Η Βάπτιση

Σπάνια Αγιογραφία βάπτισης

Αποδίδεται, όπως το σύνολο σχεδόν των τοιχογραφιών, λιτά, διατηρώντας όμως ένα άξονα συμμετρίας μεταξύ του ευμεγέθους Ιωάννη και των παρισταμένων αγγέλων. Ιδιαίτερα ο τελευταίος διατηρεί μια έκφραση φόβου και δέους για το έργο που επιτελεί και φυσικά σε θέση χειροθεσίας…

Βεβαίως σε πρώτο πλάνο βρίσκεται ο Κύριος με τη γυμνότητα του να κρύβεται με ευλάβεια από τον αγιογράφο.

Σημαντικά στοιχεία επίσης και τα παρακάτω:

  1. Ο Ιορδάνης προσωποποιημένος να πανηγυρίζει για τούτο το υπέροχο γεγονός…
  2. Το Άγιο Πνεύμα αποδίδεται με τη μορφή περιστεράς.
  3. Το φίδι, στην βάση της αγιογραφίας, σαφώς και συμβολίζει τον διάβολο σε  εκπλήρωση, ίσως,  της προφητικής ρήσης: “Συ συνέτριψας τας κεφαλάς των δρακόντων επί του ύδατος” (ψαλμός ογ 13) ή αυτών που λέγονται κατά την  υμνωδία της εορτής “Και γαρ τον κεκρυμμένον τοις ύδασι πολέμιον, τον άρχοντα του σκότους, επείγομαι ολέσαι, λυτρούμενος τον κόσμον”
  4. Με το δεξί Του χέρι ευλογεί τα ύδατα του ποταμού…
  5. Δεξιά υπάρχει η παρουσία δυο αγγέλων οι οποίοι προσκυνούν κρατώντας στα χέρια τους υφάσματα…Η κάλυψη των χεριών με τα ενδύματα γίνεται για να τονιστεί η ιερότητα του προσώπου που προσεγγίζεται… «…εκφράζει την απέραντη ευλάβεια και το αναφές του πολύτιμου και ιερότατου προσώπου…»
  6. Υπάρχει μια συμβολική και συνάμα ελεύθερη παρουσίαση των νερών του ποταμού καθώς και ιχνών των βράχων του…
  7. Μέσα στα νερά ου ποταμού κολυμπούν ψάρια γύρω από το σώμα του Χριστού…
  8. Το κηροπήγιο (τρία πόδια) ίσως να εξυπηρετούσε τις ανάγκες του καλλιτέχνη για να «γεμίσει» τον χώρο, ίσως όμως να αναφέρεται στην ιστόρηση του προσκυνητή Θεοδοσίου κατά την επίσκεψή του στον Ιορδάνη το 530μ.Χ. όπου μεταξύ των άλλων έγραφε «…πως την αρχαία εποχή υπήρχε κίονας με ένα μπηγμένο σταυρό στα νερά που βαπτίσθηκε ο Κύριος…»

Κώστας Νίγδελης

Καρσή Κιλισέ

Στην είσοδο ακριβώς της Αραβησσού[1], σ’ ένα τόπο που οι περισσότεροι ακόμα και σήμερα ονομάζουν Καρσή Κιλισέ, δηλαδή η απέναντι εκκλησία, ή οι απέναντι εκκλησίες, βρίσκεται ο ιερός ναός του Αγίου Ιωάννη.

Λαξευμένος σ’ ένα «διαλεχτό» πυραμιδοειδή βράχο, ανάμεσα σε εκατοντάδες άλλους, δεσπόζει με τον καλοσχηματισμένο όγκο του που τον κάμει ξεχωριστό από μια πλειάδα παρόμοιων άλλων, και ίσως το πλέον αξιοθέατο όλης της περιοχής.

Ναό τον οποίο χρησιμοποιούσε το ντόπιο χριστιανικό στοιχείο ίσαμε τους χρόνους της ανταλλαγής…[2]

Καρσή Κιλισέ

Καρσή Κιλισέ
Καρσή Κιλισέ
Καρσή Κιλισέ
Καρσή Κιλισέ
Καρσή Κιλισέ
Καρσή Κιλισέ
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Άν έχετε δικές σας παλιές φωτογραφίες / εικόνες της περιοχής και θέλετε να τις προσθέσουμε εδώ, μπορείτε να κάνετε ανάρτηση συμπληρώνοντας και τις λεπτομέρειες της εικόνας, όπως ημερομηνία, τόπος που τραβήχτηκε (αν υπάρχει), τι απεικονίζει κλπ.

Αναρτήστε τις φωτογραφίες σας εδώ

 

Ναοδομικά χαρακτηριστικά…

Βεβαίως όταν μιλάμε ή αναφερόμαστε σε ναοδομικά χαρακτηριστικά, ή για το υπάρχον «κτίσμα», μάλλον ο λόγος μας έχει στοιχεία περισσής υπερβολής, διότι αφ’ ενός μεν κτίσμα, υπό τη γνωστή αντίληψη, δεν υπάρχει, αλλά και εκκλησιά, με την ή τις μορφές που γνωρίζουμε δεν υφίσταται.

Είμαστε όμως υποχρεωμένοι να χρησιμοποιήσουμε αυτούς τους όρους μιας και ο χώρος απετέλεσε πραγματικά ευκτήριο οίκο για μεγάλο χρονικό διάστημα, αφιερωμένο μάλιστα στη μνήμη του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Έτσι λοιπόν έχουμε:

Α- Γενικά χαρακτηριστικά.

1-Πρόκειται περί ενός «καλοσχεδιασμένου» κωνικού λόφου, τέλειας συμμετρίας και μικρών σχετικά διαστάσεων, ανάμεσα σε μια πληθώρα άλλων μικρότερων ή και μεγαλύτερων, αλλά παντελώς ακανόνιστων.

