των χωρών που κατακτούν. Είναι μια αρχή όχι μόνον της θρησκείας των, που τους οδηγεί στην εντύπωση ότι οι κατεκτημένοι έχουν πλέον παραδώσει τη ζωή τους και αποτελεί ένα πρακτικό συμπλήρωμα το αν θα ζήσουν ή όχι και απλό θέμα σκοπιμότητας. Όταν μερικοί «ραγιάδες» αποφεύγουν την εκτέλεση αυτή η πράξη μουσουλμανικής ελεημοσύνης δεν αποτελεί χάρη αλλά αναβολή…

Όσο για τις συζεύξεις μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών απλά δεν υπάρχουν γιατί αυτές τιμωρούνται με θάνατο.

Στα δικαστήρια οι καταθέσεις των χριστιανών δεν έχουν καμία αξία εφόσον η πολιτική φαίνεται πως ήταν ο Μωαμεθανός να κυβερνάει και ο Χριστιανός να υποκύπτει… Λέμε ότι «ήταν» γιατί έχουν δρομολογηθεί μεγάλες αλλαγές και άλλες θ’ ακολουθήσουν.

Προς το παρόν στην Κρήτη η κατάσταση των Μωαμεθανών, αν δεν είναι χειρότερη από τους Έλληνες υπόσχεται λιγότερη μελλοντική βελτίωση. Είναι όλοι τους σχεδόν φτωχοί με εξαίρεση τους αγάδες. Πριν την επανάσταση αυτοί ήταν Γενίτσαροι…

Οι Μουσουλμανικές κυβερνήσεις δεν ανακατεύονται πολύ με ξένους στην επικράτειά τους. Όσο αυτοί δεν δημιουργούν επεισόδια αφήνουν την παρακολούθησή τους στα τοπικά προξενεία. Στην περίπτωση των Ελλήνων όμως υπάρχουν κάποιοι κακόβουλοι περιορισμοί… Αυτοί όμως οι περιορισμοί σίγουρα θα πρέπει να εξαφανιστούν σύντομα και οι Έλληνες θα μπορούν να συμμετέχουν όπως και οι άλλοι ξένοι…

Οι ετήσιες εισαγωγές της Κρήτης υπολογίζονται σε 25,3 εκατομμύρια πιάστρες (ίσες με περίπου $1,265 εκατ. δολάρια) και οι εξαγωγές σε 22,5 εκατ. πιάστρες, ίσες με περίπου $1,125 εκατ. δολάρια. Ο αριθμός πλοίων που προσέγγισαν τα λιμάνια της το 1837 ήταν 717 με συνολικό εκτοπισμό 30 χιλιάδων τόνων και είχαν πλήρωμα 4992 άνδρες…

Τα έσοδα της νήσου το ίδιο έτος εμφανίζονται ως εξής:

Φόροι σε αγροτικά προϊόντα

4850000

Ενοίκια που πλήρωσαν οι γεωργοί στην κυβέρνηση

500000

Κατά κεφαλή φόρος

890000

Φόροι σε εξαγωγές λαδιού

1050000

Φόροι σε εξαγωγές σαπουνιού

705000

Φόροι σε άλλες εξαγωγές

120000

Τελωνειακά έσοδα από εισαγόμενα προϊόντα

210000

Φόροι για αγροτικά προϊόντα καθώς περνούσαν την πύλη διαφόρων πόλεων

180000

Φόροι διαφόρων προϊόντων για κάλυψη των εξόδων των πόλεων

171000

Έσοδα από δίκες

150000

Άλλα έσοδα

100000

Σύνολο (πιάστρες, ισοδύναμο με $446,340)

8,926,000

Τα έξοδα της νήσου το ίδιο έτος έχουν ως εξής:

Μισθός του κυβερνήτη

2200000

Πληρωμές μισθών, τροφών των Αράβων στρατιωτών

3500000

Πληρωμές μισθών, τροφών 1300 Αλβανών άτακτων στρατιωτών

3500000

Μισθοί μελών τριών δήμων, καθώς και τυχαίων περιστάσεων

600000

Μισθοί στους ταμίες, γραφιάδες κλπ

120000

Μισθοί των γραφιάδων των δικαστηρίων και τελωνίων

100000

Μισθοί φοροληπτών

120000

Διάφοροι άλλοι μισθοί

70000

Σύνολο (πιάστρες ισοδύναμο με $395,500)