2-Ο όγκος αυτός μετατράπηκε σε ευκτήριο οίκο στον τύπο του ελεύθερου σταυρού.

3-Οι διαστάσεις του συγκεκριμένου όγκου-λόφου ο οποίος χρησιμοποιήθηκε για τη σχετική λάξευση και μετατροπή του σε εκκλησιαστικό χώρο κατά προσέγγιση είναι:

Πρόσοψη, στην τελική της μορφή: 13 μ. πλάτος και ύψους: 10 μ.

4-Υπάρχει εμφανέστατη και καλά διατηρημένη λαξευτή μετώπη έξι θέσεων-μερών διαστάσεων πλάτους 5.5 μ και ύψους 1.7 μ. Μια σύνθεση ανάγλυφων αψίδων με ψευτοκίονες επηρεασμένη μάλλον από την υπάρχουσα παράδοση και την τεχνοτροπία της ανατολής[3].

5-Διαθέτει επίσης:

μια είσοδο η οποία μετά τις συντηρητικές επεμβάσεις και αποκαταστάσεις των αρχαιολογικών υπηρεσιών είναι διαστάσεων: 2 μ και πλάτους 0.90 εκ. Μια οπή στην πρόσοψη η οποία μεταμορφώθηκε- μετατράπηκε σε (α)καλαίσθητο παράθυρο.

6-Αύλειο χώρο σε αρίστη κατάσταση (σήμερα).

Β- Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά

Πρόκειται περί ενός διωρόφου κτιρίου, συνδεόμενων των ορόφων δια εσωτερικής στρογγυλής σιδερένιας κλίμακας, σήμερα..

Δηλαδή πρόκειται περί μιας εκκλησιάς η οποία έχει δυο επάλληλους, τοποθετούμενους τον ένα πάνω στο άλλο, χώρους, περίπου του αυτού σχήματος…

1-Και για μεν τον πρώτο-ισόγειο χώρο το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι πως διατηρείται μεν, αλλά δεν έχει τίποτε το αξιοπρόσεκτο, εκτός του ιερού βήματος.

Που είναι κατά τέτοιο τρόπο λαξευμένο ώστε η φωνή του ιερέα ή οποιαδήποτε φωνή να αντηχεί γεμίζοντας τον χώρο όσο χαμηλή κι αν είναι[4].

Βεβαίως οι τοιχογραφίες, που έχουν πλήρως καταστραφεί, σύμφωνα με τις ελάχιστες βιβλιογραφικές αναφορές ήταν παρμένες από κείμενα του Ευαγγελίου…

Σήμερα το μόνο που μπορεί κανείς να διακρίνει είναι διάσπαρτα θέματα γραμμικά, γεωμετρικά σχήματα, σταυροί, παραδείσια ζώα κλπ.

Επίσης διατηρείται ακόμα μια αψίδα σε σχήμα σταυρού, ενώ ο κεντρικός της τρούλος έχει καταρρεύσει… Με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης επέμβασης στο διάβα του χρόνου, ιδιαίτερα μάλιστα στους πλευρικούς τοίχους…

2-Τουναντίον ο επάνω χώρος είναι σε ορθογώνιο σχήμα με κυλινδρικό θόλο, και τοιχώματα διακοσμημένα με τυφλές αψιδοστοιχίες…διατηρούμενος μάλιστα σε αρίστη κατάσταση.

Αναλυτικότερα:

Κάθε υπάρχον τοίχωμα, βόρειο-νότιο-δυτικό, περιλαμβάνει μια μεγάλη αψίδα που φέρει καμπύλη κυκλικού τόξου και δυο πιο στενές αψίδες….Οι τελευταίες, μάλιστα, τοποθετημένες πάντα στα δεξιά των άλλων, δεν είναι αντικριστές στα πλευρικά τοιχώματα…

Επίσης οι μεγάλες αψίδες αφ’ ενός και τα ζευγάρια των μικρών αψίδων από την άλλη, είναι πλαισιωμένες από ορθογώνια πεδία λαξευμένα με απλές κυματιστές μπορντούρες… μοναδικό ανάγλυφο στοιχείο του χώρου.[5]

3-Στο κάτω επίπεδο μεταξύ των άλλων υπήρξε αποθηκευτικός χώρος (κελάρι), αλλά και η τελευταία κατοικία αρκετών μοναχών που διακόνησαν το ναό στο διάβα του χρόνου.

γ- Σημαντικά -αξιοπρόσεκτα χαρακτηριστικά

Σπανιότατη και ίσως μοναδική είναι η απεικόνιση του δαίμονα, από τον άγνωστο αγιογράφο, άσπρο με φτερά και ευμεγέθη κόκκινο φαλλό.

Γενικές παρατηρήσεις

Από την πρώτη στιγμή στον επισκέπτη του χώρου ή από τον επισκέπτη του χώρου τίθενται μερικά ερωτήματα. Φαινομενικά απλοϊκά, που όμως από την απάντησή τους μπορεί να σχηματίσει κανείς μια πλέον εμπεριστατωμένη ιδέα- γνώση για την υπό έρευνα εκκλησία.

Έχουμε λοιπόν:

1- Το πρώτο ερώτημα φυσικά και ίσως το πλέον συνηθισμένο, είναι το πότε κατασκευάστηκε τούτος ο ναός και συμπληρωματικά από ποιον ή ποιους.…

Αρχίζουμε λοιπόν λέγοντας πως υπάρχει σαφέστατα αντικειμενική αδυναμία προσδιορισμού επακριβώς των ζητούμενων στοιχείων μιας και λείπουν παντελώς οι κτητορικές επιγραφές ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο ικανό να μας οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα. Στο σημείο μάλιστα αυτό να δηλώσουμε πως υπάρχουν μεν δυο στοιχεία σχετικά, που όμως κρίνονται μάλλον επισφαλή για τη εξαγωγή συμπερασμάτων.

Και εξηγούμε:

α- Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ρωμανίδη Πολυχρόνη (Κ.Μ.Σ.) κατοίκου της Γκιουλ Σεχίρ, που έζησε και μεγάλωσε εκεί, «…δίπλα στην εικόνα του Χριστού δεξιά από το άγιο Βήμα υπήρχε μια ημερομηνία με τα στοιχεία Χ.Κ. Απριλίου ΙΖ (620 Απριλίου 17)….και πως σίγουρα ο ναός ήταν παμπάλαιος όπως λέγανε οι παππούδες και οι γιαγιάδες…»

Παρατήρηση:

Δυστυχώς τούτη η ημερομηνία δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί από πουθενά, μιας και έχουν καταστραφεί οι σχετικές τοιχογραφίες του ισογείου χώρου ολοκληρωτικά..[6] Εξάλλου και οι πρώτοι ερευνητές του χώρου οι οποίοι μάλιστα βρήκαν το χώρο σε πλήρη λειτουργία και χρήση, δεν ανέφεραν τίποτε το σχετικό.

β-Η μοναδική υπάρχουσα χρονολογία του χώρου, για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω αναλυτικότερα, είναι αυτή του έτους 1212 και για την ακρίβεια της 25/4/1212. Που βρίσκεται στον δεύτερο χώρο του κτιρίου στον επάνω διάκοσμο της κεντρικής αψίδας… Και φυσικά σύμφωνα με τους Rott – Jerhanion πρόκειται για την αφιερωματική- αναθηματική επιγραφή που έχει σχέση με τις τοιχογραφίες του χώρου.

2- Ένα δεύτερο, σημαντικό ίσως ερώτημα, είναι αυτό που αναφέρεται στις υπάρχουσες μεγάλες διαφορές μεταξύ του πρώτου και του δευτέρου χώρου του κτιρίου…Γιατί δηλαδή έχουμε τέλεια και πλήρη διακόσμηση του χώρου επάνω… και πλήρη ανυπαρξία κάτω πλην απειροελάχιστων προαναφερόμενων μοτίβων και αυτών σε αρχαϊκή και απλή μορφή…

α- Μια πρώτη απάντηση είναι αυτή που θέλει τον κατασκευαστή να «τοποθετεί» απλά στον χώρο έστω και απλοποιημένα θρησκευτικά σύμβολα για να τον αποδώσει σε χρήση. Άποψη η οποία μπορεί να σταθεί μιας και δεν είναι σπάνιο το φαινόμενα ακόμα και σήμερα να λειτουργούν εκκλησιές από το …μπετόν. Και φυσικά να ξεκινά τις πραγματικές αγιογραφήσεις από το πάνω μέρος του κτιρίου, όπως συνηθίζεται… Όμως από το 1212 μέχρι και της εξόδου ο χρόνος είναι μακρύς και οποιαδήποτε καθυστέρηση θα μπορούσε μάλλον να καλυφθεί…

Αν δεχτούμε πάλι πως ο ναός ολοκληρώθηκε αγιογραφικά, παίρνοντας μάλιστα σαν δεδομένο πως φτιάχτηκε παλαιότερα και σύμφωνα με την προαναφερόμενη υπάρχουσα μαρτυρία, και στη συνέχεια καταστράφηκε ο πρώτος χώρος λόγω των γνωστών διενέξεων, τότε αυτόματα διατυπώνεται το ερώτημα γιατί μόνο ο χώρος του ισογείου…

Μήπως άραγε ο δεύτερος χώρος δημιουργήθηκε κατά πολύ αργότερα, δηλαδή κατά πολύ αργότερα της Εικονομαχίας;

Μήπως επίσης η σχετική υπάρχουσα ημερομηνία αναφέρεται στις εργασίες του δευτέρου ορόφου, οι οποίες πράγματι μπορεί να έγιναν τον 13ο αιώνα;

Ή στις όποιες αναπαλαιώσεις-ανακατασκευές μιας και υπάρχει σαφέστατη αναφορά πως σε ορισμένα σημεία μάλλον έχουμε επάλληλη αγιογράφηση;[7]

Οι Αγιογραφίες[8]

Είναι γεγονός πως τούτη η λαξευτή εκκλησιά είναι από εκείνες που βρέθηκαν καλά διατηρημένες. Φυσικά εκτός ελάχιστων τμημάτων που καταρρεύσανε λόγω εγκατάλειψης ή χρησιμοποίησής τους για αλλότριους σκοπούς.

Είναι χαρακτηριστικό επίσης το γεγονός πως βρέθηκε με καλυμμένες τις τοιχογραφίες της με σκόνη καπνού[9] που απλά σημαίνει πως χρησιμοποιήθηκε ως αποθηκευτικός χώρος, ή χώρος στον οποίο μια μερίδα του ντόπιου πληθυσμού την χρησιμοποιούσε ως χώρο διαμονής. Ανάβοντας μάλιστα τις σχετικές φωτιές θέρμανσης- προστασίας, οι οποίες με τη σειρά τους διοχέτευαν τους καπνούς, που στο διάβα του χρόνου επικάθησαν επί των ανθρωπίνων αριστουργημάτων…

Ή «διόρθωσαν» το μέρος σύμφωνα με τις δικές τους λοιπές ανάγκες.

Τελικά η αποκατάσταση των όποιων ζημιών, η θεραπεία τους σε μεγάλο βαθμό και η παράδοση στο κοινό, της εκκλησιάς και των τοιχογραφιών, στη σημερινή μορφή, έγινε από τον συντηρητή βυζαντινών αρχαιοτήτων Ridvan Isler το 1995[10].

Τώρα, μια δυο γενικές παρατηρήσεις για τις αγιογραφίες.

Η πρώτη έχει να κάμει με αυτό που λένε «εντύπωση».