10,210,000

Όταν οι σύμμαχοι της Ευρώπης αναμείχθηκαν αποτελεσματικά στην ίδρυση του βασιλείου της Ελλάδας, ζητήματα πολιτικής τους εμπόδισαν να προσαρτήσουν την Κάντια στη νέα χώρα, κάτι που τόσο ποθούσαν οι κάτοικοι του νησιού εφόσον μιλούν την ίδια γλώσσα κι έχουν τις ίδιες συνήθειες κι ενδιαφέροντα… Η νήσος δεν παραχωρήθηκε στους Τούρκους, αλλά αφέθηκε στην δικαιοδοσία του Μεχμέτ Αλή ο οποίος ήδη τη διοικούσε για πολλά χρόνια. Τον υποχρέωσαν να την κυβερνήσει δίχως νέους φόρους, μια συνθήκη που αν την καλοσκεφτεί κανείς απευθύνεται βαθιά μέσα στα κύρια χαρακτηριστικά της Μουσουλμανικής διοίκησης η οποία καταπιέζει τον κατατρεγμένο λαό αφαιρώντας του απαραίτητα χρήματα με αποτέλεσμα να τον οδηγούν στη φτώχεια…

Κρήτες πρόσφυγες το 1897, στην αναζήτηση τροφής από Αθηναίες κυρίες... (Πηγή: Library of Congress)
Κρήτες πρόσφυγες το 1897, στην αναζήτηση τροφής από Αθηναίες κυρίες… (Πηγή: Library of Congress)

Ολόκληρη η χώρα διαμοιράστηκε σε είκοσι καντόνια καθένα από τα οποία στέλνει δύο μέλη στο κεντρικό συμβούλιο. Υπάρχουν τρία τέτοια συμβούλια, ένα στα Χανιά, ένα στο Ρέθυμνο, κι ένα στην Κάντια.
( περισσότερες πληροφορίες για το θέμα στη Βικιπεδία εδώ )

Ένα από τα δυο μέλη του συμβουλίου ήταν Ελληνικής καταγωγής και ο άλλος Τουρκικής αν και αυτό δεν ακολουθείτο πάντα με τη δικαιολογία ότι δεν υπάρχουν κατάλληλα αρμόδια άτομα. Αυτά τα συμβούλια αποδίδουν δικαιοσύνη και πατάσσουν τις παρανομίες. Αλλά στην περίπτωση θανατοποινιτών η τελική έγκριση έρχεται από τον κυβερνήτη…“

Thomas I. White – journalist, writer
translation to Greek by Iakovos Garivaldis


Α Ρ Θ Ρ Α - Τ Η Σ - Ι Δ Ι Α Σ - Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ Ι Α Σ :
  1. Ευθύμιος Κουζινός
    Με τον ίδιο τρόπο που οι Εβραίοι κρυβόταν από τους Ναζί σε ντουλάπες και κελάρια την εποχή της κατοχής, ένας νέος με το όνομα Ευθύμιος Κουζινός πέρασε 17 μήνες κρυμμένος από τους Κεμμαλιστές σε μια μικρή τρύπα κάτω από το πάτωμα του σχολείου του, κατά την περίοδο της Ελληνικής γενοκτονίας. Ο Κουζινός έβγαινε μόνο τη νύχτα για να ξεμουδιάσει.
  2. Το νησί Κάντια
    Η αποκρουστική επήρεια των Τουρκικών κατακτήσεων στις χώρες που έφτασαν οι Μουσουλμάνοι αποτελούν ένα από τα διακριτικά χαρακτηριστικά των θρησκευτικών και κοινωνικών τους συνηθειών… Ο φανατισμός τους ποτέ δεν σταματάει και τα θρησκευτικά τους δόγματα παρουσιάζουν ένα απροσπέραστο φράγμα μεταξύ αυτών και των κατοίκων των χωρών που κατακτούν.

Author: Μνήμες