Ο επισκέπτης, λοιπόν, εκείνο το οποίο θα παρατηρήσει άμεσα είναι πως υπάρχουν εικόνες- παραστάσεις παρμένες από τα θέματα της Αγίας Γραφής, αλλά ταυτόχρονα και σε αρμονική συνύπαρξη υπάρχει θεματολογία που έχει σχέση με γεωμετρικά μοτίβα.

Μια δεύτερη ή σε μια δεύτερη παρατήρηση φαίνεται πως τα χρώματα είναι αφ’ ενός μεν πολλά, κυρίαρχα όμως το μαύρο, που αποτελεί το φόντο στο σύνολο των αγιογραφών, αλλά και το κίτρινο, το καφέ και το κόκκινο.

Ιδιαίτερα το τελευταίο χρησιμοποιήθηκε κατά κόρο στα γεωμετρικά σχήματα και τους σταυρούς και μάλιστα κατ’ ευθείαν πάνω στο βράχο[11].

Επίσης, τα χρώματα που χρησιμοποιούσαν ήταν κυρίως φυτικά, τη δε βάση τους αποτελούσαν μείγματα από ρίζες και πετρώματα που υπάρχουν σε μεγάλη αφθονία στη φύση.

Μεταξύ των άλλων, επίσης, με μια ή σε μια ιδιαίτερη τεχνική, ανακάτευαν τα υλικά με τον κρόκο του αυγού[12] και λίγο ξίδι. Η τεχνική αυτή, από τις πλέον διαδεδομένες, ονομάζονταν ωογραφία ή και τέμπερα, το δε ξίδι ήταν το απαραίτητο συστατικό και «φάρμακο» κατά της μούχλας.[13]

Τώρα, ο σχολιασμός των υπαρχουσών αγιογραφιών θα γίνει παρακάτω και δη αναλυτικά. Θεωρούμε όμως σκόπιμο να παραθέσουμε, συγκριτικά μάλιστα, τις αναφορές για τις τοιχογραφίες του ναού από τους διάφορους ερευνητές. Τόσο αυτές που καταγράφηκαν στον 19ο αιώνα, όσο και αυτές που αναφέρονται μετά την αποκατάσταση των ζημιών, με μια και μοναδική παρατήρηση που έχει να κάμει με την εποχή που φτιάχτηκαν… και που όλοι οι ερευνητές αναφέρονται στο έτος 1212[14].

Έχουμε λοιπόν:

1-Αναστάσιος Λεβίδης.

Γράφει λοιπόν ο καλός ερευνητής που, ως Καππαδόκης, περιηγήθηκε και μελέτησε ενδελεχώς τούτη την περιοχή. « …Αραβησσού εν τόπω καλουμένω Καρσή Κιλισέ…περιέχοντες εκκλησίας λελατομημένας…Μια τούτων καλείται εκκλησία Ταξιαρχών διώροφος, η κάτω οροφή καίπερ άλλοτε έχουσα αγιογραφίας, νυν δεν διατηρεί αυτάς. Εν τη άνω οροφή και αι αγιογραφίαι διατηρούνται και η εξής επιγραφή. “…ΗSOVC SΨΚΑ ΕΝ ΜΗΝΙ ΑΠΡΙΛΙΟ ΗS Κ.Ε.” εν τω αετώματι του θόλου του ιερού βήματος. Εν δε τω αριστερώ χορώ σώζεται η εικών του κτίτορος μετά δυσαναγνώστου επιγραφής γεγραμμένης δια σινωπίδος. Εν δε τω προς δυσμάς τοίχω εικών γυναικός εχούσης τας χείρας επί δυο παιδίων και προς την κεφαλήν η επιγραφή “θρήνος” ίσως εικονίζεται ενταύθα ο του Ευαγγελίου “Ραχήλ κλαίουσα τα τέκνα αυτής” επί δε των χειρών τετράστιχος δια σινωπίδος επιγραφή φαινομένη μεν ευανάγνωστος ως διατηρηθείσα καλώς, αλλά μοι κατέστη δυσανάγνωστος δια το απρόσιτον…»[15]

2-Omer Demir

Αναφέρει ο Τούρκος ερευνητής- συγγραφέας.

«Οι νωπογραφίες έχουν ζωγραφισθεί κατ’ ευθείαν πάνω στο βράχο με κόκκινη βαφή και παρουσιάζουν σχήματα ζώων, γεωμετρικά σχήματα και σταυρούς…

Οι τοιχογραφίες σε σχήμα λωρίδων αναφέρονται στον Ιησού και στον κύκλο του Ευαγγελίου. Στο δυτικό και νότιο τοίχο έχει ζωγραφιστεί η “τελευταία δίκη” η οποία σπάνια συναντάται στην περιοχή της Καππαδοκίας.

Υπάρχουν επίσης οι παρακάτω τοιχογραφίες:

Εικόνες αγίων μέσα σε κύκλο, ο Μυστικός Δείπνος, η Προδοσία, η Κοίμηση της Θεοτόκου…στο βόρειο τμήμα η Αποκαθήλωση, η επίσκεψη του κενού τάφου από τις γυναίκες, η Κάθοδος του Ιησού στη κόλαση…»[16]

3-Με βάση λοιπόν όλη την υπάρχουσα βιβλιογραφία, αλλά και τις προσωπικές επιτόπιες έρευνες που πραγματοποιήσαμε τόσο το 2007 όσο και το 2008, παραθέτουμε τις διαπιστώσεις μας αναλυτικά για τις υπάρχουσες τοιχογραφίες με ελάχιστες αρχικές διευκρινιστικές επισημάνσεις.

1-Ο ζωγραφισμένος διάκοσμος καλύπτει όλα τα τοιχώματα και τους θόλους του δευτέρου χώρου…

2-Στα τοιχώματα έχουμε μεμονωμένες φιγούρες στις αψίδες.

3-Δεν υπάρχουν διακοσμητικά μοτίβα εκτός από το καμπύλο μέρος της κεντρικής καμάρας μερικές γραμμές που τέμνονται σχηματίζοντας τετράγωνα ή ρόμβους .

Αναλυτικότερα:

Ισόγειο τμήμα του κτίσματος

Σταυροί διαφόρων τύπων, γεωμετρικά σχήματα, ζώα -φυτά (;)…όλα σχεδιασμένα με κόκκινα χρώματα και διατηρούμενα αρκετά σε καλή κατάσταση, ιδιαίτερα μάλιστα μετά τις σωστικές επεμβάσεις της αρχαιολογικής υπηρεσίας.

Πάνω μέρος

Θεματολογία Παλαιάς Διαθήκης

α-Οι τρεις παίδες εν καμίνω

β- Ο Παράδεισος (με απεικονίσεις των: Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ, της Παναγιάς, του ληστή και με το υπόλοιπο τμήμα κατεστραμμένο)

Θεματολογία Καινής Διαθήκης

α-Ευαγγελισμός της Θεοτόκου

β-Κοίμηση της Θεοτόκου

γ-Τη βάπτιση

δ-το Μυστικό Δείπνο

ε-την προδοσία

ζ-Αποκαθήλωση

η-την κάθοδο εις τον Άδη

θ-Τις γυναίκες μπροστά στον κενό τάφο του Χριστού και τον άγγελο…(ουκ έστιν ώδε)

ι-την κρίση των ψυχών

Λοιπή θεματολογία

α-Οι άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη

β-Η αγία Ειρήνη

γ-Ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος

δ-Ο άγιος Αρσένιος

ε-Ο αρχάγγελος Μιχαήλ

ζ-Ο αρχάγγελος Γαβριήλ

η- Ο άγιος Δημήτριος

θ-Ο άγιος Παντελεήμων

ι-Οι άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός

κ-Ο άγιος Προκόπιος

λ-Ο άγιος Γεώργιος

μ-Οι άγιοι Γεώργιος και Θεόδωρος

ν-ο δαίμων

παρατήρηση

Μια εξαιρετικά σύνθετη αγιογραφία με απεικόνιση: τον δαίμονα, τον δράκο, το πυρ το εξώτερον, το σκότος και τους υπό αυτόν αμαρτωλούς…

Θόλος

α-Οι δίκαιοι (7)

Κόγχη- Διάκοσμος αψίδας

-Στο σωζόμενο δεξιό τμήμα υπάρχουν τρεις φιγούρες με βιβλίο στα χέρια μη αναγνωρίσιμες. Θα μπορούσαν να είναι τρεις απόστολοι ή τρεις ευαγγελιστές. Κατά τους Rott- Jerhanion στο κάτω μέρος των τοιχωμάτων θα πρέπει να υπήρχε μια σειρά από όρθιους αποστόλους κατά τη γνωστή αγιογράφηση των άλλων εκκλησιών σε διπλανά χωριά…[17]

-Στο κάτω μέρος της κόγχης υπάρχει ακόμα και σήμερα αναθηματική επιγραφή η οποία αποτελεί ένα από τα σπουδαία ενδιαφέροντα τούτης της εκκλησιάς…

Όχι μόνο για τη επακριβή ημερομηνία την οποία καταγράφει, αλλά και της σχετικής αναφοράς, που προσθέτει μεγαλύτερη αξία, στον Θεόδωρο Λάσκαρη ως «Βασιλεύοντος» και μάλιστα σε μια περιοχή τόσο απομακρυσμένη, πολύ πιο πέρα από το Ικόνιο, έδρα του Σουλτάνου…[18]

Επιγραφή την οποία παραθέτουμε όπως αναλύεται-καταγράφεται από τους προαναφερόμενους ερευνητές, αλλά και αυτούσια όπως βρίσκεται στον χώρο…

1- ΕΚ ; ΟΝΑΑΥΤΟΥΕΠΗΒΑCΗΛΕΟΝΤΟCΘΕΟΔΟΡΟΥ ΛΑCΚΑΡΗΕΤΟΥC(R)ΨΚΚΕΕΝΓΝΗΑΠΡΗΛΥΟΗ (P) ΚΕ[19]

2- …του] εκ [γ]ονα αυτου επη βασηλεοντος Θεοδορου Λασκαρη ετους ςψκ ΄(.)ε ενδ (ικτιώνος) ιε μ(η)νή απριλυο ης τ(ας) κε

3-Ανεκαινίσθη (εκαλλιεργήθη) ο ναός ούτος….δια συνδρομής του…υπέρ της σωτηρίας αυτού και του έκγονα[20] αυτού επί βασιλεύοντος Θεοδώρου Λάσκαρη, έτους ςψκ και ινδικτιώνος ιε, μηνί Απριλίου εις τας κε (25 Απριλίου 1212)

Βιβλιογραφία

ενδεικτική

Πατριάρχου Κυρίλλου, «Ιστορική περιγραφή του εν Βιέννη προεκδοθέντος χωρογραφικού πίνακος της Μεγάλης Αρχισατραπείας Ικονίου» Εν τω Πατριαρχικώ τυπογραφείω 1815

Αναστασίου Λεβίδη, «Αι εν Μονολίθοις Μοναί της Καππαδοκίας και Λυκαονίας» Κωνσταντινούπολη 1899

Μπαλλιάν Παντελεάκη- Πετρόπουλου «Καππαδοκία Περιήγηση στη Χριστιανική Ανατολή»1991

Νανώ Χατζηδάκη, «¨Όσιος Λουκάς, Βυζαντινή τέχνη στην Ελλάδα» , εκδ. Μέλισσα

Συμεών Φαρασόπουλος, «Τα Σύλλατα, μελέτη του νομού Ικονίου υπό γεωγραφικήν, φιλολογικήν και εθνολογικήν έποψιν» 1895

Μ. Μαραβελάκη- Α Βακαλόπουλου, «Οι προσφυγικές εγκαταστάσεις στη περιοχή της Θεσσαλονίκης»

Ιωάννης Καλφόγλους, «Ιστορική και Γεωγραφική Καταγραφή της Μικρασιατικής Χερσονήσου» 1899

Δημήτρης Πλουμίδης, «Καππαδοκία και Κεντρική Ανατολία», 2002

Αθανάσιος Καραθανάσης, «Καππαδοκία», Θεσσαλονίκη 2001

Ι. Σ. Αρχέλαος «Η Σινασσός, ήτοι θέσις, ιστορία, και διανοητική κατάστασις, ήθη, έθιμα και γλώσσα της εν Καππαδοκία κωμοπόλεως Σινασσού και σύντομος περιγραφή των εν επαρχίαις Καισαρείας και Ικονίου Ελληνικών κοινοτήτων» Εν Αθήναις 1899

Ελευθεριάδης Ρίζος, «Συνασσός, ήτοι μελέτη επί των ηθών και εθίμων αυτής», Εν Αθήναις 1879

Νίγδελης Κων/νος. «Η Νεάπολη της Καππαδοκίας», έκδ. Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νεαπόλεως, 2006

Ματούλα Κουρουπού- Ευαγγελία Μπαλτά «Ελληνορθόδοξες Κοινότητες της Καππαδοκίας Περιφέρεια Προκοπίου- Πηγές στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και στο Κ.Μ.Σ.» Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών «Καππαδοκία, ιστορία, θεολογία, παιδεία, πολιτισμός»-Α Πανελλήνιο Επιστημονικό Συνέδριο, Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ. 2000 σελ. 87

Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών «Η έξοδος, Μαρτυρίες από τις επαρχίες της Κεντρικής και νότιας Μικρασίας»

GULLAUMEDEJERHANION, “Une nouvelle province de l’ art byzantin, LES EGLISES RUPESTRES DE CAPPADOCE, Paris 1936

Omer Demir, «Καππαδοκία, η κοιτίδα των πολιτισμών», σελ. 94 Ι.Α. ΥΠ. ΕΞ. Προξενική αναφορά για τη Καππαδοκία 1916 «Καππαδοκία- ταξιδιωτικός οδηγός» εφ. Έθνος σελ.34 «Ξενοφάνης, σύγγραμμα περιοδικόν του συλλόγου Μικρασιατών ΑΝΑΤΟΛΗΣ» τόμος Α, τεύχος Α

Σταύρος Ανθόπουλος


[1] Στον δρόμο που οδηγεί στην κωμόπολη Aciksaray -Ατσίκσαράι

[2] GULLAUME DE JERHANION, “Une nouvelle province de l’ art byzantin, LES EGLISES RUPESTRES DE CAPPADOCE, Paris 1936 «…όταν την επισκεφθήκαμε στα 1912 χρησιμοποιούταν ακόμα για λατρευτικούς σκοπούς και ανήκε στην Ελληνική κοινότητα της πόλης…Αλλά μπορούμε μετά βεβαιότητας να πούμε ότι κατά τη διάρκεια του πολέμου, ή της εξόδου των Ελλήνων λεηλατήθηκε…», σελ 3

[3] Στα υψίπεδα της Καππαδοκίας σε διάφορα σημεία υπάρχουν τέτοια δείγματα διαφόρων μάλιστα εποχών. Από τα χιττιτικά βράχινα ανάγλυφα θρησκευτικών σκηνών, έως των ανάγλυφων προσόψεων των ελληνιστικών τάφων της Λυκίας στη νοτιοδυτική Μ. Ασία…τα ιρανικά αντίστοιχα ανάγλυφα στους βράχους, οι ανάγλυφες μνημειακές προσόψεις των παρθικών και σασσανιδικών ανακτόρων στο Ασσούρ της Μεσοποταμίας…

[4] Δημήτριος Πλουμίδης, ο.π. σελ 350

[5] GULLAUME DE JERHANION, ο.π. σελ 12

[6] Με οποιαδήποτε μάλιστα επιφύλαξη περί του τι υπήρχε εκεί…

[7] GULLAUME DE JERHANION, ο.π. «…αυτό το γεγονός μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι ένα τμήμα του διακόσμου –στο τοίχωμα της αψίδας- πραγματοποιήθηκε σε μια παλαιότερη εποχή από το υπόλοιπο. Ο Rott βεβαιώνει ξεκάθαρα ότι υπήρχαν δυο στρώματα ζωγραφικής. Και αυτό θα είναι ενδεχομένως ένα απομεινάρι του πρωταρχικού διακόσμου…»

[8] Οι τοιχογραφίες των εκκλησιών της περιοχής αποτελούν ένα ξεχωριστό μα πολυτιμότατο κομμάτι της βυζαντινής αγιογραφίας και μάλιστα στην ουσία ένα υπαίθριο μουσείο με αντιπροσωπευτικά δείγματα και με τεχνοτροπίες από όλες τις περιόδους.

[9] Omer Demir, ο.π. σελ 94

[10] Omer Demir, ο.π. σελ 94

[11] Omer Demir, ο.π. σελ 94

[12] Βεβαίως οι τρόποι παρασκευής χρωμάτων ή ακόμα και οι τεχνικές των χρωμάτων της αγιογραφίας είναι πολλές. Εκείνο που θα πρέπει να σημειώσουμε είναι πως τα φυτικά χρώματα είναι αρκούντως ευαίσθητα στο φως και κατά συνέπεια δεν έχουν ανθεκτικότητα. Γι’ αυτό και οι πλέον καλοδιατηρούμενες αγιογραφίες είναι σε εκκλησίες που είναι απροσπέλαστες στο φως του ηλίου…όπως για παράδειγμα αυτές της Σκοτεινής εκκλησίας.

[13] Παναγιώτης Βοκοτόπουλος. «Ελληνική Τέχνη- βυζαντινές εικόνες» « Συνήθως η παράσταση ζωγραφιζεται σε προετοιμασία από γύψο που απλώνεται…ο ζωγράφος χαράσσει πρώτα τη σύνθεση πάνω στην προετοιμασία ή την σχεδίαζε με αραιό χρώμα αυγού…» σελ. 15

[14] Δημήτριος Πλουμίδης, ο.π. σελ 349 αλλά και Omer Demir, ο.π. σελ 94

[15] Αναστάσιος Λεβίδης, ο.π. σελ 100-101

[16] Omer Demir, ο.π. σελ. 94

[17] GULLAUME DE JERHANION, ο.π «…βρίσκουμε συνήθως σε αυτές τις θέσεις τοιχογραφίες πατέρων…» σελ 14

[18] GULLAUME DE JERHANION, ο.π «…πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η επιγραφή της Αραβησσού δεν είναι μεμονωμένη. Στην εκκλησία των Σαράντα Μαρτύρων στο Souvech βρίσκουμε μια άλλη αφιέρωση απολύτως ξεκάθαρη και μεταγενέστερη κατά πέντε χρόνια που δίδει στον ίδιο το Θεόδωρο Λάσκαρη τον τίτλο του Αυτοκράτορα…» σελ 14

[19] Ζητούμε την ανοχή του αναγνώστη αλλά είναι αδύνατη η σχηματική τοποθέτηση ορισμένων στοιχείων της επιγραφής στα ελληνικά. Τα εντός των αγκυλών γράμματα βρίσκονται ανάποδα…

[20] Αρχιτ] εκ [τ] ονα

Θεσσαλονίκη

Θεσσαλονίκη 1895

Θεσσαλονίκη πριν και μετά εκατό χρόνια…

Α, χα!
Πώς είπατε, παρακαλώ; Πριν και μετά εκατό χρόνια; Ναι; Άντε καλά. Μα όμως τι νομίζετε μωρέ, στο καλό σας, πως είναι τα χρόνια, ε; Και καλά, εντάξει για το τότε, έστω και το μακρινό, αλλά πάλι βρε καρντάση μου κάτι δε μου βγαίνει για το αύριο. Και να πάρει η ευχή η Πυθία μας άφησε χρόνους, η ευλογημένη, για τα καλά εδώ και καιρό, οριστικά και αμετάκλητα, άκληρη και πονεμένη.

Αλλά πάλι πώς στην ευχή στις λίγες αράδες χώρου που μου πέφτουν, τσιγκούνη αρχισυντάκτη, να γράψεις αυτά που θέλεις, που είναι μάλιστα και τόσα πολλά.
Όμως μιας και κρατώ την πένα και εγώ γράφω, θα σας τα μεταφέρω χωρίς περιττά φκιασίδια, καθ’ όπως μου πρέπουν, τα νοιώθω, τα αισθάνομαι, τα βιώνω. Ίσως, γιατί έτσι είναι το σωστό… Ίσως, γιατί η σχέση μου μαζί της ήταν, είναι και θα είναι ερωτική.

Μιας και τη λατρεύω τούτη την πόλη, ρουφώντας συχνά πυκνά το πλάνο κορμί της απ’ άκρου εις άκρο, κάθε σπιθαμή της, ψηλαφίζω τακτικά κάθε πτυχή του αγέραστου κορμιού της, που ανέμελα απλώνεται παιχνιδιάρικα στα ρέματα, τις πλαγιές και τις φυσικές καλλονές της ευλογημένης τούτης περιοχής. Και είναι ατελείωτο αδελφέ μου…Από το Βαρδάρη μεριά μέχρι την άκρη της Καλής- μεριάς… Από την Κιουτσούκ Σαλονίκ μέχρι και τα μπλόκια του Κανλή Κουλέ και πάει λέγοντας.

Καλέ, μπας και είσαι μόνος, ολομόναχος σε τούτο το παιχνίδι; Όχι δα… Γιατί τούτη η αρχόντισσα, ζηλόφθονη θεά, ονειρεμένη θυγατέρα, παθιασμένη ερωμένη, μας θέλει όλους δικούς της, κατά δικούς της.
Όπως στα τότε…Ρωμιούς και Τούρκους μαζί…
Όπως στα χθες… Αρμένιους μα και Εβραίους κοντά της…
Όλους ένα πράγμα, σιμά της…Γιατί λάτρεψε και λατρεύτηκε παθιασμένα. Πολυάνθρωπη, περιμάζεψε στη θερμή αγκαλιά της τους ανθρώπους κάθε φάρας, φυλής, πατρίδας. Χωνευτήρι ψυχών… Άγγλοι, Γάλλοι, Πορτογάλοι, ολίγοι Ιταλοί, μα και μπόλικοι Εβραίοι και κάπου στη μέση, ανάμεσα, οι Ρωμιοί. Κι όλοι αδελφωμένοι κάτω από το αραχνοΰφαντο πέπλο του κορμιού της, πιστοί με όρκους υποταγής στην ύπαρξή της…Γιατί ήταν ο τόπος που γεννήθηκαν, ανδρώθηκαν, έζησαν, έσπειραν τη δημιουργία…Ήταν ο τόπος με τους κακοτράχαλους δρόμους, με τα ποικιλόμορφα ζωντανά αγιοκέρια του παγκόσμιου ναού της φύσης, με τη «θέσιν την καλλίστην άμα και υγεινοτάτην».

Μια πόλη ζεστή, φιλόξενη, ανθρώπινη, μια πόλη των «μαγεμένων ψυχών»… Η πόλη του Βαφόπουλου, του Δάλλα, του Μισιρλόγλου, του Βαρβιτσιώτη, του Πεντζίκη, του Κύρου, του Αναγνωστάκη, της Καρέλλη, του Ιωάννου, του Χριστιανόπουλου, του Μπακόλα και τόσων άλλων εραστών της…Όμως…

Όμως σιγά σιγά τ΄ όνειρο άρχισε να ξεθωριάζει και να φθίνει απελπιστικά. Ξενόφερτοι επιβήτορες, εραστές του ονείρου, παρέσυραν τη δύστυχη σε άλλες ατραπούς, εφήμερες ηδονικές σχέσεις. Την ήθελαν, έτσι έλεγαν, σύγχρονη, ευρωπαϊκή, μεγαλούπολη του αιώνα …Δεν τους ικανοποιούσε, βλέπετε, το μικρό αθόρυβο τραμάκι με τη σκαλομαρία των κοντοβράκιδων πιτσιρικάδων και γι’ αυτό ξήλωσαν τις ράγες και το μετέτρεψαν σε μουσειακό είδος…Α, ναι, έριξαν και χιλιάδες χιλιάδων τόνους κινούμενης λαμαρίνας, για την εξυπηρέτηση μας, λέει… Τους ενοχλούσε που γέμιζε το λιμάνι με τα καΐκια, τις βαρκούλες των συμπαθών ψαράδων και στους διαολόστειλαν στα μακριά και αυτούς… Τι νομίζετε, έτσι θ’ άφηναν τα πράγματα… στην τύχη τους…

Τέρμα και τέλος οι ουρές στην παλαιά παραλία, οι άνθρωποι με τα ζεμπίλια με τα κεφτεδάκια, το αυγουλάκι, το λίγο σαλαμάκι και τα μαγιό έτοιμα για τη δέουσα χρήση προς τον Μπαξέ μεριά Για όσους το μπορούσαν, γιατί υπήρχε, για τους άλλους, και η «Παπαρούνα» εδώ στα κοντινά, στην Αρετσού… Και να’ σου η «Ευδοξία» στο μουράγιο παροπλισμένη, η «Άννα Μαρία» για παλιοσίδερα και η «Θεσσαλονίκη» σαν καρβουνάδικο γραμμής. Και στην ευχή σα να μην έφθαναν όλα αυτά, δυστυχώς, άρχισαν να της τρυπούν και το σώμα με τα καινούργια θεριά της αποκάλυψης χωρίς να υπολογίζουν και να σέβονται αυτά που έφερε στα σπλάχνα της, αυτά που σεβάσθηκε η ίδια φύση τόσα χρόνια περιθάλποντας όλες εκείνες τις μνήμες των προγόνων της. Σιγά τώρα τα αρχαία, τις παλιόπετρες μη σεβαστούμε… Και δώσ’ του τσιμέντο, μα και η αντιπαροχή…

Γαμώτο…Την έπνιξαν για τα καλά. Θολώνει το μάτι σου, αποστρέφεις το βλέμμα σου μην και δει την κατάντια της λαβωμένης κοπελιάς που την έντυσαν, πια, εκσυγχρονιστικά, στήνοντας ένα ολάκερο τερατούργημα στην πλάτη της. Την βρώμισαν πέρα ως πέρα σε τέτοιο σημείο που κάθε οντότητα να θέλει να την κοπανήσει…Ακόμα, ακόμα, και στο μαλακό της υπογάστριο, περιλάλητη πραμάτεια, την όμορφη παραλία της… «Μακεδονία Παλλάς» λέει, α, ναι και «ο Αλέξανδρος» καλέ, μα και φυσικά το «Μέγαρο». Αλλά αλήθεια γιατί όχι και τίποτε άλλο… Η αντιπαροχή εκεί τουλάχιστον είναι πολύ μεγάλη… Ε, δε πάτε…

Λυπάμαι σα τη βλέπω ν’ ασχημύνει, ναι μα τω θεώ, και μου φαίνεται σα να γερνά και τι θα απογίνω ο δόλιος… Φοβάμαι για το αύριο. Όλοι σκυλεύουν στο κορμί της, δε τη σέβονται καθόλου πια, αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία της, το ωραίο προσωπάκι της… Και προσπαθώ ο δόλιος, ενώνω τη φωνή μου μαζί με τους υπόλοιπους, εραστές της, μπας και μείνει τίποτε από τα παλιά….Ελπίζω. Πιστεύω πως οι άνθρωποι θα ανοίξουν τα μάτια τους, θα δουν το μέγεθος της καταστροφικής αλλοίωσης και θα προσπαθήσουν να επανορθώσουν…

Ρομαντικός; Ίσως. Μα θέλω να ελπίζω και να ζω με τούτο το όνειρο όπως, τότε, όπως τη θέλησαν ονειρεμένη «πολύφερνη» αρχόντισσα τόσοι πολλοί. Να μην καταντήσει πολυάνθρωπη μα απάνθρωπη πολιτεία του αύριο…

Σςς…Σταματήστε, μωρέ. Κι όμως, ναι, ναι, δεν κάνω λάθος…Στο βάθος ακούω χαμηλόφωνα, βρε καρντάσια, το σεβντά κάποιου… «…είσαι το καμάρι της καρδιάς μου Θεσσαλονίκη όμορφη γλυκιά…»

Νίγδελης Κωνσταντίνος
Εκπαιδευτικός- συγγραφέας

thessaloniki

Θεσσαλονίκη - Λευκός Πύργος
Θεσσαλονίκη - Λευκός Πύργος
Θεσσαλονίκη - Παραλία
Θεσσαλονίκη - Παραλία

_______________________________________

Άν έχετε δικές σας παλιές φωτογραφίες / εικόνες της Θεσσαλονίκης και θέλετε να τις προσθέσουμε εδώ, μπορείτε να κάνετε ανάρτηση συμπληρώνοντας και τις λεπτομέρειες της εικόνας, όπως ημερομηνία, τόπος που τραβήχτηκε (αν υπάρχει), τι απεικονίζει κλπ.

Συνδεθείτε με αυτή τη σελίδα